مسألهای است مافوق هيئت، و آن اين است که قرآن میگويد:انّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزينَةٍ الْکواکبِ[1]يعنی ما نزديکترين آسمانها را به ستارگان زينت کردهايم. يا در يک آيه ديگر میفرمايد:وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابيحَ[2]ما نزديکترين آسمانها را به چراغها زينت کردهايم؛ يعنی تمام اين خورشيدها، ماهها، ستارهها به نزديکترين آسمانها تعلق دارند. از نظر هيئت قديم ماه به آسمان نزديک تعلق داشت، عطارد به آسمان دوم، زهره به آسمان سوم، خورشيد به آسمان چهارم، مريخ به آسمان پنجم، مشتری به آسمان ششم، زحل به آسمان هفتم و باقی ستارهها همه به آسمان هشتم تعلق داشتند، چون قائل به نُه آسمان و نُه فلک بودند.
نُه کرسی فلک نهد انديشه زير پای
تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان زند
در هيئت جديد تا حدودی که ستاره وجود دارد آسمان يعنی جسمی غير از ستارهها وجود ندارد. فضايی است و يک عده ستارگان، ماهها و خورشيدها. تا کهکشان هم که برويم بلکه تا صدها کهکشان آن طرفتر جز ستاره چيزی وجود ندارد.
حرف قرآن اين است که تمام ستارهها مانند چراغ- پيغمبر اکرم هم فرمود مثل چراغی که آويخته باشد- در زير نزديکترين آسمانها قرار دارد. پس آن نزديکترين آسمانهايی که قرآن میگويد، از دورترين ستارهها دورتر است. حال آن آسمانها چه وضعی دارند، به آنجا که میرسد ماده چه شکلی پيدا میکند، قديميها میگفتند ماده پنجم در آنجا وجود دارد. چهار عنصر قائل بودند، آن را يک ماده پنجم جدا حساب میکردند و بالاخره مقصودشان اين بود که يک عنصر جداگانهای است، حال هرچه میخواهد باشد.
[1]. صافّات/ 6.
[2]. ملک/ 5.
اين موجودی که نامش جن است و به واسطه همان عنصر خاص خودش در «لحظه» میتواند عالم مادی را طی کند، با اينکه از نظر انديشه و روح پايينتر از انسان است، از نظر جسم از انسان خيلی قويتر و نيرومندتر است. از قرآن استنباط میشود که اينها خود را تا نزديکترين آسمانها هم میرسانند و آن آسمانها مقر ملائکه است، به اين معنا که ملکوتِ آن آسمانها مقر ملائکه است. اينها گاهی چون میتوانند خودشان را تا آن افق نزديک کنند میتوانند از يک سلسله خبرها آگاه بشوند. بعد از قضيه بعثت حضرت رسول، اينها ديدند يک دگرگونی در آن آسمانها پيدا شده، يعنی نمیگذارند نزديک بشوند و اگر بخواهند نزديک بشوند اينها را با شهاب میرانند. البته گفتهاند کلمه شهاب کنايه است، يعنی با يک نيرويی اينها را میرانند. اينها گفتند ما ديديم که وضع در آنجا برای ما دگرگون شده، ديگر ما را به آن نزديکيها راه نمیدهند ولی با خود فکر میکرديم آيا شری برای مردم زمين اراده شده است يا خيری؟ نمیدانستيم که منشأ اين جريان شری است يا خيری؟ حالا فهميديم که يک خير سبب اين کار بوده استوَ انّا لَمَسْنَا السَّماءَما آسمان را لمس کرديم، يافتيم او را که پر شده است از نگهبانان و از شهابها، يعنی برای ما ديگر امکان نزديکی در آنجا نيست.
وَ انّا کنّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِما قبلًا آن نزديکيها مینشستيم و استراق سمع میکرديم يعنی از جريانها به نحوی آگاه میشديم امافَمَنْ يَسْتَمِعِ الْانَ يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداًحالا اگر کسی بخواهد در مقام استماع بر بيايد با شهابی که در کمين است او را میرانند.وَ انّا لا نَدْری ا شَرٌّ اريدَ بِمَنْ فِی الْارْضِ امْ ارادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداًنمیدانيم- يعنی نمیدانستيم و حالا فهميديم قضيه چيست- که آيا اين جريان از شری برای مردم حکايت میکند يا از خيری. و صلّی اللَّه علی محمّد و آله الطاهرين.
تفسير سوره جن (2)
اعوذ باللَّه من الشيطان الرجيم
وَ انّا مِنَّا الصّالِحونَ وَ مِنّا دونَ ذلِک کنّا طَرائِقَ قِدَداً.وَ انّا ظَنَنّا انْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِی الْارْضِ وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً.وَ انّا لَمّا سَمِعْنَا الْهُدیامَنّا بِهِ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلايَخافُ بَخْساً وَ لا رَهَقاً.وَ انّا مِنَّا الْمُسْلِمونَ وَ مِنَّا الْقاسِطونَ فَمَنْ اسْلَمَ فَاولئِک تَحَرَّوْا رَشَداً.وَ امَّا الْقاسِطونَ فَکانوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً.وَ الَّوِ اسْتَقاموا عَلَی الطَّريقَةِ لَاسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً.لِنَفْتِنَهُمْ فيهِ وَ مَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِکرِ رَبِّهِ يَسْلُکهُ عَذاباً صَعَداً[1].
