عرف قراردادی انسانها دارد گاهی سبب اشتباه میشود. انسان خيال میکند اين مفاهيم اجتماعی در مورد خدا صدق میکند، در صورتی که در مورد خدا حقيقت است نه اين قراردادها. در عرف اجتماع، ما قرب و بعد داريم اما قرب و بعدهای اعتباری و قراردادی. مثلًا میگوييم فلان شخص نزد فلان مقام خيلی مقرّب است. آيا مقصود اين است که او قرب مکانی به وی دارد يعنی فاصله مکانی او با آن مقام کم است؛ ديگران فاصلهشان مثلًا بيست قدم است او هميشه فاصلهاش پنج قدم است؟ اگر اين جور باشد پس پيشخدمت هر صاحب مقامی از همه افراد ديگر بايد مقربتر باشد چون قرب مکانيش از همه بيشتر است؛ در صورتی که ممکن است کسی وجود داشته باشد که از نظر مکانی فرسنگها با او فاصله داشته باشد ولی در عين حال مقرب باشد. در آنجا مقصودمان از اينکه مقرب است يعنی بيشتر مورد عنايت و محبت اوست و وی بيشتر به او لطف دارد.
حال، اينکه کسانی در نزد خدا مقرب هستند، بعضی خيال میکنند صرفاً به همين معناست و جز اين معنايی ندارد. اگر میگوييم پيغمبر اکرم از ساير مردم در نزد خدا مقربتر است، يعنی خدا به او عنايت و لطف بيشتری دارد و الّا دوری و نزديکی به خدا معنی ندارد که بگوييم يک کسی به خدا نزديکتر است، ديگری از خدا دورتر است. نه تنها انسانها، حتی ملائکه هم همين جور هستند، يعنی هيچ ملکی از ملک ديگر مقربتر و نزديکتر نيست.
اما اين گونه نيست؛ اصلًا در عالم معنا واقعاً درجات قربی هست يعنی عالم ملکوت و عالم غيب واقعاً درجات و مراتب دارد نه صرف اين است که مثلًا عنايت و لطف او بيشتر يا کمتر است. خود همين مسأله تقرب بنده به خدا، يعنی واقعاً انسان در اثر عبادت به سوی خدا بالا
میرود و به خدا نزديک میشود. اصلًا خود اين نزديک شدن يک حقيقتی است و به هر درجه انسان نزديک بشود وجودش حقانیتر میشود و به هر نسبت که وجودش حقانیتر بشود بيشتر تغيير میکند و وضع، شکل، نيرو، اراده، صفا، معنويت و همه چيزش عوض میشود.
حتی ما در مورد اعمال خودمان داريم کهالَيْهِ يَصْعَدُ الْکلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ يَرْفَعُهُ[1]. سخن پاک- که مقصود اعتقاد پاک يعنی اعتقاد صحيح است- به سوی او بالا میرود و عمل صالح است که اعتقاد پاک را بالا میبرد. يا کلم طيّب است که عمل صالح را بالا میبرد؛ باز عمل صالح هم به سوی خدا بالا میرود. اينها در عالم غيب و ملکوت يک واقعيتهايی است غير از واقعيتهای محسوس. نه معنايش اين است که مثلًا نماز اين فضا و اين هوا را طی میکند و بالا میرود؛ ولی يک نوع بالارفتنی در عالم واقع و نفسالامر دارد. اينکه در قرآن از اعلی علّيّين (بالاترين عُلوها) و اسفل سافلين (پايينترين سِفلها) نام برده میشود، اينها يک واقعياتی است. اين است که میفرمايد:مِنَ اللَّهِ ذِی الْمَعارِجِحديث قدسی
حديث معروف و مسلّمی هست و از احاديثی است که هم شيعه قبول دارد و هم اهل تسنن، هم اينها در کتبشان روايت کردهاند هم آنها، و در معتبرترين کتابهای ما مثلاصول کافیذکر شده است. حديث بسيار
[1]. فاطر/ 10.
پرمعنايی است که يک دنيا معنی برای اين حديث هست و ذکر کردهاند. حديث قدسی است؛ امام میفرمايد که خدای متعال فرموده است:لايَزالُ الْعَبْدُ يَتَقَرَّبُ الَی بِالنَّوافِلِدائماً چنين است که بنده به واسطه نوافل- يعنی عباداتی که بر او واجب نيست و صرفاً مستحب است- [به من نزديک میشود.] فرائض از يک نظر از نوافل مهمترند به دليل اينکه فرائض واجب شده.
