3. شناخت تركيبات
سومين مرحله فهمِ حديث شناخت تركيبات و شناخت جمله است. زيرا هميشه معناى تك تك واژهها بيانگر معناى جمله نيست. در اين مرحله «دانش نحو» و «علوم بلاغى» به مدد پژوهشگر حديث مىآيد.
دانش نحو، چگونگى كاربرد كلمه در جمله را تعيين مىكند و آشنايى با «علوم بلاغى»، آرايههاى ادبى مانند مجازها، استعارهها، اصطلاحها و ضربالمثلهاى به كار رفته در حديث را فرا روى خواننده حديث قرار مىدهد. در اين مرحله خواننده حديث بايد مفهوم ضرب المثل و يا اصطلاح به كار رفته در حديث را بداند تا به مفهومِ واقعى حديث نزديك شود و چنانچه تنها به ترجمه واژههاى ضرب المثل بپردازد. معناى حديث را در نمىيابد. براى نمونه تركيباتى مانند «ام الكتاب» «أحسن بيعى»[123]، «خَضْرة عَيشٍ»[124]، «عَقَبة كَؤود»[125]و «قَلَبْتُ ظهرَه و بَطْنَه»[126]به ترتيب به معناى «سوره حمد»، «تخفيف بده»، «زندگى در رفاه و نعمت»، «مرگ» و «آزمودن و سنجيدن» است در حالى كه معناى مفردات آن متفاوت است.
4. شناسايى فضاى بيان حديث
در مرحله چهارم بايد فضايى كه حديث در آن بيان شده است را بازسازى كرد، زيرا گوينده به تناسب فضاى سخن و يا در پاسخ به پرسشى، سخن مىگويد. از اين روى گاه سخن گوينده براى مخاطبانى كه در جلسه سخنرانى حاضرند، مفهوم است ولى براى كسانى كه در جلسه حاضر نيستند و از پرسشها و مسائلِ حاشيهاى آن ناآگاهند، مفهوم نيست. بنا بر اين، براى فهم بهتر نيازمندِ گردآورى قرينههايى هستيم كه در كنار سخن امام معصوم (ع) و فهم دقيق سخن معصومين (عليهم السلام) بدون آنها ممكن نيست.
[123]. الغارات، ج 2، ص 714.
[124]. نهج البلاغه، خطبه 192.
[125]. الأمالى، صدوق، ص 588.
[126]. نهج البلاغة، خطبه 44.
حديثپژوهان، در مواردى كه مفهومِ حديث روشن نيست به گِردآورى همه قرينهها مىپردازند و از رهآورد همنشينى قرينهها با سخن معصوم به مقصود اصلى امام (ع) نزديك مىشوند. براى نمونه در حديثى از پيامبر (ص) مىخوانيم:
مَنْ بَشَرّني بِخُروجِ آذار فله الجنة.[127]
هر كه مرا به خروج [ماه] آذار، بشارت دهد، به بهشت مىرود.
ماه» آذار «دومين ماه از ماههاى رومى و معادل نيمه فروردين تا اردىبهشت ماه است. اين حديث بدون توجه به فضاى صدور آن چندان مفهوم نيست و برخى نويسندگان سُنّى آن را نپذيرفتهاند امّا هنگامى كه فضاى صدور حديث را در كنار آن قرار مىدهيم. مفهوم حديث تبيين خواهد شد: پيامبر (ص) روزى در مسجد قبا در جمع گروهى از يارانش نشسته بود و فرمود: نخستين فردى كه بر شما وارد شود، بهشتى خواهد بود. برخى از ياران بيرون رفتند تا شتابان بازگردند. و به سبب اين خبر از بهشتيان شوند. پيامبر اين موضوع را دانست از آن روى به جمع بازمانده فرمود: اكنون گروهى شتابان به مسجد وارد مىشوند هر كدام از ايشان كه «به من بشارت خروج آذار را دهد، به بهشت مىرود». اصحاب وارد شدند و پيامبر (ص) پرسيد: اكنون در كدام ماه از ماههاى رومى هستيم. ابوذر بلافاصله فرمود: «قَدْ خَرَجَ آذار: ماه آذار رفت».[128]اين حديث با بازسازى همان فضا نشان مىدهد كه هدف پيامبر معرفىِ ابوذر به عنوان فردى بهشتى بوده است و بشارت به تمام شدن ماه آذار تنها براى معرفى ابوذر بوده است.
