بدون آن كه متن روايات آن كتابها را نقل كند، در ذيل عناوين موضوعات، به ذكر نشانى روايت در هر كتاب، بسنده كرد. تدوين اين فهرست، در سال 1070 هجرى به پايان رسيد.
علّامه، پس از مدّتى به دليل مشكلاتى كه در استفاده از اين اثر براى مشاهده روايات يك موضوع وجود داشت، تصميم گرفت تا با استفاده از اين فهرست، به جاى ذكر آدرس و شماره روايت، متن كامل آن را نقل كند و علاوه بر آن ده كتاب، از منابع ديگر روايى نيز بهره گيرد. شيوه علّامه، چنين بود كه بر اساس فهرست ياد شده، ابتدا بابهاى كتاب را مشخّص و سپس، روايات را در ذيل عناوين ابواب، درج مىكرد. اين، تصميمى بود كه به تأليف بزرگترين مجموعه حديثى شيعه، يعنى بحار الأنوار، منجر شد.
منابع بحار الأنوار
در تأليف بحار الأنوار، از منابع بسيارى استفاده شده است. مرحوم مجلسى، در مقدّمه كتاب خود، ابتدا نام 378 اثر شيعه را به عنوان مصادر بحار الأنوار، آورده[86]و سپس، 85 منبع از اهل سنّت را نيز نام برده كه در تدوين كتاب خود، از آنها استفاده كرده است.[87]اين منابع، از حيث تنوّع موضوعات، بسيار گستردهاند و شامل كتب حديث، فقه، اصول، تفسير، رجال، انساب، تاريخ، كلام، فلسفه و لغت مىشوند. بخش قابل توجّهى از اين منابع، به منظور شرح و تبيين رواياتِ مورد استفاده قرار گرفته است.
شيوه چينش مطالب در بحار الأنوار بسيار متأثّر از كتاب الكافى است. البته تفاوتهايى هم در اين بين ديده مىشود، از جمله اين كه علّامه، برخى ابواب و موضوعات را براى اوّلين بار به صورت مستقل، مطرح كرده است، مانند «كتاب العدل و المعاد»، «كتاب السماء و العالم» و «كتاب قصص الأنبياء».
[86]. در بين اين منابع، به غير از كتاب شهاب الأخبار، بقيه كتب، كاملًا شيعى هستند. علّامه مجلسى، قاضى نعمان بن محمّد. صاحب دعائم الإسلام را هم شيعه مىداند.
[87]. از اين 85 منبع، بيست مورد، كتب لغت، سيزده مورد، كتب شرح احاديث و 52 مورد، كتب حديث، تاريخ و ... از اهل سنّت است.
كتاب بحار الأنوار، مشتمل بر يك مقدمه و 25 كتاب (بخش اصلى) و دهها هزار حديث است. بحار الأنوار، چاپهاى متعدّدى دارد كه مشهورترين آن، چاپ يكصد و ده جلدى آن است.
ويژگىهاى «بحار الأنوار»
مهمترين ويژگىهاى بحار الأنوار عبارتاند از:
1. ذكر آيات قرآن. علّامه، هر بابى را با آيات مناسب با عنوان باب، آغاز نموده و پس از آن، اگر اين آيات، احتياج به تفسير داشته باشند، نظر مفسّران را نقل كرده است[88]و پس از آن، روايات باب را نقل مىكند.
2. جامعيت «بحار الأنوار»، نسبت به موضوعات مختلف. بررسى عناوين و روايات بحار الأنوار، نشان مىدهد كه اين كتاب، شامل مسائل مختلف و متنوّع دينى است و تقريباً هيچ موضوعى از موضوعات گوناگون اسلامى نيست، مگر آن كه علّامه مجلسى، بدان پرداخته و روايات آن را گرد آورده است.
