فال بد زدن است. تفأل هميشه بلفظ ماضى است. با مضارع يا جمله اسميه نيست. مانند وفقّك اللّه للتقوى. يعنى خداوند ترا بتقوى موفق بدارد. فال نيك زديم و بلفظ ماضى آورديم باين معنى كه حتما خداوند ترا در گذشته موفق داشته و اين موفقيت براى تو انجام گرفته.
او لاظهار الحرص فى وقوعه:گاهى از انشاء به فعل ماضى تعبير مىكنند بخاطر ابراز اينكه ما علاقه بسيار داريم كه اين كار انجام شود. و از نظر روانى اين مطلب باثبات رسيده كه انسان هرگاه علاقه فراوان به چيزى داشته باشد آنرا انجام شده پيش خود تصور مينمايد.
زيرا هميشه مدّنظرش هست و بيادش خواهد بود. مانند رزقنى اللّه لقائك بجاى اللهم ارزقنى لقائك.
و الدعاء بصيغة الماضى:هرگاه شخصى كه بليغ است و لطائف سخن را دريافته دعا كند و بلفظ ماضى بيآورد. احتمال هردو جهت را دارد. هم تفأؤل. و هم اظهار حرص در وقوع مانند رحمه اللّه. اينكه گفتيم از شخص بليغ براى آنكه غيربليغ اين نكات و لطائف را نمىفهمد.
او للاحتراز عن صورة الامر:از اينجا بحث مربوط باينست كه از انشاء بلفظ مضارع تعبير شود. و اين براى احتراز از صورت امر است.
اگر بصورت انشاء بيآورد بايد بصورت امر باشد. و اينكه بصورت امر باشد. از دانى بعالى دليل بىتربيتى است. اما اگر بصورت اخبار و فعل مضارع باشد اين اشكال را ندارد. مانند ينطر المولى الّى ساعة در صورتيكه بايد انطر مىگفت. كه يا معنى دعا داشته باشد و يا
نام کتاب :آئين بلاغت: شرح مختصر المعانىنویسنده :شیرازی، احمد امینجلد :1صفحه :115««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
شفاعت. فرق بين دعاء و شفاعت در اينست كه طلب بر سبيل تضرع اگر براى گوينده باشد دعا است و اگر براى غير گوينده باشد شفاعت خواهد بود.
او لحمل المخاطب على المطلوب:مورد ديگر از مواردى كه خبر بجاى انشاء ميآيد اينست كه بيشتر مخاطب وادار بر كار موردنظر متكلم بشود. و آن چنين است كه متكلم بجاى «ائتنى» ميگويد «تأتينى غدا». يعنى فردا ميآئى. مخاطب پيش خود ميگويد اگر فردا نروم كلام متكلم دروغ ميشود زيرا او با جمله خبريه گفته فردا ميآئى. پس من بايد بروم. اما اگر بصورت امر و انشاء باشد. معنى اينطور ميشود كه فردا بيا. مخاطب ميگويد گفته بيا ولى نميروم. پس جمله خبريه در اينطور مقامى بهتر و بيشتر او را وادار بر كار و عمل مىكند.
تنبيه:در بسيارى از مطالب گذشته، انشاء مانند خبر است. مطالبى كه بيان شد در باب اسناد و مسند و مسنداليه و قصر و متعلقات فعل مربوط باخبار بودند. اينك بعنوان تذكر بايد گفت كه بيشتر آن مطالب نيز در انشائات جارىاند. مثلا كلام انشائى نيز گاهى مؤكّد است مانند اضرب. اضرب در تأكيد امر بضرب. گاهى غير مؤكّد است مانند اضرب.
و نيز مسنداليه گاهى محذوف است مانند هل قائم او قاعد بعد از آنكه سخن از زيد بوده. يعنى زيد قائم او قاعد يا مسنداليه مذكور است و مقدم. مانند هل زيد قائم. يا هل قائم زيد. در اينجا سئوالى است و آن اينكه چرا گفت در بسيارى از مطالب گذشته و نگفت در همه مطالب. جواب اينست كه بعضى از مباحث قبل
نام کتاب :آئين بلاغت: شرح مختصر المعانىنویسنده :شیرازی، احمد امینجلد :1صفحه :116««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
مربوط به اخبار است و انشاء در آن مطالب شركت ندارد. مانند ضمير فصل، صله موصول ضمير شأن. اين مطالب مختصّ جملههاى خبريهاند. و انشاء هيچگونه دخالتى در آنها ندارد.
