بخشي از اين کتاب تاريخ و جغرافياي شهر مدينه و بخش عمده اي از آن تاريخ تحولات سياسي آن در دوره خلافت خلفاي نخست است. اين اثر در چهار جزء توسط فهيم محمد شلتوت تحقيق و نشر شده است. * الدرة الثمينة في تاريخ المدينة ; کتابي است از محب الدين ابن النجار (573 ـ 640) در تاريخ مدينه که يکي از مهم ترين متون تاريخي اين شهر به شمار مي آيد. اين اثر تحت عنوان اخبار مدينة الرسول(صلي الله عليه وآله) نيز چاپ شده است. * التعريف بما آنست الهجرة ; از جمال الدين مَطَري (م 741) اثري کم حجم اما بسيارارزشمند ازتاريخ مدينه است که در نيمه نخست قرن هشتم هجري تأليف شده است. * المغانم المطابة في معالم طابه ; از مجدالدين ابوطاهر محمد بن يعقوب فيروزآبادي (729 ـ 823). اين کتاب يکي از آثار بسيار ارجمند در تاريخ شهر مدينه است که به صورت الفبايي اماکن آن شهر را شناسانده است. (تحقيق حمدجاسر، رياض، داراليمامه، 1389 ق .). * وفاء الوفا بأخبار دارالمصطفي ; کتابي است از نورالدين علي بن احمد سمهودي (م 911) در چهار جزء که در دو مجلد نشر يافته است. اين اثر دائرة المعارفي، سرشار از نقل هاي کهن و تحقيقات تازه و جالب در باره تاريخ اين شهر مقدس بوده و در نوع خود اثري بي مانند است. سمهودي در اين اثر خود که هر محقق و پژوهشگر در تاريخ مدينه به آن نيازمند است، از کتاب هاي زيادي استفاده کرده که امروزه در دسترس ما قرار ندارد. به علاوه خود قدم به قدم شهر را زير پا گذاشته و آثار تاريخي را مورد شناسايي قرار داده است. خلاصه اي از متن عربي اين کتاب، تحت عنوان اخبار مدينه بيش از سيصد سال پيش به فارسي درآمده که به سال 1376 شمسي توسط نشر مشعر چاپ شده است. * بهجة النفوس و الأسرار في تاريخ دار هجرة النبيّ المختار ; از عبدالله بن محمدبن عبدالملک المرجاني (م 769). اين کتاب در سال 1418 در دو مجلد، در شهر مکه چاپ شده است.
* تاريخ امراء المدينة المنوره ; از عارف عبدالغني. اين کتاب اثري بي مانند است که درباره اميران مدينه از صدر اسلام تا سال 1417 آگاهي هاي بسيار جالبي را ارائه کرده است. * فصول من تاريخ المدينة المنوره ; از علي حافظ. مؤلف، يکي از پژوهشگران برجسته چند دهه اخير در تاريخ مدينه و آثار ديني ـ تاريخي آن شهر است که حاصل تحقيقات خود را در اين کتاب فراهم آورده است. * مدينه شناسي; اين کتاب از مرحوم محمد باقر نجفي[1]پژوهشگر ايراني است که تاکنون دو مجلد آن نشر يافته و قرار است سه جلد ديگر چاپ شود. اثر ياد شده يکي از مفصل ترين آثار پژوهشي و تحقيقي است که به زبان فارسي در باره مدينه انتشار يافته است. مجلد نخست آن درباره مساجد و برخي از آثار تاريخي مدينه و مجلد دوم در باره جغرافياي جنگهاي زمان رسول خداست. اين کتاب در آلمان به چاپ رسيده و حاوي تصويرها و نقشه هاي جالب فراواني است. * معالم المدينة المنورة بين العمارة و التاريخ ; اين کتاب اثر استاد عبدالعزيز کعکي، مهندس معماري و شاغل در شهرداري شهر مدينه است. مي توان آن را جامع ترين اثري دانست که در سالهاي اخير در باره تاريخ مدينه نوشته شده و هنوز به طور کامل نشر نشده است. اين کتاب که تاکنون دو جلد آن در سه مجلد نشر يافته، قرار است در ده جلد منتشر شود. جزء اول در باره وضعيت طبيعي مدينه و جزء دوم در باره وضعيت عمران و آبادي و تمدني مدينه است. قرار است جزء چهارم کتاب در باره مساجد مدينه باشد. اين اثر، اثري دائرة المعارفي و بي مانند در باره شهر مدينه است که مؤلف با بهره گيري از بهترين نقشه ها و تصويرها، و نيز ارائه چاپي عالي، اثرش را عرضه کرده است.