3. ذكر رسالههاى مستقل در «بحار الأنوار»: علّامه مجلسى، ضمن بحثهاى خود در بحار الأنوار، گاهى به كتابها يا رسالههايى برخورد كرده كه به جهت اختصار آن رساله و شدّت ارتباط موضوع آن با بحثهاى بحار الأنوار، آن رساله را به صورت كامل و يكجا، نقل كرده است كه تعداد آنها بالغ بر كتاب است.
4. توضيح و تفسير احاديث. علّامه مجلسى، در موارد فراوانى پس از نقل حديث، به شرح روايت و توضيح واژگان غريبِ حديثْ پرداخته است. شروح علّامه مجلسى، يكى از مهمترين مزاياى كتاب بحار الأنوار به شمار مىرود.
يكى از اهداف مهم علّامه در بحار الأنوار، ثبت و دستهبندى روايات به منظور جلوگيرى از نابودى آنها بود، تا بدين وسيله، ميراث حديثى شيعه را به نسلهاى
بعدى منتقل سازد و در ضمن، راه پژوهش و ارزيابى روايات، همچنان بر روى آيندگان، باز باشد. بحار الأنوار دريايى است از دُرّ و گوهرهاى با ارزش. و
[88]. بحار الأنوار، ج 1، ص 4.
صدفهاى گرانبهاى روايات معصومان (عليهم السلام) كه گاه در كنار آنها اخبار و منقولات ضعيف و بىاساس نيز مشاهده مىشود.
بر اين اساس، استفاده از اين مجموعه، براى كسانى مناسب است كه تخصّص لازم در ارزيابى سندى و متنى احاديث را داشته باشند.
از آنجا كه بحار الأنوار، مجموعه گستردهاى از روايات در موضوعات مختلف بوده است، يافتن مطلب از چنين مجموعه عظيمى، نياز به فهرستى مناسب و كارآمد داشته كه مرحوم محدّث قمّى (مؤلّف كتاب مفاتيح الجنان) با تأليف كتاب سفينة البحار، تا حدّ بالايى آن را مرتفع ساخته است.
اين اثر، با تنظيم الفبايى موضوعات، گزيدهاى از روايات بحار الأنوار علّامه مجلسى است.
منابع ديگر
در طول تاريخ حديث علاوه بر جوامع حديثى، صدها كتاب حديثى ديگر با اهداف و سبكهاى گوناگون تدوين شده است كه هر يك ويژگىهاى خاص خود را دارد در اينجا به اختصار به معرفى دو اثر مفيد و كارآمد در حوزه حديث شيعه اكتفا مىكنيم.
تحف العقول
يكى از مشهورترين منابع حديثى شيعه، كتاب تحف العقول،[89]تأليف أبو محمّد حسن بن على حَرّانى،[90]از قرن چهارم هجرى و معاصر با شيخ صدوق است. نام كامل اين اثر، تحف العقول عن آل الرسول است. اين كتاب، در ميان علماى شيعه،
[89]. متن عربى اين كتاب با تحقيق و تصحيح و توضيحات مرحوم على اكبر غفّارى، در يك جلد، توسّط مؤسسه انتشارات اسلامى قم، منتشر شده است. اين اثر، به وسيله آية الله محمّدباقر كمرهاى، به فارسى ترجمه شده و انتشارات اسلاميه، آن را منتشر كرده است.
[90]. حَرّان، سرزمينى است در نزديكى صِفين و يا در اطراف حلب. ابن شعبه، منسوب به يكى از اين دو مكان است.
