مقدمه شناخت قرآن و ارتباط با آن براى يك مسلمان لازم و ضرورى است. قرآن كتاب آسمانى و برنامه هدايت و سعادت براى جهانيان است؛ بايد آن را شناخت، پيامهايش را دريافت و به احكامش عمل كرد تا سعادت دنيا و آخرت تضمين شود. دانشمندان اسلام به پيروى از پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان معصوم عليهم السلام از صدراسلام تاكنون با گفتن و نوشتن تفسير سعى در شناساندن قرآن به جامعه اسلامى داشته اند و از آنجا كه بيشتر ايمان آورندگان به قرآن، زبانشان غير زبان قرآن بوده، اين وظيفه راخطير تر يافته و اهتمام بيشتر به خرج داده و سعى كردهاند تفسير و ترجمه آيات را به زبان قوم خويش يا به زبان عربى بيان كرده و دراختيار مسلمانان قرار دهند.
در اين دوره آموزشى (كد 4/ 134) سعى براين است كه پاسداران عزيز ضمن آگاهى از مفاهيم علوم قرآنى با مفسران معروف قرآن و شرح حال، روش تفسيرى، نام تفسير و طبقات مفسّران آشنا شوند. اميد آنكه جملگى، مورد شفاعت قرآن كريم قرار گيريم. انشاءاللّه. لازم به تذكر است كه در اين درسها از سلسله مباحث شناسايى تفاسير مجله حوزه نيز استفاده شده است.
معاونت متون آموزشى و كمك آموزشى مركز تحقيقات اسلامى
SSS13,15
علوم قرآنى علوم قرآنى چيست؟
مقصود از علوم قرآنى، علومى است كه براى فهم و درك معانى كلام خدا، قبل از آن بهعنوان مقدمه بايد آموخته شود. «1» تعدادى از علماى اسلام به شرح مباحث علوم قرآنى پرداخته و اين علوم را به تفكيك مورد بحث قرار دادهاند. در شمارش اين علوم برخى، عناوين كلى را ذكر كرده و برخى با احصاى جزئيات، گاهى آن علوم را تا 80 مورد نيز دانستهاند. «2» مابراى رعايت اختصار به تعدادى از عناوين مهم آن اشاره مى كنيم:
1- نزول قرآن: دراين مبحث، درباره معناى وحى و الهام، كيفيت نزول وحى و زمان شروع نزول قرآن و مانندآن بحث مىشود.
2- مكى و مدنى: بحثى است در مورد مكان نزول آيات؛ كه چه آياتى در مكه و چه آياتى درمدينه نازل شده و اصلًا ملاك مكى و مدنى بودن آيات در چيست؟
3- شناخت سوره و آيه: بحثهايى در مورد تعداد آيات و سور و حروف و كلمات قرآن، تقديم و تأخّر سوره ها، علت نامگذارى سورهها، شناخت اولين و آخرين آيات نازل شده و ...
4- جمع و تدوين قرآن: شامل بررسى زمان جمع آورى آيات و تأليف آنها، تدوين قرآن در زمان رسول اكرم صلى الله عليه و آله، نقش خلفا در تأليف قرآن و جمع آورى مصاحف مختلف
و به مناسبت از حافظان و كاتبان وحى سخن به ميان مى آيد.
5- رسم الخط و كتابت قرآن: بحثهايى در مورد سرگذشت رسم الخطهاى مختلف قرآن، نسخه شناسى قرآن، تاريخ نقطه گذارى و اعراب گذارى در قرآن.
6- قرائات و تجويد: بحث درباره به وجود آمدن قرائتهاى مختلف و علل آن، بحث از جايز بودن يانبودن اين قرائتها و روش صحيح خوانى قرآن و توضيحاتى پيرامون قرائتهاى هفتگانه و رعايت نكات تجويدى، شامل موارد وقف و ابتدا، انواع ادغام و ...
7- غريب القرآن: مراد از اين بحث، بحث درباره لغات مشكل قرآن و يا برخى از تركيباتى است كه افراد بحسب معلومات و سابقه ذهنى خود، هر يك به نحوى از آن تعبير مى كنند. «1» 8- ناسخ و منسوخ: در مورد اين كه دانسته شود كه چه آياتى، حكم آيات ديگر را نسخ كرده و خود جايگزين آنها شدهاند.
9- اسباب نزول: بيان شرح وقايع و اتفاقهايى است كه آيات به مناسبت آنها نازل شده است.
