وَ اصَرّواو در کار خودشان نهايت درجه اصرار و لجاجت میورزند.وَ اسْتَکبَرُوا اسْتِکباراًچه کبری و چه عنادی میورزند! خودشان را از اين سخنان برتر میدانند.
ثُمَّ انِّی اعْلَنْتُ لَهُمْ وَ اسْرَرْتُ لَهُمْ اسْراراً. میخواهد عذرش را در مقابل خدا بگويد:
خدايا گاهی آشکار اينها را دعوت کردم، مثل يک خطيب میرفتم علنی اينها را دعوت میکردم. ولی چون همه دعوتها در علن و در مجامع اثر نمیبخشد گاهی بايد افراد را به طور خُفيه و يکان يکان گرفت و به طور خصوصی با آنها صحبت کرد. هر دو کار را انجام دادم؛ هم به طور علن با اينها سخن گفتم و هم به طور سرّی و خُفيه و يکان يکان.فَقُلْتُ اسْتَغْفِروا رَبَّکمْگفتم به سوی پروردگارتان بازگرديد، از او طلب مغفرت کنيد و از اين گناهانتان توبه کنيد.انَّهُ کانَ غَفّاراًنااميد نباشيد، خدا آمرزنده و قبول کننده است. اگر اين کار را بکنيد دنيای شما هم خوب میشود؛ اگر مردمی اهل تقوا بشويد اصلًا خدای متعال نعمتهای دنيا را از زمين و آسمان به روی شما میجوشاند:يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْکمْ مِدْراراًباران فراوان بر شما میريزد.وَ يُمْدِدْکمْ بِامْوالٍمال و ثروتتان را زياد میکند.وَ بَنينَفرزندان و جمعيتتان زياد میشود.وَ يَجْعَلْ لَکمْ جَنّاتٍ وَ يَجْعَلْ لَکمْ انْهاراًآبادانی پيدا میکنيد، چشمههای خيلی زياد پيدا میکنيد.
خلاصه به يک تمدن خيلی عالی میرسيد که از رفاه کامل برخوردار باشيد. پس اينکه من میگويم شما بياييد ايمان بياوريد، حرف من اين نيست که شما يک سلسله نعمتها داريد، همه اين نعمتها را از دست بدهيد برويد مثلًا در دامن کوه و آنجا عزلت اختيار کنيد، رياضت بکشيد و هرچه نعمت میخواهيد از آخرت بخواهيد؛ نه، آنچه که من میگويم شما عمل کنيد، خدا تمام نعمتهای دنيا را هم به شما خواهد داد.وَ يُمْدِدْکمْ بِامْوالٍ وَ بَنينَ وَ يَجْعَلْ لَکمْ جَنّاتٍ وَ يَجْعَلْ لَکمْ انْهاراًخدا همه چيز برای شما فراهم خواهد کرد.و صلّی اللَّه علی محمّد و آله الطاهرين.
تفسير سوره نوح (2)
اعوذ باللَّه من الشيطان الرجيم
ما لَکمْ لا تَرْجونَ لِلَّهِ وَقاراً.وَ قَدْ خَلَقَکمْ اطْواراً.الَمْ تَرَوْا کيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمواتٍ طِباقاً.وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فيهِنَّ نوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً.وَ اللَّهُ انْبَتَکمْ مِنَ الْارْضِ نَباتاً.ثُمَّ يُعيدُکمْ فيها وَ يُخْرِجُکمْ اخْراجاً.وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکمُ الْارْضَ بِساطاً.لِتَسْلُکوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً[1].
اين سوره که سوره مبارکه نوح ناميده میشود و با آيهانّا ارْسَلْنا نوحاًشروع میشود و مجموعاً در حدود سی آيه است، يکسره راجع به نوح و قوم نوح است؛ يعنی در اين سوره وضع حضرت نوح با قوم خودش، دعوت نوح و سخنانی که آنها در اين زمينه گفتهاند، تا هلاک شدن آنها و نجات يافتن عدهای بازگو شده است؛ تمام سوره به همين مطلب
[1]. نوح/ 13- 20.