5. گردآورى احاديث همخانواده
پنجمين مرحله در فهم حديث كه بيشتر حديثپژوهان به آن اهميت مىدهند، گردآورى احاديث ديگر و همخانواده با حديثِ مورد بحث است. چنين روشى از ديرباز مورد توجه فقيهان و محدثان شيعه بوده است. آنان با گِردآورى تمامى احاديث در يك موضوع، نَماى حقيقى هر موضوعِ حديثى را ترسيم مىكردند. براى
[127]. مقدمة ابن الصلاح، ص 161.
[128]. ر. ك: روش فهم حديث، ص 132 به نقل از معانى الاخبار، ص 204.
نمونه پيش از آن كه نظر اسلام را در باره دنيا بيان كنند، تمامى احاديثى كه در نكوهش و مدح دنيا بوده است را فراهم مىآوردند و آن گاه محدوده نكوهش و مدح دنيا را از منظر پيشوايان معصوم (عليهم السلام) تعيين مىكردند. گِردآورى «خانواده حديث» گاه از گستردگى فهم ابتدايى حديث مىكاهد و گاه فهمِ ابتدايى ما را گسترش مىدهد. براى نمونه در حديثى از پيامبر (ص) مىخوانيم:
يا عَلى لا تَمزَح فيذهب بَهاؤُكَ.[129]
اى على شوخى نكن كه ارج و احترامت از ميان مىرود.
و در حديث ديگرى از امام على (ع) مىخوانيم:
المِزاحُ يُورِثُ الضَغائِنَ.[130]
شوخى، كينهها را بر جاى مىنهد.
اين دو حديث هر گونه شوخى كردن را نكوهش مىكند امّا در كنارِ حديث زير مىتوان دريافت كه بيش از اندازه شوخى كردن پسنديده نيست:
كَثرةُ المِزاحِ يَذْهَبُ بِماءِ الوَجه.[131]
شوخى زياد، آبرو را مىبرد.
شيوه كنار هم نهادن احاديث و كشف ارتباط ميان آنها نيازمندِ انس فراوان با حديث و فرا گرفتن قواعدى است كه برخاسته از روش منطقى و عمومى در ارتباطهاى زبانى انسانهاست. انسانها براى فهمِ سخنان همديگر مجموعه سخنان را كنار هم قرار مىدهند و آنگاه به تحليل سخن مىپردازند.
براى دستيابى به مقصود اصلى امام در هر موضوعى، افزون بر كنار هم نهادن روايات يك موضوع، نيازمند مراجعه به احاديث متعارض و متضاد با آن موضوع هم هستيم. در اين مرحله پژوهشگر با مراجعه به احاديثى كه مفهوم آن در برابر مفهوم
[129]. مكارم الأخلاق، ج 2، ح 2656.
[130]. تحف العقول، ص 86.
[131]. الأمالى، صدوق، ص 223، ح 4.
موضوع مورد پژوهش است. به نظريه اسلام دست مىيابد. براى نمونه پس از آن كه روايات مزاح و شوخى را گرد آوردند به روايات حزن و اندوه هم مراجعه مىكند و محدوده شادى و غم را در اسلام به دست مىآورد.