از جايگاه والايى برخوردار بوده، مؤلّف آن به علم و فضيلت و ادب، ستوده شده است. متون حديثى موجود در تحف العقول، نشاندهنده علم و فضل مؤلّف آن است.[91]
مؤلّف، در مقدّمه كتاب خود مىگويد:
علماى شيعه، كتابهاى مختلفى در احكام و فرائض نوشتهاند و لزومى براى نگارش جديد در آن موضوعات نيست. سخنان امامان (عليهم السلام)، مشتمل بر حكمتها و مواعظ مختلفى است كه شامل وعده و وعيد و ترغيب بر مكارم اخلاق، و نهى از مساوى آن است. نيز شامل احاديث كوتاهى است كه از آن بزرگان، نقل گرديده و معانِى بلندى در بر دارند. چون كتابى مشتمل بر اين مواعظ، حكمتها و احاديث كوتاه، نوشته نشده بود، اين كتاب را تأليف كردم و اسناد آن را حذف كردم تا كتاب، مختصر شود.[92]
ويژگىهاى «تحف العقول»
1. احاديث اين كتاب، عموماً حكمتها و مواعظ پيشوايان معصوم (عليهم السلام) در ترغيب به امر آخرت و بى اعتنايى به دنيا و توجّه به مكارم اخلاقى و آداب ممدوح دينى است.
2. تفكيك روايات بر اساس هر يك از معصومان (عليهم السلام)، بدين نحو كه مؤلّف كتاب، ابتدا سخنان پيامبر (ص) و سپس به ترتيب، سخنان يازده امام معصوم (غير از امام مهدى (ع)) را در ابواب جداگانه، جمع كرده است. وى در ذيل نام هر معصوم، چند سخنرانى بلند از او را ذكر مىكند و در آخر سخنان كوتاه منقول از آن امام (عليهم السلام)، را نقل مىنمايد.
3. در پايان كتاب، پس از بيان احاديث امام يازدهم، سفارشهاى خداوند متعال به حضرت موسى و حضرت عيسى (عليهماالسلام) و نيز اندرزهاى مسيح (ع) در سه بخش
[91]. براى مثال، در مقايسه بين سفارشنامه مالك اشتر موجود در تحف العقول و نهج البلاغة، متوجّه تفاوتهايى بين آن دو مىشويم. متن تحف العقول، كاملتر و روانتر از نهج البلاغة است. ظاهراً سيد رضى، بعضى از قسمتهاى اين نامه بلند را حذف كرده است.
[92]. تحف العقول، ص 2.
مستقل، نقل شده است. پايانبخش كتاب، وصاياى مُفضّل بن عمر، به شيعيان است كه حاوى سخنان ارزشمندى از امام صادق (ع) است.
4. اگر چه بيشتر احاديث تحف العقول، در ساير كتب حديثى همانند الكافى و نهج البلاغة آمده است؛ ولى در بسيارى از موارد نيز داراى احاديث منحصر به فردى است كه بسيار ناب و جالباند. نامه امام سجّاد (ع) به زُهرى و حديث بلندى درباره خمس، از اين موارد است.
5. استحكام متن احاديث تحف العقول در ميان كتب روايى كم نظير است.
ميزان الحكمه
كتاب ميزان الحكمة،[93]تأليف آيت الله محمّدى رىشهرى، معجمى كارآمد براى دسترسى سريع و آسان به احاديث معصومان (عليهم السلام) درباره موضوعات گوناگون است. احاديث اين كتاب، برگرفته از كتب حديثى شيعه و نيز كنز العمّال تأليف حسام الدين هندى (م 975 ق) بزرگترين مجموعه احاديث نبوى است. ميزان الحكمة، به فارسى و چند زبان ديگر نيز ترجمه شده است. در سالهاى اخير به كمك شيوههاى نوين تحقيقى، مجموعه ميزان الحكمه بسط يافته كه تاكنون بيش از ده مجلّد از آن همراه شرح و تبيين بسيارى از احاديث و به زبان عربى و فارسى منتشر شده است.[94]
مؤلّف، در مقدمه كتاب، انگيزه خود از تأليف اين اثر را چنين بيان مىكند:
من ملاحظه كردم كه كار گردآورى و باببندى روايات و احاديث مربوط به قضاياى فقهى، اعم از عبادات و معاملات، به گونهاى تقريباً كامل انجام گرفته است؛ امّا در خصوص مسائل فكرى، اخلاقى و اجتماعى، سوگمندانه، چيزى يافت نمىشود و اگر هم كوششهايى صورت پذيرفته باشد، تقريباً قابل ملاحظه نيست.[95]
[93]. ميزان الحكمة، نخست در ده جلد، به چاپ رسيد و سپس، در چهار جلد و يك جلد فهرست، همراه با اصلاحات سودمندى عرضه گرديد. چاپ اخير اين مجموعه، به همراه ترجمه فارسى آن در پانزده جلد با فهرستهاى مختلف و سودمند؛ توسّط مؤسسه علمى فرهنگى دار الحديث، منتشر شده است.