معلوم میشود که در درجهای بوده که بايد انسان انجام بدهد يعنی ملاکات فرائض آنقدر مهم است که به حد وجوب رسيده. نوافل قهراً از نظر ملاکات در اين حد نيست اما يک چيزی در نوافل هست که در فرائض نيست و آن اين است که انسان فرائض را به حکم اينکه واجبند و اگر انجام ندهد معاقَب است انجام میدهد ولی اگر نوافل را انجام ندهد معاقب نيست. حال عملی که انسان اگر انجام ندهد معاقب نيست ولی انجام میدهد، قهراً ارزش بالاتری را دارد. مثلًا در عبادات بدنی، انسان نماز صبح را میخواند به دليل اينکه واجب است؛ همينطور نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء. ولی نوافل واجب نيست. خواندن نوافل حکايت میکند از يک نوع لطافت روحی و علاقهای که از ناحيه بنده به عبادت است، يعنی صِرف ترس از ترک و عقابش نيست، چون ترکش اشکال ندارد.
در عبادات مالی هم همينجور است. فرض کنيد که زکاتی، خمسی، زکات فطرهای بر انسان واجب است؛ به حکم اينکه واجب است انسان میدهد. اين از يک نظر خيلی مهم است و خيلی مهمتر هم هست، ولی از يک نظر ديگر آن کسی که به صورت تنفّل، يعنی به صورت يک امر استحبابی، زائد بر آنچه بر او واجب است انفاق میکند، کار او يک ارزش بيشتر و والاتری دارد. انسانی که از خدای متعال انتظار تفضل دارد نبايد به واجبات قانع باشد.
يک وقتی شخصی- خدا او را بيامرزد؛ البته مرد متشرعی بود در حدی که واجباتش را به دقت عمل میکرد- گفت من يادم نمیآيد که در همه عمرم يک قران به يک فقير داده باشم که بر من واجب نباشد. در حدی که بر من واجب بوده دادهام اما اگر چيزی بر من واجب نبوده ندادهام. من تاکنون دهشاهی که بر من واجب نباشد به کسی ندادهام. گفتم که به همين دليل هيچ وقت نبايد انتظار تفضل حق را داشته باشی. پس تو میخواهی با خدا اينجور معامله کرده باشی. اگر خدا بخواهد به عدل خودش با تو رفتار کند [نبايد خلاف انتظارت باشد.] تو وقتی که هيچ فضل نداری پس چطور انتظار تفضل از پروردگار داری؟!مَنْ لا يَرْحَمْ لايُرْحَمْ. کسی که- به تعبير ما- احساس و عاطفه نداشته باشد و رحمت بر قلبش مستولی نباشد که يک وقت پولی را به يک مستحق بدهد نه به حکم اينکه واجب است و اگر ندهم خدا مرا عذاب میکند، بلکه به حکم اينکه کار خوب و خيری است و يک حسنه است، واجب نيست و معذلک من اين کار خير را انجام میدهم، چنين کسی چگونه انتظار تفضل را دارد؟!
لايَزالُ الْعَبْدُ يَتَقَرَّبُ الَی بِالنَّوافِلِ. (نفرمود بالفرائض) بنده من لايزال- يعنی استمراراً، پشت سر يکديگر- به وسيله نوافل قدم به قدم به من نزديک میشودحَتّیاحِبُّهُمیرسد به مرحلهای که مشمول محبت من میشود.
همه بندگان مشمول محبت پروردگار هستند ولی گفتهايم که ما يک رحمت رحمانيه داريم و يک رحمت رحيميه. مقصود از رحمت رحيميه اين است که انسان يک وقت به يک مرحله که میرسد مثل کسی است که میخواهد به مرکزی نزديک بشود؛ تا به يک مرز نرسيده، با قدم خودش میآيد؛ به آن مرز که میرسد يکمرتبه جاذبه آن مرکز او را میکشد؛
میگويند سالک مجذوب. میرسد به مرحلهای که محبت الهی او را فرا میگيرد. آنجا که محبت آمد، دست محبت الهی او را به سوی خودش میکشد.حَتّیاحِبُّهُتا من او را دوست میدارم.فَاذا احْبَبْتُهُ. همينقدر که من او را دوست داشتم، ديگر از آن هويت و منيت او چيزی باقی نمیماند، همه چيز او من میشوم.فَاذا احْبَبْتُهُ کنْتُ سَمْعَهُ الَّذی يَسْمَعُ بِهِگوشی که میشنود منموَ بَصَرَهُ الَّذی يُبْصِرُ بِهِچشمی که میبيند منموَ يَدَهُ الَّذی يَبْطِشُ بِهادستی که حرکت میدهد منم.
[همه امور خود را] تفويض و واگذار کرده است. معنی عصمت هم همين است.