6. دانشهاى بشرى
مرحله ششم در فهم حديث، ملاحظه دستاوردهاى بشرى است، خواه در حوزه علوم اسلامى مانند شرحها و تفسيرهاى دانشمندان و خواه در حوزههاى ديگر مانند روانشناسى و جامعهشناسى براى فهم درست حديث مىتوان از دانشهاى بشرى سود جُست امّا چگونگى تأثيرپذيرى حديث از دستاوردهاى دانشمندان نيازمند شناسايى فرآيندِ دقيق و ظريفى است كه حديث را به روزمرگى مبتلا نسازد. براى نمونه كسى كه آموزههاى روانشناسى را علم مطلق مىپندارد و در برابر يافتههاى دانش نوينِ روانشناختى فروتن است گاه مقصود امام (ع) را به درستى در نمىيابد زيرا او بيش از آن كه به حديث بينديشد به تأييد و توجيه دادههاى روانشناسى مىانديشد.[132]
در اينجا تنها به اين مهم اشاره مىكنيم كه پژوهشگر حديثى نمىتواند از كنارِ دستاوردهاى بشرى به سادگى عبور كند ولى اين به معناى اثر پذيرى هميشگى از دستاوردهاى بشرى نيست بلكه گاه دستاوردهاى علمى نوپديد، سبب فهم بهتر از مقصود امام مىشود و گاه نيز تأثيرى بر فهم حديث ندارد.
7. آسيبشناسى حديث
آخرين مرحله در فهم حديث، شناخت دقيق آسيبهايى است كه پژوهشگر را از فهميدنِ درست حديث باز مىدارد. جستجوى ناقص، خلط معناى فارسى و عربى، پيروى از هواهاى نفسانى و تقطيع نادرست حديث از جمله آسيبهايى هستند كه معناى واقعى حديث را با فهم نادرست مواجه مىكنند. براى نمونه در حديثى مشهور از امام على (ع) مىخوانيم:
[132]. نمونههايى از كاربرد دستاوردهاى بشرى در فهم حديث را در درس؟؟؟، ص؟؟؟ بنگيريد.
المرأة رَيحانة وَ ليستْ بِقهرمانة.[133]
زن گل خوشبوى است و «قهرمان» نيست.
انس ما با زبان فارسى سبب مىشود كه قهرمان را در اينجا به معناى پهلوان بدانيم در حالى كه قهرمان در زبان عربى معناى پيشكار و كارگزار مالى است و در اين حديث امام على (ع)، شوهر را از به كار گرفتن زن در امور مالى و شخصى خود نهى كرده است. و ارتباطى به قهرمانى ورزشى ندارد.
اكنون با توضيح مراحل هفتگانه فهمِ حديث مىتوان به مقصود اصلى امام معصوم (عليهم السلام) نزديك شد و حديث را همانگونه كه امام معصوم (عليهم السلام) در زمان خويش بيان كرده است، فهميد و از آثار ارزشمند آن بهرهمند شد. توضيحات گستردهتر در باره فهم حديث را در كتابهاى تخصصى بخوانيد.[134]
[133]. نهج البلاغة، نامه 31.
[134]. روش فهم حديث: عبد الهادى مسعودى، اصول و قواعد فقه الحديث: محمدحسن ربانى، دانش حديث: مدرسان دانشكده علوم حديث، آسيبشناخت حديث: عبد الهادى مسعودى، آسيبشناسى حديث: محمّد حسن ربانى.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
ياران حديث
مهدى غلامعلى[135]
احاديث اهل بيت (عليهم السلام)، به همّت ياران سختكوش ايشان، در حافظهها و يا دفاتر حديثى آنها نگهدارى و به نسلهاى بعد، منتقل گرديد. صدها كتاب حديث كه زينت كتابخانههاى سراسر جهان است، مرهون زحمات طاقتفرساى راويان و محدّثان حديث است. آنان، گاه براى ثبت يك يا چند روايت، خطرهاى بسيارى را به جان مىخريدند. چه بسيارى از راويان حديث كه به جرم نقل روايت، از جانب حاكمان ستمگر، به شكنجه، زندان، تبعيد و حتّى مرگ، محكوم شدهاند. در روزگاران پيشين، گروهى از دانشمندان، براى سماع (شنيدن)، و تدوين و تدريس روايت، از شهرى به شهر ديگر سفر مىكردند. آنان، به اميد ديدارِ استادان زبَردست حديث، زحمتِ سفر را ناديده مىانگاشتند.
حديثپژوهى بدينگونه، تا قرن پنجم هجرى، نمود بيشترى داشت و پس از آن، قسمت عمده احاديث در كتابهاى جوامع، گردآورى شد و كمتر حديثى از نگاه تيزبينانه جوامعنگاران، پوشيده ماند.
[135]* مهدى غلامعلى در سال 1353 در تهران متولد شد. وى تحصيلات حوزوى خود را در همان شهر آغاز كرد و در حوزه علميه قم تا سطوح عالى و تحصيلات جديد را تا مقطع دكترى مدرسى معارف اسلامى در دانشكده علوم حديث ادامه داد. او فعاليتهاى علمى پژوهشى خود را در سال 1375 با ورود به مؤسسه علمى فرهنگى دار الحديث سامان داد و تاكنون 19 اثر علمى را تأليف و تصحيح كرده و مشاوره علمى چند پاياننامه را برعهده گرفته است. حجة الاسلام غلامعلى هم اينك عضو هيئت علمى دانشكده علوم حديث و پژوهشگر گروه تاريخ حديث پژوهشكده علوم و معارف حديث هستند.
مطالعه زندگى محدّثان شيعه، ما را با چگونگى نقل احاديث و تلاشهاى كمنظير ايشان در پاسدارى از ميراث بزرگ پيامبر اسلام، آشنا مىسازد. در اين بخش به اختصار، با زندگانى شش تن از ياران حديث كه در پنج قرن نخست هجرى، خوش درخشيدهاند، آشنا مى شويم[136]:
1. صَعصَعة بن صوحان، سخنورِ ولايتمدار
سخنورى و ولايتمدارى نسبت به امام على (ع)، دو ويژگى مهم صَعصَة بن صوحان است. صَعصَعه، خطيبى چيرهدست و مشهور بود. او بارها در حضور امام على (ع) و به فرمان ايشان، براى مردم به نيكويى سخن گفت. پس از امام على (ع) نيز همواره، فضائل و برترىهاى ايشان را شجاعانه، حتّى در حضور معاويه، بزرگترين دشمن امام على (ع) با كلامى رسا و گويا، بيان كرد. به سبب اين حقشناسى و شجاعت وى بوده كه امام صادق (ع) در رثاى وى، چنين فرموده است:
در ميان همراهان امير مؤمنان (ع)، كسى جز صَعصَعه و يارانش، حقّ على (ع) را نمىشناختند.[137]
سخنورى صعصعه در برخى از مواضع سياسى او مشاهده مىشود. يكى از آن مواضع، ارائه اعتراض مصريان به خليفه سوم است.[138]
صعصعه، تنها با استناد به آيات قرآن، توانست تمام اعتراضات مصريان را در مدّتى اندك و با بيانى شيوا، به او منتقل كند. عثمان كه از پاسخگويى درمانده بود، بر آنانْ خشم گرفت و فرمان داد تا آنها را بيرون كنند ودرها را به روى ايشان، ببندند. در جايى ديگر معاويه از همآوردى زبانى با او عاجز ماند.[139]
[136]. براى آشنايى بيشتر با« ياران حديث» مىتوانيد به كتاب« شاگردان مكتب ائمه» نوشته محمدعلى عالمى دامغانى و يا تك نگارىهاى« راويان نور» مراجعه كنيد.
[137]. رجال الكشّى، ص 68، ش 122.
[138]. تاريخ الطبرى، ج 4، ص 323؛ دانشنامه امير المؤمنين، ج 12، ص 184، ح 6559.
[139]. الامالى، طوسى، ص 236، ح 418؛ دانشنامه امير المؤمنين، ج 12، ص 162، ح 6551. اين متن، گوياى توانايى وى در پاسخگويى هوشمندانه و سريع است.