دوره کودکی و دوره بلوغ بشريت
میدانيم که نوح از قديمترين پيغمبران است يعنی از نظر زمانی تقدم دارد. غير از آدم- که خود آدم هم پيغمبر است- و شايد ادريس، بر همه پيغمبران ديگر زماناً تقدم دارد. و ظاهراً اولين پيغمبری است که دارای شريعت و قانون است، يعنی قبل از نوح، پيغمبر صاحب شريعت (يعنی قانون) نداشتهايم، برای اينکه دورههايی بوده است که تقريباً به اصطلاح امروز دورههای توحش بشريت بوده است و هنوز بشر به اين مرحله که صلاحيت قانونگذاری در ميان آنها باشد نرسيده بوده و پيغمبرانی که میآمدند در حدود همان دعوت به مسأله توحيد و تذکرِ به امر معاد و يادآوری يک سلسله مسائل اخلاقی [سخن میگفتند،] بيش از اين مسألهای را مطرح نمیکردند.
از نظر آنچه که از قرآن استنباط میشود دوره ماقبل نوح دوره کودکی بشر است؛ دوره بلوغ بشريت مقارن با زمان نوح است. قرآن شرايع را از نوح شروع میکند.
در جلسه پيش دوازده آيه را خوانديم و ترجمه کرديم. بعد به نظرم رسيد که چند نکته هست که آن نکتهها را يا نگفتيم يا درست توضيح نداديم. يک نکته اين است: میفرمايد نوح دعوت خودش را به اين صورت اعلام کرد:قالَ يا قَوْمِ انّی لَکمْ نَذيرٌ مُبينٌمن يک اعلام خطر کننده آشکاری برای شما هستم. بعد میگويد:انِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقوهُ وَ اطيعونِ. دعوت به خداپرستی و به تقوا و خود را دور نگه داشتن از آلودگيها میکند. خودِ امر به تقوا، وقتی به مردم میگويد تقوا داشته باشيد، يعنی مردمی هستيد بسيار آلوده و ناپاک، بايد خودتان را از اين آلودگيها برکنار کنيد. بعد میگويد:وَ اطيعونِاشاره به مقررات و دستورها و شرايع
است که من يک سلسله دستورها از ناحيه خدا آوردهام، اين دستورها را به کار بنديد.يَغْفِرْ لَکمْ مِنْ ذُنوبِکمْخدا از گناهان گذشته شما در میگذرد و شما را میآمرزد.وَ يُؤَخِّرْکمْ الیاجَلٍ مُسَمًّیخدا کار شما را تا يک مدت معين به تأخير میاندازد.انَّ اجَلَ اللَّهِ اذا جاءَ لايُؤَخَّرُ. به اينها اعلام میکند که عذابی بر شما فرودآمدنی است و میآيد (گرچه کلمه عذاب نيامده است)، اگر دستورهايی که من میگويم به کار بنديد خدا از عواقب گناهان شما درمیگذرد و کار شما را به تأخير میاندازد.
مقصود از اين عذابها که خدا به تأخير میاندازد چيست؟ آيا عذاب اخروی است يا عذاب دنيوی؟ عذاب دنيوی همان عکسالعملهای قطعی و ضروری است که وضع رفتار يک مردمی به وجود میآورد؛ خلاصه منقرض میشويد، نيست و نابود میشويد. عذابهای اخروی مسأله ديگری است. تا پيغمبری نيايد و اتمام حجت نکند و مردم مخالفت نکرده باشند عذاب اخروی نخواهد بود.وَ ما کنّا مُعَذِّبينَ حَتّینَبْعَثَ رَسولًا[1]. قرآن میگويد که امکان ندارد ما مردمی را عقاب کنيم بدون آنکه پيغمبری فرستاده باشيم. پس وقتی که نوح دارد به آنها میگويد که يک عذابی در کمين شما هست و با دستورهايی که من میدهم آن عذاب تأخير میافتد، معلوم است که عذاب دنيوی است که عکسالعمل قهری اعمال است نه عذاب اخروی، چون هنوز پيغمبری در ميان آنها مبعوث نشده بوده، برای اولين بار نوح در ميان آنها مبعوث میشود.
[1]. اسراء/ 15.