اين، معنی معارج و مراتب و درجاتی است که انسان يا موجودات ديگر بالا میروند؛ و اين نهايت هم ندارد. اين جور نيست که به يک جا که برسند کار تمام بشود که اين آخرين مرحله است. هرچه بالا بروند باز ظرفيت رفتن هست؛ تا ابد که بالا بروند باز ظرفيت رفتن هست.
تَعْرُجُ الْمَلائِکةُ وَ الرّوحُ الَيْهِ فی يَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمسينَ الْفَ سَنَةٍ.فَاصْبِرْ صَبْراً جَميلًا.
ملائکه الهی به حکم آيه«وَ ما مِنّا الّا لَهُ مَقامٌ مَعْلومٌ»[1](هريک از ما فرشتگان مقام معين و معلوم و درجه و معرج معين و مشخصی داريم) از مقام خودشان هرگز تجافی نمیکنند. بله، به امر خداوند، به امر الهی و مشيّت الهی تدبير اين عالم به آنها واگذار است. عالم ما که عالم طبيعت است چون در ذات خود مستشعَر به هدف و شعور و نظام و اين امور نيست، در تسخير نيروهای ديگری است که قرآن از آن نيروها به ملائکه
[1]. صافّات/ 164.
تعبير میکند، آنها هستند که [به امر][1]الهی نظام عالم طبيعت را اداره میکنند.
تعبيری عالی است آن حديث معروف که پيغمبر اکرم فرمود (در کلام اميرالمؤمنين هم هست):مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ عَرَفَ رَبَّهُتعبير ابنسينا
میدانيم که بوعلی، هم فيلسوف درجه اول بوده هم طبيب درجه اول؛ و متأسفانه نقاط ضعفی در زندگی او وجود داشته است. يکی اينکه
[1]. [نوار چند ثانيهای افتادگی دارد.]
بسياری از وقت خودش را صرف وزارت و امثال آن کرد و «وقتی» مثل وقت او خيلی حيف بود که صرف وزارت بشود، آنهم وزارتهای آنچنانی، يک آدمی که میتوانست در [زمينه] فکر خيلی خدمات جاويدان انجام بدهد. ديگر اينکه مردی بوده که علیرغم توصيههای خودش کم و بيش اهل عيش و عياشی بوده است. همين دو چيز سبب شد که اين مرد که مزاجی فوقالعاده قوی داشته [عمر کوتاهی داشته باشد.] آدم خارقالعادهای است. شاگردانش نوشتهاند مزاجش خيلی قوی بود، اندامش خيلی زيبا بود، مرد بسيار زيبايی بود، حافظه بسيار قوی و هوش خارقالعادهای داشت.
همه عمر اين آدم پنجاه و چهار الی پنجاه و هفت سال بوده و از اين بيشتر نبوده است.
يک زندگی پرماجرای پرگرفتاری داشته است. در جوانی پدرش میميرد، بعد خودش مسؤول زندگی خود و عائلهاش میشود، قهراً طبابت میکند. در اين وقت گرفتاريهای ديگری پيدا میکند. سلطان محمود او را میخواهد که وی را به غزنين ببرد. فرار میکند، پياده از اين شهر به آن شهر میرود. مدتی به گرگان میرود، مدتی به اصفهان، مدتی به همدان، مدتی زندان، يک وضع عجيبی. در عين حال اين مرد آثاری خلق کرده و آفريده که انسان حيرت میکند در اين عمر کم با اينهمه ماجراها و استاد نداشتنها او چگونه اينها را آفريده که اگر يک آدمی بود مثل خيلی افراد ديگر، يک زندگی آرامی میداشت، مثلًا در يک دانشگاهی تحصيل کرده بود، از استادهای زبردستی برخوردار بود و عمرش را تنها به علم صرف میکرد چه میشد! خيلی عجيب بود. بعلاوه همينطور که عرض کردم مقدار زيادی از وقتش صرف وزارت و اين کارها میشد. صبح تا غروب دچار کارهای سياسی بود، آنگاه شب میآمد مینشست، شاگردها دورش جمع میشدند، او میگفت و آنها
ملائکه، مدبّر عالم طبيعت
حال تمام اين دنيای ما حکم يک بدن را دارد. اين نظمی که الآن میبينيد، همينطور که اين نظم بدن ما قائم به يک حيات است و اگر اين حيات صعود کند و به مقام خودش برود يکدفعه متلاشی میشود، همينگونه است نظم و نظام اين عالم طبيعت.
اگر خورشيد از مقام خودش تجافی نمیکند، اگر ماه کار خودش را انجام میدهد، اگر کهکشانها، ستارهها و همه چيز سر جای خودش هست به حکم يک حيات است. قرآن آن قدرتها و قوههايی را که اين عالم را تدبير میکنند ملائکه ناميده است.