در سوره مبارکهقُلْ اوحِی الَیبوديم که به نام «سورة الجن» معروف است و قسمتی در هفته گذشته راجع به جن بحث کرديم. نکتهای را در جلسه پيش نگفتيم و حالا عرض میکنيم و آن اين است: جريانی که قرآن مجيد
[1]. جن/ 11- 17.
نقل فرموده است که گروهی از جن قرآن را استماع کردند بعد رفتند در ميان جمع خود مسأله را بازگو کردند و آنچه که در بين آنها گذشته است، همه را به اين صورت نقل میکند که:قُلْ اوحِی الَی ا نَّهُاسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقالوا انّا سَمِعْنا قُرْ اناً عَجَباً. اين نکته خيلی جالب توجهی است يعنی منشأ يک تفکر در انسان میشود. میفرمايد: ای پيغمبر! به مردم بگو اينجور به من وحی شده است که چنين جريانی پيش آمده، يعنی پيغمبر از طريق وحی اين جريان را بازگو میکند نه از طريق مستقيم؛ نمیگويد گروهی از جن پيش من آمدند، اينچنين گفتند و من چنين گفتم؛ میگويد به من وحی شده که چنين جريانی رخ داده است؛ گروه اندکی از آنها آمدهاند و استماع قرآن کردهاند و بعد رفتهاند در ميان خود چنين سخنانی گفتهاند؛ يعنی از نظر پيغمبر وقتی که جريان واقع شده است به صورت مباشر نبوده است، که پيغمبر از طريق وحی از جريان آگاه میشود. در يک جای ديگر قرآن هم که يا اشاره به همين جريان است يا به جريانی مشابه آن، عيناً همينطور ذکر شده است. قبلًا در سوره احقاف خوانديم:
وَ اذْ صَرَفْنا الَيْک نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعونَ الْقُرْ انَ فَلَمّا حَضَروهُ قالوا انْصِتوا فَلَمّا قُضِی وَلَّوْا الیقَوْمِهِمْ مُنْذِرينَ.قالوا يا قَوْمَنا انّا سَمِعْنا کتاباً انْزِلَ مِنْ بَعْدِ موسیمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدی الَی الْحَقِّ وَ الیطَريقٍ مُسْتَقيمٍ.يا قَوْمَنا اجيبوا داعِی اللَّهِ وَ امِنوا بِهِ يَغْفِرْ لَکمْ مِنْ ذُنوبِکمْ وَ يُجِرْکمْ مِنْ عَذابٍ اليمٍ[1].
در آنجا هم قضيه به همين شکل بازگو شده است، چرا؟ چون قضيه به
[1]. احقاف/ 29- 31.
بدی ارتباط انسان با جن
نکتهای که میخواهم عرض کنم اين است: به طور مسلّم عدهای از انسانها- و البته انسانهای معدودی- هستند که میتوانند ارتباط با جن پيدا کنند. اين يک حقيقت است. البته نمیخواهم بگويم هر کسی که چنين ادعايی میکند حرفش درست است.
به ندرت انسانهايی پيدا میشوند که میتوانند ارتباط با جن پيدا کنند. ولی کسانی که به جنبههای معنوی انسان میانديشند اين کار را کار غلط و بدی میدانند و معتقدند که روح انسان را خراب و فاسد میکند؛ نه تنها برای انسان کمالی شمرده نمیشود، بدتر انسان را خراب میکند. اينجور ادعا میکنند که معاشرت
با جن در روح انسان آن اثری را میگذارد که معاشرت با انسانهای پست منحطِ کوتاهفکرِ گرفتار به يک نوع آلودگيها. چگونه اگر انسان با آنها معاشرت داشته باشد روحش را پست و منحط میکند؟
از همين آيات میتوانيم يک نوع دستورالعملی بگيريم که در عين اينکه چنين مخلوقی در عالم وجود دارد و بهترين دليلش همان است که قرآن از وجود اين مخلوق خبر داده است، انسانها هيچ وقت دنبال اين کار نروند که با اين مخلوق ارتباطی برقرار کنند. حتی وقتی که آنها آمدند از قرآن آگاه شدند، بدون ارتباط مستقيم با شخص پيغمبر بوده و شخص پيغمبر با اينها ارتباط مستقيم نگرفت يعنی خدا نخواست که پيغمبر ارتباط مستقيم با آنها بگيرد و بيايند حرفی بزنند. نه اينکه بخواهم بگويم امرِ نشدنی است، ولی خداوند نخواسته به اين شکل باشد. آنها آمدهاند، از موضوع هم آگاه شدهاند، بدون آنکه ارتباط مستقيمی با پيغمبر بگيرند رفتهاند در ميان جمع خودشان قضايا را در ميان گذاشتهاند. و لذا قرآن میگويد:
قُلْصالح و ناصالح در جن