10- محكم و متشابه: براى شناخت آيات متشابه و ارجاع آنها به آيات محكم است.
11- اعجاز قرآن: بحث پيرامون جهات مختلف معجزهبودن قرآن است چه از لحاظ ادبى و چه از لحاظ پيشگوئيهايى تاريخى، علمى و ...
رابطه علوم قرآنى و تفسير برخى از نويسندگان بحثهاى علوم قرآنى، تفسير رانيز از جمله مباحث علوم قرآنى و در عرض ديگر مسائل آن ذكر كردهاند، «2» زيرا تفسير نيز از جمله علومى است كه محور آن قرآن بوده و پيرامون آيات قرآنى به بحث مى نشيند، هرچند اين سخن از اين ديدگاه سخن درستى است، ولى مىتوان ادعا كرد كه تفسير نه تنها در عرض ديگر مباحث علوم
قرآنى نيست بلكه خود، امالمباحث (مادربحثهاى) علوم قرآنى است؛ زيرا علم تفسير كه هدف روشن سازى مقاصد قرآن را در بردارد و آن نيز گامى بسيار لازم و ضرورى در راه هدف نزول قرآن كه هدايت انسانهاست، مى باشد؛ بدون استخدام ديگر مباحث علوم قرآنى در خدمت خودش، راه به جايى نمىبرد، دليل اين مطلب اين كه ندانستن شأن نزول يك آيه و يا اعراب صحيح يك كلمه، گاهى مفسر را از رسيدن به معناى صحيح آيه باز مى دارد. همچنين نشناختن آيات ناسخ از منسوخ و يا آيات مكى از مدنى و ... گاهى مفسر را دچار چنان خطايى مى گرداند كه قابل جبران نمىباشد.
كوتاه سخن درباره رابطه علوم قرآنى و تفسير اين كه، علوم قرآنى بيشتر شامل مباحثى است كه به بحث از ظاهر قرآن، كيفيت نزول، محل نزول، كميتآيات و سور، قراءات و ... مىپردازد و تفسير بيشتر به بحث از پيامهاى آيات قرآنى برمى گردد. علوم قرآنى در خدمت تفسير است و تفسير براى نزديك كردن انسان به هدف قرآن كه تربيت انسانهاست، مىباشد.
تاريخچه تدوين علوم قرآنى در صدر اسلام اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله، قرآن و معارف آن را به طور مستقيم از ايشان فرا مىگرفتند و نيازى به تدوين نبود، ولى بعد از رحلت آن بزرگوار هر چه از زمان نزول آيات دورتر مىشدند، هم كنايهها، مثالها و استعارههاى قرآن ناشناخته مى ماند و هم زمان و مكان و موقعيتهاى ورود و نزول آيات از نظرها فراموش مىشد؛ در نتيجه فهم و درك قرآن دشوار مى گشت. از اين رو، عدهاى از اصحاب، تابعين و سپس شاگردان تابعين با تلاش فراوان به بررسى جزء جزء مسائل قرآن پرداختند و علاوه بر علم اسباب نزول، ناسخ و منسوخ و غريب قرآن، علومى ديگر از قبيل اعراب قرآن، مبهمات قرآن، مجاز قرآن، قرائتهاى قرآن و ... را به وجود آوردند و دانشمندان هر قرن نيز با تحقيق و تفحص و تدوين كتابهاى مختلف بر شكوفايى آن افزودند ودر اختيار نسلهاى بعدى قرار دادند. «1»
البته تعيين اولين كتاب تدوين شده در زمينه علوم قرآنى كار دشوارى است، هرچند برخى كتاب «الحاوى فى علوم القرآن» تأليف محمدبن خلف بن مرزبان در قرن سوم را به عنوان اولين اثر مدوّن در اين رشته دانستهاند و معتقدند كه او اولين بار اصطلاح علوم قرآنى را بكار برده است. «1» امّا آنچه مسلم است بحث از علوم قرآنى همانگونه كه گفته شد از صدر اسلام مطرح بوده و چنانكه مشهور است حضرت على (ع)، ابوالاسوددوئلى را مأمورتنظيم علم نحو نمود تابدين وسيله از اشتباه قرائت كلمات قرآنى جلوگيرى شود و اين خود مقدمه بوجود آمدن علم اعراب قرآن گرديد.