[1]وي که در اوائل تيرماه 1381 در آلمان درگذشت و در کنار مرقد حضرت عبدالعظيم حسني عليه السلام مدفون شد، آثار پژوهشي ارجمند ديگري هم مانند آثار ايران در مصر، بهائيان و... دارد. شرح حال وي در مصاحبه اي که با ايشان در نشريه ميقات صورت گرفت، به تفصيل آمده است.
* المساجد الاثرية في المدينة المنوّرة ; اثر محمد الياس عبدالغني، کتابي است که به تازگي (1418 قمري) در باره مساجد تاريخي مدينه منوّره نوشته شده و افزون بر دقت، حاوي گزارشي کوتاه از مساجد برجاي مانده از دوره هاي مختلف تاريخي است. افزون بر آنچه گذشت، دهها کتاب در باره مدينه و آثار تاريخي آن نوشته شده که برخي هم به فارسي ترجمه شده است.
بخش اول: مکه مکرمه
SSS27,29
مقدمه در باب جغرافياي جزيرة العرب جزيرة العرب سرزمين خشکي است که از سه سوي در حصار آب قرار گرفته است. از غرب درياي سرخ که حدّ فاصل جزيرة العرب و قاره آفريقاست; جنوب آن اقيانوس هند و در شرق، درياي عمان و خليج فارس قرار گرفته است که جزيرة العرب را از ايران جدا مي سازد. تنها در قسمت شمالي با کويت و عراق و شامات پيوند زميني دارد. جزيرة العرب از نظر جغرافيايي به چند بخش تقسيم مي شود: 1 . حجاز ; سواحل شرقي درياي سرخ و طبعاً شامل بخشي از ناحيه غربي جزيرة العرب است. در اين باره بيشتر خواهيم نوشت. 2 . تهامه ; آن بخش از جزيرة العرب است که در جنوب حجاز قرار دارد. در تعريفي ديگر، خود حجاز دو ناحيه غربي و شرقي دارد; ناحيه شرقي آن، که منطقه اي کوهستاني است حجاز ناميده مي شود و قسمت غربي آن، که دشتي سرازير به سوي درياي سرخ است، تهامه نام دارد. 3 . نجد ; قسمت مياني جزيرة العرب از شمال به جنوب است، که در شرق حجاز قرار دارد. 4 . عروض ; بخش وسيعي از جزيرة العرب را که در ناحيه شرقي آن قرار دارد، اصطلاحا عروض مي نامند. مهم ترين شهرهاي منطقه شرقي، شهرهاي احساء و قطيف
است که مرکز شيعيان عربستان مي باشد. در حاشيه شرقي و جنوب شرقي جزيره، کشورهاي قطر، بحرين و عمان قرار دارند. 5 . يمن ; شامل نواحي جنوبي جزيرة العرب است که به دو قسمت يمن جنوبي و يمن شمالي تقسيم گرديده و در حال حاضر يک کشور به حساب مي آيند. بدين ترتيب، جزيرة العرب افزون بر آنکه از لحاظ جغرافيايي به مناطق مختلف تقسيم مي شود، به لحاظ سياسي، مشتمل بر چندين واحد مستقل سياسي است. امروزه گسترده ترين و مهمترين بخش جزيرة العرب را کشور عربستان سعودي تشکيل مي دهد. کشور عربستان سعودي بخش بزرگ جزيرة العرب را کشور عربستان سعودي تشکيل مي دهد. طبعا ديگر کشورهاي موجود در شبه جزيره، عبارتند از: يمن، کويت، بحرين، امارات متحده عربي، قطر و عمان.
کشور سعودي که در گذشته به نام الجزيرة العربيه مشهور بود، اکنون به نام خاندان آل سعود شهرت يافته است; خانداني که فعاليت خود را از قرن دوازدهم هجري در نجد آغاز کرد و به تدريج و پس از يک دوره نسبتا طولاني بر اين کشور تسلط يافت. در اين باره در جاي ديگر سخن خواهيم گفت. زماني که مَلِک عبدالعزيز بر اين کشور سلطه يافت، نام آن را به المملکة العربية السعوديه تغيير داد. مساحت اين کشور 690/149/2 کيلومتر مربع در آسياي جنوب غربي است. در شمال با اردن و عراق و کويت، در جنوب با يمن و در شرق با امارات، بحرين قطر و عمان و ايران همسايه است. نشان عمومي اين کشور يک نخل در بالا، با دو شمشير در پايين است که يکديگر را قطع کرده اند. هر دوي اينها به نوعي فرهنگ عربي در کشور عربستان سعودي را نشان مي دهد.