آن گروه بعد از آنکه ايمان آوردند، با قوم خودشان اينچنين گفتند:وَ انّا مِنَّا الصّالِحونَ وَ مِنّا دونَ ذلِک کنّا طَرائِقَ قِدَداًيعنی برخی از ما صالح و
شايسته هستيم و برخی ديگر اينچنين نيستيم غير اين هستيم و تازه غير اين هم [که هستيم] يکجور نيستيم، طرائق و راههای مختلف هستيم. اين مطلب چيست؟ عين همان جريانی که در بشر وجود دارد- چون در بشر به حکم همان اختيار و آزادی و مکلّف بودن اين جريانها به وجود میآيد- در ميان آنها هم به وجود آمده. حيوان طرائق نيست، طريقه است؛ يعنی هر نوع حيوانی چون به حکم غريزه کار میکند يک راه و روش مخصوص دارد و لهذا همه افراد حيوانها از يک خصلت خاص به نحو شبيه يکديگر برخوردار هستند. مثلًا همه گربههای دنيا يک جور خصلت دارند، همه سگهای دنيا يک جور خصلت دارند، همه گوسفندها يک جور، همه اسبها يک جور؛ چون کارشان به حکم غريزه است، يعنی کاری که میکنند کاری است که خلقت در جلو راه آنها گذاشته است و نوعی اجبار در کارشان هست. ولی انسان اين طور نيست؛ انسانها اولًا تقسيم میشوند به انسانهای صالح و شايسته که راه صحيح زندگی را پيش گرفتهاند و انسانهای ناصالح که راه صحيح را پيش نگرفتهاند. تازه انسانهای ناصالح هم يک راه نرفتهاند هر گروهشان يک راهی رفتهاند.
در اين جهت، جنها هم مانند ما هستند؛ چون مانند ما هستند قرآن اين حرفی را که در ميان آنها بازگو شده است نقل میکند که گفت:وَ انّا مِنَّا الصّالِحونَبعضی از ما صالحان هستيموَ مِنّا دونَ ذلِکبعضی از ما غير اين هستيم يعنی صالح نيستيم؛ ولی آنهايی هم که غير اين هستيم يک گروه نيستيم، گروههای متعدد [هستيم.]کنّا طَرائِقَ قِدَداًتمثيل پيغمبر اکرم
نکتهای که در اينجا هست اين است که راه راست يکی است، راه کج
متعدد. اهل حق هميشه در عالم يک گروهند و مشابه يکديگر ولی اهل باطل گروهها هستند و غير مشابه با يکديگر. چه مثل خوبی پيغمبر اکرم ذکر کرده است! يک وقت اصحاب در جلسهای نشسته بودند؛ ديدند پيغمبر روی زمين همينطور خط میکشد. اول نقطهای را در نظر گرفت. بعد، از آنجا که نشسته بود يک خط مستقيم به سوی آن نقطه کشيد. آنگاه خطهايی منحنی- يا اگر مستقيم هم بود غير موازی با آن خط- کشيد؛ يک عده از اين طرف کشيد يک عده از آن طرف. بعد آن خط وسط را که خط مستقيم بود نشان داد و فرمود: راه ما يعنی همين و يکی هم بيشتر نيست و اما راههايی که به اين مقصد منتهی نمیشود و راه ما نيست متعدد است، از اين طرف بخواهی بروی صدها راه است، از آن طرف هم بخواهی بروی صدها راه است.
اين است که اينجا نگفت که صالحين هم طرائق هستند؛ صالحون يک طريقه بيشتر نيستند. [آن فرد جن گفت] بعضیمان غيرصالحند. غيرصالح هم يک گروه نيستند، گروههای مختلف هستند.
وَ انّا ظَنَنّا انْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِی الْارْضِ وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً. «ظن» در زبان عربی به معنی «گمان» به کار برده میشود و به معنی «يقين» هم به کار برده میشود. در قرآن به هر دو معنا به کار برده شده؛ اينجا به معنی يقين به کار برده شده است.وَ انّا ظَنَنّاما حالا چنين فکر میکنيم، ديگر رسيدهايم به اين حقيقت که راه حق لا بُدَّ مِنْه است؛ يعنی انسان نمیتواند خود را به ساحل نجات برساند بدون آنکه راه حق را پيش بگيرد که در واقع خدا را مجبور و عاجز کند. ما فهميديم «لا مَفَرَّ مِنْک الّا الَيْک» مفرّی از خدا جز به سوی خدا نيست؛ به اين يقين رسيديمانْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِی الْارْضِما نمیتوانيم خدا را عاجز و بيچاره کنيم. مقصود اين است که ما نمیتوانيم راه او را نرويم و در عين حال به هدف و مقصد خودمان