وقتى دليل آن را از امام (ع) جويا شدند، با ارتباط دادن دو بخش كوتاه از دو آيه بسيار دور از هم، به راحتى اثبات كرد كه جنين شش ماهه نيز مىتواند به سلامت، به دنيا بيايد و هيچ اشكالى متوجّه زن نيست.
امام على (ع) بخشى از آيه 223 سوره بقره[8](از جزء دوم قرآن) كه مىفرمايد: «مادرانى كه مىخواهند فرزندان خود را به طور كامل شير دهند، آنها را دو سال كامل يعنى 24 ماه شير دهند» را در كنار بخشى از آيه پانزدهم سوره احقاف[9](در جزء بيست و ششم) كه مىفرمايد: «مجموع باردارى و شيردهى كودك سى ماه است»، قرار داد و فرمود: «چون مجموع باردارى و شيردهى، سى ماه است و قرآن، شيردهى كامل را بيست و چهار ماه مىداند، مىتوان تصوّر كرد كه زنى، شش ماه باردار بوده و بيست و چهار ماه هم شير داده است».
كار ديگر پيشوايان هدايت، ارائه مصداقهاى عينى و قابل ديدن براى برخى آيات قرآن است. همه شما، آية الكرسى و آيات پس از آن را خواندهايد. اكنون از خود بپرسيد كه معناى بيرون بردن مؤمنان از تاريكىها بهسوى نور به وسيله خدا چيست؟ امام صادق (ع) براى ارائه نمونه قابل لمس مىفرمايد:
يعني مِنْ ظُلُماتِ الذُّنوبِ إلى نُورِ التَّوبةِ وَ المَغْفِرَةِ لِوَلايَتِهِمْ كُلَّ إمامٍ عادِلٍ مِنَ اللهِ.[10]
يعنى بيرون بردن از تاريكىهاى گناه به سوى نور توبه و آمرزش آنگاه كه پيشوايى عادل و منصوب از سوى خداوند را به رهبرى مىپذيرند.
يعنى به دليل قبول حكومت امام عادل و منصوب از سوى خداوند، جامعه، سالم مىشود و از تاريكى گناهان به نور توبه، ره مىيابد و بدينگونه، امام صادق (ع)، آيه را بر مصداقى خارجى و قابل مشاهده، تطبيق مىدهد، هر چند نمونهها و مصداقهاى ديگرى نيز براى آن، متصوّر است.
[8].(\i وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ ...\E).
[9].(\i وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً ...\E).
[10]. الكافى، ج 1، ص 376، ح 3.
تعداد سخنان و آموزههاى تفسيرى پيشوايان معصوم، از صدها حديث در مىگذرد و شامل بخش قابل توجّهى از كتابهاى حديثى مىشود. برخى دانشمندان حديثدان و مفسّر، از ديرباز تا كنون، اين سخنان را گِرد آورده و هر حديث را در مجاورت آيه متناسب با آن، جاى دادهاند. تفسير العياشى، نوشته محمد بن مسعود عياشى، از كهنترين اين تفسيرهاست كه تنها بخشى از آن، به دست ما رسيده است.
حديث و عقايد
قرآن، با طرّاحى و شكلدهى عقايد مسلمانان و برقرارى ستونها و اصول آن، مانند توحيد و عدل، نگاه انسان را به هستى دگرگون كرد و او را با رمز و راز و سايه و نيمسايه آفرينش، آشنا نمود. در كنار قرآن، پيشوايان دين، به رازگشايى از اشارههاى قرآن، همّت گماشتند و در تحكيم عقايد قرآنى كوشيدند. امام على (ع) شگفتىهاى آفرينش را در زيباترين پرنده، طاووس و يكى از كوچكترين جنبندگان، مورچه، به رخ مىكشد و با خطبههاى بلند و عميق خود كه در آغاز نهج البلاغه آمده است، در حدّ فهم برخى از مخاطبان خويش، تصويرى از بخش پنهان هستى ارائه مىدهد. امام سجّاد (ع) نيز در جامه دعا، پوشش رحمت و شفقت خداى رحمان را در پيشديد ما مىنهد و امام صادق (ع) و امام رضا (ع)، در گفتگوها و مناظرات خود با زنديقان، مسيحيان و يهوديان و ديگر دگرانديشان، حقّانيت اصول اعتقادى و باورهاى عقيدتى مسلمانان را مستدل ساختهاند.