[94]. دانشنامه ميزان الحكمة، تمامى روايات مرتبط با مسائل فكرى، اخلاقى و اجتماعى از منابع مختلف حديثى شيعه و اهل سنّت، استخراج شده و در ذيل موضوعات مشخّص، همراه با حل تعارضهاى درونى و حلّ شبهات، عرضه مىشود.
[95]. ميزان الحكمة، ج 1، ص 13- 14.
ويژگىهاى «ميزان الحكمه»
ميزان الحكمة، از ويژگىهاى زير، برخوردار است:
1. هدف از ارائه چنين اثرى، نگرشى جامع به معارف دينى است كه فهم عميق تعاليم الهى را به دنبال دارد. اين نگاه، محصول تفسير هر آيه يا روايت در منظومه هماهنگ گزارههاى دينى است. ميزان الحكمة، با كنار هم نهادن آيات و روايات مربوط به هر موضوع، رسيدن به اين هدف را تسهيل مىكند.
2. در اين مجموعه، تلاش شده تا موضوعبندى احاديث، با دقّت نظر انجام گيرد و از تكرار احاديث يا تداخل عناوين، در حدّ امكان، خوددارى شود.
3. ميزان الحكمة، به بيان رواياتِ فقهى؛ نظر ندارد و تنها به ذكر احاديثى كه مضمون اخلاقى يا اجتماعى در بر دارند و يا با مسائل فكرى و اعتقادى مرتبطاند، مىپردازد.
اين اثر، شامل بيش از دو هزار آيه، 546 مدخل اصلى، 4260 مدخل فرعى و 23030 روايت (با حذف اسناد) است. عناوين اصلى كتاب؛ الفبايى و بر اساس ريشه كلمه در هر موضوع، تنظيم شده است كه از مدخل «ايثار» (ريشه أثر) شروع و به مدخل «يقين» (ريشه يقن) ختم مىشود. هر عنوان اصلى، زيرمجموعهاى از عناوين فرعى را در بر دارد.
به طور مثال، مدخل «صاد»، شامل اين عناوين اصلى است: «صبح، صبر، صحبت، صحّت، صدق، صدّيق و صديق». ترجمه عناوين فرعى زيرمجموعه عنوان «صديق (دوست)»، اينچنين است: شناخت فرد از طريق دوستان او، همانندى نفوس، گرايش انسان به همگنان خود، همنشين بد، افراد شايسته دوستى، ياران شايسته، و ....
گزيدهاى از مهمترين مدخلها و احاديث اين كتاب، در مجموعهاى به نام منتخب ميزان الحكمة، در يك جلد، منتشر شده كه شامل 419 مدخل اصلى، 1900 مدخل فرعى و 6848 حديث است.
نمونهاى از روايات «الكافى»
. امام صادق (ع):
الرَّاوِيةُ لِحَدِيثِنَا يشُدُّ بِهِ قُلُوبَ شِيعَتِنَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ.[96]
عابد، بهتر است.
. امام صادق (ع):
إِنَّمَا يهْلِكُ النَّاسُ لِأَنَّهُمْ لَا يسْأَلُونَ.[97]
همانا مردم چون نمىپرسند هلاك مىشوند.
. امام صادق (ع):
أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ إِدْمَانُ التَّفَكرِ فِى اللهِ وَ فِى قُدْرَتِهِ.[98]
بهترين عبادت، همواره انديشيدن درباره خدا و قدرت اوست.