ويژگيهای يک مبلّغ دين
نکته ديگر اين است: بعد نوح که از اکثريت مردم خودش مأيوس میشود، با خدای خود راز و نياز میکند: خدايا من چنين کردم چنين گفتم. قرآن همان راز و نيازهای نوح با خدا درباره قومش را بازگو میکند. اين برای آن است که نکاتی که در گفته نوح بوده است نکات آموزندهای است و از اين جهت قرآن تکرار میکند که برای ما هم درس باشد. انسان با خدای خودش همه جور حرف میزند و همه چيز را بايد در ميان بگذارد؛ ولی اينکه قرآن برای همه مردم نقل میکند برای آن نکاتش است.
اولًا نوح به عنوان يک مبلّغ دين نشان میدهد که چگونه آدمی بوده و در واقع يک مبلّغ دين چگونه بايد باشد. میگويد خدايا من شب و روز مردم را خواندم و از پا نايستادم. اين «شب و روز، پیدرپی» آن پيگيری يک نفر داعی الی اللَّه و دعوتکننده به دين را نشان میدهد. اين تأييدی است که قرآن دارد میکند؛ يعنی ببينيد! نوح اينچنين بوده است. لجاج آن مردم در حدی بوده است که انگشتها را در گوششان میکردند که نشنوند، رداهايشان را به سرشان میکشيدند که چشمشان هم به قيافه نوح نيفتد. با همه اينها میگويد: خدايا! من انواع رنگها و شکلها را در تبليغ به کار بردم. گاهی علنی، بلند، به صورت سخنرانی، بالای مثلًا تپهها میرفتم داد میکشيدم و برای عموم مردم اعلام میکردم:دَعَوْتُهُمْ جِهاراً. اين يک نوع تبليغ است که اثر مخصوص به خود دارد. ولی يک وقت هم هست که افرادی را به طور خصوصی بايد رفت ديد و دردهای آنها را به طور خصوصی دريافت کرد و اين دعوت خصوصی گاهی اثری میبخشد که دعوتهای عمومی نمیبخشد.ثُمَّ انّی اعْلَنْتُ لَهُمْ وَ اسْرَرْتُ لَهُمْ اسْراراًبه هر دو گونه رفتار کردم، علنی و جهار، و سرّی و خصوصی.
میرفتم افراد را
يک تجربه عينی
اين مطلب را به مناسبت «وَ اسْرَرْتُ لَهُمْ اسْراراً» میگويم: اوايل تحصيل ما در قم، در حدود سال 1320، من سفری به اصفهان رفتم. چون يکی از دوستانمان، هممباحثه ما[1]، اهل نجفآباد بود با همديگر به نجفآباد رفتيم. در آنجا من با يک آقای پيرمردی آشنا شدم- خدايش بيامرزد- به نام حاج شيخ احمد نجفآبادی. ما در قم میديديم هيچ جا به اندازه نجفآباد اصفهان طلبه ندارد. در همان زمان- با اينکه آن وقت طلبه قم مثل حالا زياد نبود- پنجاه شصت طلبه فقط از نجفآباد بود. هيچ نقطه ديگر که به اندازه آنجا باشد، بلکه شهرهای بزرگ هم، اين قدر طلبه نداشت. چطور شده که اينها اينقدر طلبه دارند؟ به مردی در خود نجفآباد که پسر خود او هم طلبه بود- و طلبه خوبی هم بود- برخورد کردم. الآن هم آن مرد، زنده و پيرمرد است. او جريان زندگی خودش را گفت و ما فهميديم که اين آقا شيخ احمد چه رمزی در اين نجفآباد بهکار برده که اينگونه شده است.
آن مرد میگفت من تا حدود بيست و پنجسالگی يک آدمی بودم که نسبت به مسائل مذهبی خيلی لاقيد و بیاعتنا بودم، و بالخصوص جريانی را هم نقل میکرد که پدر من مرده بود؛ وصيّش يک آقای پيشنمازی بود و او بعد با ما که صغير بوديم چگونه رفتار کرد و من ديگر
[1]. [آيتاللَّه منتظری]
از دين و مذهب و همه چيز تنفر داشتم. روزی ما در باغمان مشغول زراعت بوديم (زارع بود و هنوز هم زراعتکاری داشت) ديديم يک آقايی برای اولين بار پيدا شد و آمد در باغ. با خود گفتم بلا رسيد؛ حالا اين آمده از جان ما چه میخواهد؟ لابد آمده که از ما چيزی به يک عنوانی بگيرد. برعکس تا آمد اوّل کاری که کرد [اين بود که پرسيد][1]اين باغ شما چگونه است و چقدر محصول دارد (خودش هم اول زارع و بچهزارع بوده).