معصومان (عليهم السلام) گاه نيز دست انسان را گرفته، با خود به عوالم نارفته بشر مىبرند و از قبر و عالم برزخ و وقايع روز محشر و چگونگى حساب و عِقاب، آگاهمان مىسازند و هشدارهاى خود را همچون تازيانه سلوك، بر هوا و هوس ما مىنوازند تا باريكى و تاريكى راه را در نظر آوريم و با توسّل به فانوس هدايت و شفاعت، بتوانيم از صراط باريكتر از مو و تيزتر از شمشير، امّا مستقيم و راست، به سلامت بگذريم و به بهشتى كه برايمان توصيف كردهاند، برسيم.
مجموعه سخنان معصومان (عليهم السلام) در عرصه عقايد و شناخت هستى، چنان فراوان است كه آبشخور علم گسترده كلام گشته و اين علم را چنان تناور ساخته كه پهلو
به پهلوى فلسفه مىزند. خوشبختانه، بسيارى از احاديث اعتقادى در كتاب دانشنامه عقايد اسلامى،[11]گِرد آمده و تدوين شده است.
حديث و فقه
بسيارى از احكام شريعت، بر اساس تعبّد و براى پرورش روح تسليم و فرمانبُردارى در برابر خداى هستى، وضع شده است. خداى آفريننده ما كه نيازها، بايستهها و شايستههاى زندگى ما را مىداند، بخشى از اين احكام را در قرآن، بيان كرده و بيان بخش عمدهترى را به عهده پيامبر و جانشينان بر حقّ او نهاده است. چگونگى عملكرد انسان با خود، خداى خود و همنوعان، به وسيله گفتار و كردار پيشوايان دين، تعيين، مرزبندى و مشخّص شده است. چه چيزهايى ضرور و لازماند و چه چيزهايى مناسباند، هر چند ضرور نيستند؟ چه چيزهايى هميشه لازم است و چه چيزهايى به وضعيت و موقعيت انسان، بستگى دارد؟ و هر يك از اينها، به چه شكل و تا چه اندازه بايد به انجام برسند، و كمتر و بيشتر از آن، براى انسان چه زيانهايى دارد؟ اينها همه و همه، در حديث، آمده است و فقيهان، براى يافتن حكم اين امور، در كنار قرآن، به گنجينه بىنظير حديث، مراجعه مىكنند.
اگر حديث نبود، فقيهان، ناگزير بودند كه به رأى و حدس خود، عمل كنند و در اين صورت، پيروى و تقليد از آنان، لازم نبود و اساساً معلوم نبود كه ما را به كجا مىبردند و به كدام مقصد مىرساندند. حديث اما، پاسخهاى پيشوايان را به پرسشهايى گزارش كرده كه بسيار شبيه پرسشهاى اكنون ما است، چگونگى و شروط وضو و نماز و روزه و حجّ و جهاد و خمس و زكات و امر به معروف و نهى از منكر و هزاران حكم جزئى و كلّى ديگر خود را در واقع از حديث، بر مىگيريم و با خيالى آسوده و دلى مطمئن به حكم برخاسته از درون دين، به رهنمودهاى
[11]. اين كتاب همه آيات و روايات مرتبط با اعتقادات را گردآورى و به ترتيب موضوعات كلامى:« سرچشمههاى معرفت، توحيد و صفات خدا، عدل، نبوّت و ...» دستهبندى كرده و دار الحديث آن را در بيش از ده جلد منتشر نموده است. اين كتاب تأليف آيت الله رىشهرى و ترجمه چند تن از همكاران ايشان است.
پيشوايان معصوم (عليهم السلام) عمل مىكنيم و در واقع، زندگى خود را بر اساس اين آموزههاى فقهى، بنا مىنهيم.
حديث و فقه، چنان به هم پيوسته و در هم تنيدهاند كه بيشتر جوامع روايى، يعنى كتابهاى حديثى بزرگ و دائرة المعارف گونه، مانند تهذيب الأحكام و من لا يحضره الفقيه به وسيله فقيهان و براى رفع نياز شريعت، نوشته شده است.
نمونه بزرگ اين گونه كتابها، وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، با بيش از سى و پنج هزار متن حديثى است كه خود، برآمده از حدود هشتاد كتاب كوچك و بزرگ حديثى است.
يك مثال جالب توجّه، احاديثى است كه چگونگى وضوى پيامبر را شرح مىدهند. اينك ترجمه يكى از اين روايات را مىآوريم:
زُرارة مىگويد: امام باقر (ع) چگونگى وضوى پيامبر خدا (ص) را به صورت عملى و اين گونه به ما آموخت امام (ع) كاسه آبى خواست، يك مشت آب از آن گرفت و بر صورتش ريخت و هر دو سوى صورتش را دست كشيد؛ سپس دست چپش را داخل ظرف آب كرد و يك مشت آب بر دست راستش ريخت و كنارههاى آن را دست كشيد و سپس دست راستش را به درون ظرف بُرد و بر دست چپش ريخت و مانند دست راست بر كنارههاى آن دست كشيد. آنگاه با آب باقيمانده در دستش و بدون آن كه هيچ يك از دستانش را در ظرف آب فرو ببرد، سر و پاهايش را مسح كرد.[12]
حديث و اخلاق
براى نشان دادن تأثير حديث، يعنى گفتار و كردار پيامبر (ص) و امامان (عليهم السلام) بر اخلاق مسلمانان، از روش جعفر بن ابى طالب، كمك مىگيريم. وقتى فرستادگان قريش و مسلمانان مهاجرت كننده به حبشه، به مجلس نجاشى، پادشاه حبشه، وارد شدند، نماينده مهاجران، جعفر بن ابيطالب، براى تبيين تعاليم اسلام، وضعيت مسلمانان را با جامعه پيش از بعثت پيامبر (ص) مقايسه و آنچه را قرآن و سپس پيامبر اكرم (ص) به آن
[12]. وسائل الشيعة، ج، ص، ح.
فرمان داده و به سوى آن دعوت نموده بودند، براى نجاشى مجسّم كرد. بيشتر آنچه او بدانها اشاره كرد، آموزههاى اخلاقى مقبول همگان و تغيير دادن زشتى و بدى به زيبايى و نيكى بود. نتيجه اين مقايسه نشان مىدهد كه اخلاق عملى مسلمانان، به طور مستقيم و كاملًا روشن، از قرآن و سپس، سخنان و عملكرد پيامبر اكرم و پس از ايشان، از سيره ائمّه اطهار و ديگر پيشوايان دينى، سرچشمه مىگيرد.
مسلمانان مىديدند كه پيامبر (ص) با همه فضائل وجودى و بلند مرتبگىاش، در كنار آنها مىنشيند و زير گرماى آفتاب مدينه، با حوصله، به درد دلهاى پيرزنى گوش مىسپارد؛ پا به پاى آنان، براى ساختن مسجد، سنگ مىآورد و توهينها و درشتناكىهاى بسيارى از اعراب جاهلى را تاب مىآورد و جز به نرمى و لطافت، سخن نمىگويد و تنها به مدارا و دوستى، فرمان مىدهد و با اين همه، به گاه دفاع از مدينه و زنان و كودكان و دارايى مسلمانان، زودتر از همه، بر مَركب خويش، سوار مىشود و در ميدان رزم، جلوتر از همگان، با دشمنان خونخوار و جسور مىجنگد، آن گونه كه براء بن عازب مىگويد:
هنگامى كه جنگ شدّت مىگرفت، به [پشت سر] پيامبر خدا (ص) پناه مىبرديم و رزمنده شجاع، كسى بود كه همگام پيامبر باشد و دوشادوش ايشان، مبارزه كند.[13]
پندها و رهنمودها، دركنار دستگيرىها و يارىهاى پيامبر (ص) و عمل به آنچه مىفرمود، صداقت گفتارش را به مسلمانان، نشان مىداد و مسلمانان، به روشنى، معناى (خُلُقٍ عَظِيمٍ)[14]را مىفهميدند و به آسانى و با اطمينان كامل قلبى، فرمان قرآن را در اسوه قرار دادن او مىپذيرفتند و به تدريج، همان خُلق و خو را در خود پديد مىآوردند و سپس، نشر مىدادند.
اين راه تابناك، با دوازده خورشيد ديگر، همچنان روشن مانْد و بخش قابل توجّهى از سخنان امامان و رفتار معصومان (عليهم السلام)، به صورت آموزههاى اخلاقى و دستورهاى كلّى و عمومى اخلاق درآمد، مانند قاعده طلايى:
[13]. ميزان الحكمة، عنوان نبوّت خاصّة، باب« شجاع».
[14]. سوره قلم، آيه.
