مىبرد؛ امّا هيچ دعايى براى خود نكرد. هنگام سحر، از مادرم پرسيدم: چرا براى خود، دعا نكردى؟ فرمود: «پسرم! اوّل همسايه، سپس] اهل [خانه».[612]
4. بِشَرطِها و شُرُوطِها[613]
اين جمله معروف كه برگرفته از سخنان امام رضا (ع) در جمع مردم نيشابور است، به همين صورت عربى خود، به كار مىرود و معناى آن، مشروط بودن چيزى به شرطى مهم يا شرطهاى فراوان است.
امام رضا (ع) در مسير سفر تاريخى خود به خراسان، آنگاه كه در حلقه شيعيان نيشابورى قرار گرفت، خطاب به آنان فرمود:
از پدرم شنيدم كه از پدرانش، از پيامبر خدا (ص) نقل كرد كه ايشان، فرموده است: «از خداوند شنيدم كه لا إله إلّا الله، دژ امن من است و هر كه به اين دژ، وارد شود، از عذاب من، در امان است» ... [امّا] به چندين شرط ....[614]
5. الحسودُ لايسُود[615]
اين مَثَل، به همين شكل، از امام على (ع) نقل شده و معناى آن، اين است كه انسان حسود، هرگز سَرورى و برترى نمىيابد.
گفتنى است اين حديث- كه به مَثَل نيز تبديل شده است-، گاهى اين گونه معنا شده است: «حسود، هرگز نياسود» يا «حسود، هرگز سود نمىبَرَد».
اگر چه اين دو جمله، خود، داراى مضمونى مستقل و شايد درستى نيز باشند؛ امّا معناى حديث مورد بحث، همان است كه گفتيم.
6. الإنسان عبيد الإحسان[616]
اين مَثَل، با تفاوتى اندك، در سخنان حكيمانه امام على (ع)، چنين آمده است:
[612]. بحار الأنوار، ج 43، ص 81.
[613]. ر. ك: قند و نمك، ص 167.
[614]. عيون أخبار الرضا، ج 2، ص 135، ح 4.
[615]. امثال و حكم، دهخدا، ج 1، ص 242؛ إرشاد القلوب، ج 1، ص 129.
[616]. امثال و حكم، ج 1، ص 236.
الإنسانُ عَبدُ الإِحْسانِ.[617]
آدمى، بنده احسان است.
يعنى انسانها در مقابل نيكى ديگران، خاضع و تسليم مىشوند.
براى مَثَلهايى كه از احاديث، تأثير لفظى- معنايى پذيرفتهاند، مَثَلها و مثالهاى ديگرى نيز وجود دارد كه در اين جا، براى رعايت اختصار، به ذكر فهرستوار آن بسنده مىكنيم:
النّاسُ عَلى دينِ مُلوكِهِم.
يعنى: مردم، به شيوه و آيين پادشاهانشان، زندگى مىكنند.
اين جمله مانند حديثى از امام على (ع) است كه فرمود: مردم، به حاكمانشان شبيهترند تا به پدرانشان.[618]
الإنسانُ حَريصٌ عَلى ما مُنِع.[619]
يعنى: انسان، به آنچه از او منع مىشود، حريص است.
النّظافةُ مِنَ الإيمان.[620]
يعنى: پاكيزگى، از نشانههاى ايمان است.
إنّ الله جميل يُحبّ الجمال.[621]
يعنى: خداوند، زيباست، زيبايى را دوست دارد.