. امام صادق (ع):
خَفِ الله كأَنَّك تَرَاهُ وَ إِنْ كنْتَ لَا تَرَاهُ فَإِنَّهُ يرَاكَ فَإِنْ كُنْتَ تَرَى أَنَّهُ لا يرَاكَ فَقَدْ كفَرْتَ وَ إِنْ كنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ يرَاك ثُمَّ بَرَزْتَ لَهُ بِالْمَعْصِيةِ فَقَدْ جَعَلْتَهُ مِنْ أَهْوَنِ النَّاظِرِينَ عَلَيكَ.[99]
چنان از خدا بترس كه گويا او را مىبينى و اگر تو او را نمىبينى، او تو، را مىبيند. اگر معتقد باشى كه او، تو را نمىبيند كافر شدهاى و اگر بدانى كه او تو را مىبيند و با حال معصيت، در برابر حضرتش حاضر شوى، او را كوچكترين ناظران بر خودت قرار دادهاى.
[96]. الكافى، ج 1، ص 33(« باب صفة العلم و فضله» و« باب فضل العلماء»).
[97]. الكافى، ج 1، ص 40( باب سؤال العالم و تذاكره).
[98]. الكافى، ج 2، ص 55( باب التفكّر).
[99]. الكافى، ج 2، ص 67( باب الخوف و الرجاء).
. امام صادق (ع):
مَنِ ابْتُلِى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِبَلَاءٍ فَصَبَرَ عَلَيهِ كانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ أَلْفِ شَهِيدٍ.[100]
هر مؤمنىبه بلايى گرفتار شود و صبر كند، اجر هزار شهيد براىاوست.
. امام صادق (ع):
إِنَّ الْخُلُقَ الْحَسَنَ يمِيتُ الْخَطِيئَةَ كمَا تَمِيتُ الشَّمْسُ الْجَلِيدَ.[101]
خُلق نيكو، گناه را آب مىكند، چنانكه خورشيد، آب را ذوب مىكند.
. امام صادق (ع):
لَا تَنْظُرُوا إِلَى طُولِ رُكوعِ الرَّجُلِ وَ سُجُودِهِ فَإِنَّ ذَلِك شَىءٌ اعْتَادَهُ فَلَوْ تَرَكهُ اسْتَوْحَشَ لِذَلِكَ وَ لَكنِ انْظُرُوا إِلَى صِدْقِ حَدِيثِهِ وَ أَدَاءِ أَمَانَتِهِ.[102]
به طول دادن ركوع و سجود شخص نگاه نكنيد زيرا به آن عادت كرده و اگر آن را ترك كند وحشتزده مىشود، بلكه به راستگويى و اداى امانتش بنگريد.
. منصور بن حازم:
عَنْ أَبِى عَبْدِ اللهِ (ع) قَالَ قُلْتُ أَى الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ؟ قَالَ الصَّلَاةُ لِوَقْتِهَا وَ بِرُّ الْوَالِدَينِ وَ الْجِهَادُ فِى سَبِيلِ اللهِ.[103]
به امام صادق (ع) عرض شد. كدام اعمال بهتر است؟ فرمود: نماز در وقت و نيكىبا پدر و مادر و جهاد در راه خداىمتعال.
. امام صادق (ع):
قَضَاءُ حَاجَةِ الْمُؤْمِنِ خَيرٌ مِنْ عِتْقِ أَلْفِ رَقَبَةٍ وَ خَيرٌ مِنْ حُمْلَانِ أَلْفِ فَرَسٍ فِى سَبِيلِ اللهِ.[104]
[100]. الكافى، ج 2، ص 92( باب الصبر).
[101]. الكافى، ج 2، ص 100( باب حسن الخلق).
[102]. الكافى، ج 2، ص 105( باب الصدق و أداء الأمانة).
[103]. الكافى، ج 2، ص 158( باب البر بالوالدين).
[104]. الكافى، ج 2، ص 193( باب قضاء حاجة المؤمن).