نام کتاب :آئين بلاغت: شرح مختصر المعانىنویسنده :شیرازی، احمد امینجلد :1صفحه :117««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
باب هفتم: فصل و وصل
مباحث اين باب مربوط باينست كه چگونه جملهها بيكديگر مرتبط شوند. در كجا بايد جملهها را باهم آورد. و در كجا بايد جدا از هم و خلاصه در اين باب بحث از چگونگى تركيب جملات يا كلامها بيكديگر است. استاد والامقام در اهميت اين باب فرمودند از لحاظ اهميّت و ارزش برابرى با تمام بابهاى هفتگانه علم معانى دارد. تا آنجا كه اگر كسى تمام ابواب هفتگانه را خوب تحصيل كند ولى اين باب را نفهمد يا نخواند نقض غرض كرده است براى آنكه غرض از تحصيل اين علم، سخن يا نوشته مطابق با مقتضاى حال است و سخن و نوشته تا مركب نباشد و داراى جملات گوناگون نشود كامل و مفيد نيست و اين علم است كه قواعد جملهبندى صحيح را بما ميآموزد.
بدأ بذكر الوصل:عبارت مصنف درصدر اين باب چنين است الفصل و الوصل. فصل را بر وصل مقدم نموده. ولى در مقام تعريف
نام کتاب :آئين بلاغت: شرح مختصر المعانىنویسنده :شیرازی، احمد امینجلد :1صفحه :119««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
هريك از فصل و وصل، وصل را مقدم كرده است. شارح درصدد توجيه اين دو عبارت برآمده و گفته آنجا كه فصل را مقدم نموده بر وصل براى اينست كه فصل عدمى و وصل وجودى است. فصل عطف نگرفتن دو جمله و وصل عطف گرفتن دو جمله است. و عدم ذاتا بر وجود مقدم است. در هرامر حادثى اصل عدم است. انسان و حيوان قبلا نبودند و بعد پيدا شدند. همينطور دو جمله غير معطوف بودند بعدا معطوف و پيوسته بهم شدند. پس چون فصل اصل بوده مقدم شده.
لكن لمّا كان الوصل:در اين عبارت ميخواهد علت تقدّم وصل را بر فصل بيان كند كه براى فهم آن بايد اين مقدمه را فهميد. يكى از اقسام تقابل. تقابل عدم و ملكه است. عدم و ملكه بين دو چيزى است كه يكى وجودى باشد و ديگرى عدمى ولى از شأن عدمى وجود باشد مانند حركت و سكون. كفر و ايمان. و كورى و بينائى. بانسان و يا حيوان ميتوان گفت كور. زيرا از شأن آنها اينست كه بينا باشند. ولى بديوار و سنگ و چوب نميتوان گفت كور. فصل نيز عدم عطف جملهاى است بر جمله ديگر. با آنكه از شأن آن جمله عطف باشد.
پس بين فصل و وصل تقابل عدم و ملكه است. و هركجا تقابل باشد.
شئ وجودى بدو دليل بر عدمى مقدم است: 1- ملكات كه وجودياتند داراى اهميت و ارزشند. شرافت از آن وجود است نه عدم. 2- معرفت عدمى موقوف است بر وجودى. تا ايمان را نفهمند كفر را نمىفهمند، تا حركت معنى نشود سكون معنى ندارد و تا وصل را نفهميم فصل را نمىفهميم. و دليل اول را شارح نيآورده.
بمنزلة العدم:شارح در مطول گفته بين فصل و وصل عدم و ملكه
نام کتاب :آئين بلاغت: شرح مختصر المعانىنویسنده :شیرازی، احمد امینجلد :1صفحه :120««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
است و در اين كتاب گفته بمنزله عدم و ملكهاند. كلمه منزله را در اينجا اضافه كرده. شايد باينجهت باشد كه ملكه و عدم در امور خارجيهاند نه در امور اعتباريّه. عمى و بصر دو امر خارجىاند، اما فصل و وصل دو امر اعتبارى.