[در ضمن اين صحبتها][2]او را معاينه و مطالعه میکند و وضع خاص او را در نظر میگيرد. بايد آن را در نظر گرفت و افراد را يکيک معالجه کرد [نه اينکه دستور کلی داد.] مثل اينکه اطبا از معالجه دست بردارند، فقط بروند پشت راديو دستورهای کلی بدهند. دستورهای کلی بيمار را معالجه نمیکند، معاينه خصوصی میخواهد. بعد معلوم شد برنامه او برای ديگران هم در اين شهر همين بوده است.
نجفآباد در واقع يک شهر است، منتها چون در جوار اصفهان است جلوهای ندارد.
الآن شايد هفتاد هزار نفر جمعيت داشته باشد، آن وقت هم حدود چهلهزار نفر جمعيت داشت.
آن مرد ادامه داد: کمکم ما را وادار کرد که درس بخوانيم. میگفت در همين حال چه عيبی دارد شما بياييد درس بخوانيد. میرفت افرادی را آزمايش میکرد و در اين بين عنصرهای مستعد را پيدا میکرد. بعد آمد برای اينها جلسه تشکيل داد و در آن جلسه به اينها سواد میآموخت. اگر سواد فارسی نداشتند سواد فارسی و اگر سواد فارسی داشتند عربی میآموخت. کمکم اينها را بالا میآورْد در حدی که از کتابهای عربی از
[1]و (2). [افتادگی از نوار است]
قبيلعروةالوثقیو از کتابهای فارسی اخلاقی کاملًا استفاده میکردند؛ و هيچ نمیگذاشت که اينها دست از کارشان بردارند. با ما میرفت هيزمکشی؛ عصر که از هيزمکشی برمیگشت میآمد در جلسه. همين که اينها را خوب آماده کرد و واقعاً ساخت و به اينها يک معلومات حسابی داد که مسائل را خوب ياد گرفتند در حد يک مسألهدانی که مثلًاعروةالوثقیرا بفهمد، اخلاق را خوب ياد گرفتند در حدی که يکجامعالسعاداترا بتوانند بفهمند و بخوانند و معنی کنند، کمی از تاريخ اسلام و تفسير و امثال اينها را خوانده باشند، همين که اينها را ساخت، گفت هرکدام از شما بايد جلسه تشکيل بدهيد. اينها را در اين شهر پخش کرد و باز هرکدامشان يک عده ديگر را مثل او پيدا کردند. نمیدانم هنوز هم ادامه دارد يا نه. نجفآباد به اين صورت درآمد که در هر گوشهای از اين شهر يا نيمهشهر جلسهای بود و فردی مردم را اداره میکرد، کسی که از خود مردم بود و همان برنامه او را اجرا میکرد و اين مرد- خدا او را بيامرزد- واقعاً توانست يک تحولی در يک شهر به وجود بياورد. اين خودش يک تجربه است.
و او به قدری آدم سادهزيستی بود و به قدری در تشريفات زندگی لاقيد بود که حيرتآور بود و برای مثل ما قابل تحمل نيست. مثلًا ديده شده بود که اگر چيزی پيدا نمیکرد که الاغش را ببندد عمامهاش را باز میکرد به گردن او میبست و سر آن را به درخت میبست يا گاهی عمامهاش را باز میکرد به سر الاغ میبست و مثل يک افسار درست میکرد. اين قدر در زندگی بیتشريفات و لاقيد و بیاعتنا بود! و کوشش میکرد خودش را با مردم يکی کند. يکی کرد و توانست مردمی را حرکت بدهد. اين [قضيه] از همان سالها- که الآن نزديک سی و شش سال میگذرد- برای من يک تجربه خيلی عينی بود که اگر کسی واقعاً