اجعَل نَفسَكَ ميزاناً فيما بَينَكَ و بَينَ غَيرِكَ، فأَحِبَّ لِغَيرِكَ ما تُحبُّ لِنَفسِكَ وَ اكرَه لَهُ ما تَكرَهُ لَها؛[15]
نفس خود را ميزان رفتارت با ديگران قرار بده، آنچه براى خود دوست دارى براى ديگران هم دوست بدار و آنچه براى خود نمىپسندى براى ديگران هم مپسند.
خوشبختانه، بسيارى از آموزههاى اخلاقى معصومان، به صورت احاديث مستند، و بخشى هم بدون سند، حكايت شده و به كتابهاى كوچك و بزرگ حديثى، راه يافته است. اكنون، بخش بزرگى از كتابهاى حديثى مانند الكافى، كتاب من لايحضره الفقيه، بحار الأنوار و ميزان الحكمة، شامل احاديث اخلاقى است و كتابهاى حديثى كهن و معتبرى مانند الخصال صدوق، المحاسن برقى، و مكارم الأخلاق طبرسى، تقريباً ويژه اخلاق است.
به يقين، مىتوان گفت: موعظهها و نصيحتهاى واعظان سدههاى نخست اسلام، بر آيات و احاديث، استوار بوده است و تا آنگاه كه اخلاق حكيمان يونان، از طريق ترجمه، به عرصه جامعه اسلامى پا نهاد، تنها منبع اصلى درسهاى اخلاق و منبرهاى پند و اندرز، قرآن و سنّت بوده است و پس از ورود آراى حكيمان اخلاقى يونان نيز، حديث، همچنان در كنار قرآن، نقش پُررنگى در تدوين رسالههاى اخلاقى و تشكيل جلسات اخلاقى داشته است و كتابهاى حديث، يكى از اصلىترين منابع مورد مراجعه عالمان اخلاق بوده است. امروزه نيز درسهاى اخلاق در كتابهاى مرتبط، عموماً آكنده از حديث است و اگر حديث را از آنها كنار بگذاريم، جز چند جمله مشهور و اشعار زيبا، چيزى نمىماند و جالب توجّه اين كه بسيارى از اين اشعار و جملههاى مشهور اخلاقى، يا ترجمه حديث هستند و يا الهام گرفته از آن، كه در گفتار «حديث و ادب فارسى»، به آن پرداخته شده است.
[15]. نهج البلاغه، نامه.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
حديث و دانشهاى بشرى
عباس پسنديده[16]
از يك منظر، مىتوان علوم را به «دانشهاى اسلامى» و «دانشهاى بشرى»، تقسيم كرد. دانشهاى اسلامى، از وحى سرچشمه مىگيرند و به كشف و طبقهبندى معارف موجود در قرآن و حديث مىپردازند. از جمله اين علوم، مىتوان به فقه، اصول فقه، كلام، تفسير، علوم حديث و علوم قرآن، اشاره كرد.
دانشهاى بشرى، با تلاش و كوشش بشر به دست مىآيند و در لابراتوارها و آزمايشگاهها، كشف مىشوند و در قلمرو انسان و طبيعت، به كشف و طبقهبندى قوانين حاكم بر جنبههاى مختلف حيات انسان و همچنين طبيعت پيرامون او مىپردازند. از علوم انسانى، مىتوان به روانشناسى، جامعهشناسى، مديريت، اقتصاد و ... اشاره كرد و از علوم طبيعى، مىتوان به زيستشناسى، نجوم، فيزيك، شيمى، پزشكى و ... اشاره نمود.
ترديدى نيست كه گزارههاى دينى (قرآن و حديث)، منبع اصلى دانشهاى اسلامىاند و دانشمندان مسلمان، با استناد به آنها، اقدام به نظريهپردازى مىكنند.
[16]* عباس پسنديده در سال 1348 در محلات به دنيا آمد. تحصيلات حوزوى خود را در آنجا آغاز كرد و سطوح عالى را در قم ادامه داد. وى در سال 1373 با ورود به مؤسسه علمى فرهنگى دارالحديث به فعاليتهاى حديثى خود سامان بخشيد و در دانشكده علوم حديث به اخذ مدرك دكترى مدرسى معارف اسلامى نايل آمد. استاد پسنديده از سال 81 در حوزه و دانشگاه به تدريس پرداخت. بيش از دهها كتاب و مقاله رهآورد پژوهشهاى ايشان است.
حجة الاسلام دكتر پسنديده هم اينك عضو هيئت علمى دانشكده علوم حديث و مدير واحد حديث و علوم روانشناختى پژوهشكده علوم و معارف حديث قم هستند.