كتب علوم قرآنى در رابطه با علوم قرآنى، كتابهاى ارزشمندى توسط دانشمندان اسلامى نوشته شده است. «2» در اينجا به تعدادى از كتب مشهور اشاره مى شود:
1- «البرهان فى علوم القرآن» نوشته بدرالدين زركشى: نويسنده اين كتاب، علوم قرآنى را به 47 نوع تقسيم كرده و هر كدام را بطور مفصل مورد بحث و بررسى قرار داده است. كتاب ياد شده در قرن هشتم ه. ق تدوين شده است.
2- «الاتقان فى علوم القرآن» نوشته جلال الدين سيوطى: مؤلف اين كتاب هشتاد نوع از علوم مربوط به قرآن را مورد بررسى قرار داده كه مورد استفاده مفسران، محققان و پژوهشگران علوم قرآنى و تفسير مى باشد. اين كتاب در قرن نهم ه. ق در دو جلد تدوين شده است.
3- «مناهل العرفان فى علوم القرآن» نوشته محمد عبدالعظيم زرقانى: اين كتاب در دوجلد و شامل هفده مبحث است كه در هر يك بخشى از علوم قرآنى مورد بحث قرار گرفته و نتايج خوبى را به دست مى دهد.
4- «پژوهشى در تاريخ قرآن كريم» نوشته دكتر سيد محمد باقر حجتى: اين كتاب به زبان فارسى نوشته شده و شامل بحثهايى به شرح زير است: اسامى قرآن: معناى وحى و الهام، كيفيت نزول قرآن، نخستين و آخرين آيات نازل شده، تعداد آيات، سورههاى مكى و مدنى، حروف مقطعه، تعداد حروف و كلمات قرآن، تاريخ نگارش قرآن و جمع و تدوين آن، بحثهايى پيرامون اختلاف قراءات قرآن و قراء قرآن كريم و ...
5- «التمهيد فى علوم القرآن» نوشته آيت الله محمد هادى معرفت: التمهيد كتابى است جامع و مستدل كه به زبان عربى نگارش يافته و علوم قرآن را در 6 جلد بطور مفصل مورد بررسى قرار داده است. و مهمترين بحثهاى آن به قرار زير است:
بحث بسيار مفيد و مفصلى پيرامون وحى و زمان و مكان نزول قرآن، تاريخ قرآن (شامل جمع آورى قرآن و نقطه گذارى آن)، قرائتها، و قاريان و طبقات آنها، آيات ناسخ و منسوخ و دسته بندى آنها به ترتيب سورهها، آيات محكم و متشابه و بحثهاى گستردهاى پيرامون جهات اعجاز قرآن.
6- «تاريخ قرآن» نوشته دكتر محمود راميار: اين كتاب نيز يك نوشته تحقيقى است و بحثهاى مهم آن عبارت است از: نامهاى قرآن، بحثى پيرامون وحى و نزول قرآن، گردآورى قرآن در زمان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و نيز در زمان ابوبكر و عثمان، خط قرآن و نقطه گذارى آن و شناسايى آيات و سورهها، مكى و مدنى آنها و بحثى در مورد ترجمه قرآن.
خلاصه علوم قرآنى، مباحثى است مربوط به آگاهيهاى درست از قرآن كه مفسّر را در دستيابى به معانى قرآن كريم، يارى ميدهد و شامل مباحثى از قبيل: علم اعراب و قرائت، ناسخ و منسوخ، شأن نزول و ...
مىباشد.
نياز مفسر به علوم قرآنى حتمى است و چنانچه مفسرى بدون داشتن اطلاعات كافى در اين زمينه به تفسير قرآن روى آورد، قطعاً از اشتباه مصون نيست.
عدهاى از صحابه و تابعين با تلاش فراوان به بررسى مسائل قرآن پرداخته، علوم قرآنى را به وجود آوردند. دانشمندان هرقرن نيز با كوشش و تلاش خود بر شكوفائى علوم ياد شده افزودند.
دانشمندان اسلامى اعم از شيعه و سنى درباره علوم قرآنى كتابهاى بسيار گرانبهائى تدوين كرده و در اختيار محققان و مفسران قرار دادهاند.
پرسش 1- علوم قرآنى را تعريف كنيد.
2- تعدادى از عناوين علوم قرآنى را نام ببريد.
3- رابطه علوم قرآنى با علم تفسير چيست؟
4- بحث از علوم قرآنى از چه زمانى شروع شد؟
5- نام سه اثر از كتابهاى علوم قرآنى را بنويسيد؟