ولى محققين بر شارح خورده گرفتهاند كه لفظ بمنزله سزاوار نبود بيآيد زيرا براى آن وجه وجيهى نيست. پس عبارت مطوّل مناسبتر و بهتر از عبارت اين كتاب است.
[تعريف وصل و فصل]
الوصل عطف بعض الجمل:مصنف وصل را تعريف كرده باينكه وصل عطف بعضى از جملهها بر بعضى از جملههاى ديگر است.
ولى فصل خلاف اينست. يعنى ترك عطف است. در اين تعريف دو موضوع را بايد تذكر داد: 1- آيا فصل و وصل مخصوص جملهها است يا در مفردات هم جارى ميشود. 2- چرا مصنف گفت عطف جمله بر جمله و نگفت عطف كلام بر كلام. درباره موضوع اول گفته ميشود كه فصل و وصل در مفردات نيز ميآيد. پس وصل مانند:
ثلاثة تشرق الدنيا ببهجتها
شمس الضحى و ابو اسحق و القمر
و فصل مانند:هو اللّه الذى لا اله الّا هو الملك القدوس السّلام المؤمن المهيمن العزيز الجبار المتكبّر. و اينكه مصنف اختصاص به جملهها داده. گويا يك قسم از فصل و وصل را شرح داده و نظرش هم بهمين قسم بوده. اما اين توجيه درست نيست و ايراد بر مصنف وارد است. بايد بعبارتى بيان ميكرد كه شامل هردو ميشد.
درباره موضوع دوم بايد گفت بين جمله و كلام فرق است. و تا اين فرق بيان نشود اصل مطلب روشن نخواهد شد. در الفاظ يا اسناد
نام کتاب :آئين بلاغت: شرح مختصر المعانىنویسنده :شیرازی، احمد امینجلد :1صفحه :121««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
هست و يا نيست اگر نباشد مانند زيد و عمرو مفرداتاند. اگر اسناد باشد يا بالاصاله است يا بالمشابهه. اسناد باالمشابهه نه جمله است و نه كلام مانند اسناد اسم فاعل بفاعلش مثل ء عالم اخوك.
و ء مضروب ابوك. اگر اسناد بالاصاله باشد يا مقصود لذاته است و يا مقصود لغيره. اگر مقصود لغيره باشد جمله هست ولى كلام نيست.
مانند جمله خبر، جمله مفعول، جمله صفت، جمله صله، جمله حال و ... خبر مقصود است براى مبتدايش و مفعول براى فعلش، صفت براى موصوفش، صله براى موصول و حال براى ذىالحال و اگر مقصود لذاته باشد كلام است. بعد از بيان اين مقدمه و فهميدن اين فرق، مصنف، كلام نگفت و جمله گفت براى آنكه شامل صله، خبر، مفعول، حال و صفت و ... بشود.
فاذا اتت جملة:از اينجا كلام مصنف شروع در بحث وصل است. اتصال دو جمله يا با واو است يا با غير واو «فاء و ثم و حتى و ...» اگر با واو باشد و بخواهيم جمله دوم در اعراب جمله اول شركت كند در صورتى ميتوان بوسيله واو عطف گرفت كه بين ايندو جمله جهت جامعه باشد. جهت جامعه يعنى جهتى كه آندو جمله در آن جهت باهم شريكاند و مناسبتى كه آندو جمله باهم دارند. آن مناسبت و آن جهت شركت را. جهت جامعه ميگويند. مانند زيد يكتب و يشعر. جمله يكتب يعنى نثر مىنويسد و يشعر يعنى شعر ميگويد بين گفتن شعر و كتابت تناسب است. زيرا هردو ايجاد و انشاء سخن است. كتابت در اينجا بمعنى نوشتن نثر و شعر هم سرودن نظم است و پيدا است كه اين هردو باهم متناسباند.
نام کتاب :آئين بلاغت: شرح مختصر المعانىنویسنده :شیرازی، احمد امینجلد :1صفحه :122««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست