نامههاى عبرى را براى پيامبر صلى الله عليه و آله بخواند و پاسخ بنويسد. زيدبنثابت بيش از ديگر اصحاب، ملازم پيامبر صلى الله عليه و آله در امر نوشتن بود و بيشتر نامهنگارى مىكرد.[1]بنابراين عمدهترين كاتبان وحى؛ علىبنابى طالب، ابىّبنكعب و زيدبنثابت بودند و ديگر كاتبان وحى، در مرتبه دوم قرار داشتند.
ابن اثير مىگويد: «يكى از ملتزمين حضور در امر كتابت، عبداللَّهبنارقم زهرى بود. او عهدهدار نامههاى پيامبر صلى الله عليه و آله بود، ولى عهدهدار معاهدهها و صلحنامههاى پيامبر صلى الله عليه و آله، علىبنابى طالب بود». او مىگويد: «از جمله كاتبان كه احياناً براى پيامبر صلى الله عليه و آله كتابت مىكردند؛ خلفاى ثلاثه، زيدبنعوام، خالد و أبان دو فرزند سعيدبنالعاص، حنظله اسَيدى، علاءبنحضرمى، خالدبنوليد، عبداللهبنرواحه، محمدبنمسلمه، عبداللهبنابى سلول، مغيرةبنشعبه، عمروبنالعاص، معاويةبنابى سفيان، جهم يا جهيمبنصلت، معيقببنابى فاطمه و شرحبيلبنحسنه بودند».
ظاهراً اين افراد از جمله كسانى بودند كه در ميان عرب آن روز با سواد بودند و خواندن و نوشتن مىدانستند و در مواقع ضرورت، گاه و بى گاه حضرت براى نوشتن از آنان استفاده مىكردند؛ ولى كاتبان رسمى سه نفر ياد شده و ابن ارقم بودند. ابوعبدالله زنجانى تا بيش از چهل تن را جزء كاتبان وحى شمرده[2]كه ظاهراً هنگام ضرورت از وجود آنان استفاده مىشد.
شيوه كتابت در عهد رسالت بدينگونه بود كه بر هرچه يافت مىشد و امكان نوشتن روى آن وجود داشت، مىنوشتند؛ مانند:
1. عُسُب: (جمع عَسِيب) جريده نخل، چوب وسط شاخههاى درخت خرما كه برگهاى آنرا جدا مىساختند و در قسمت پهن آن مىنوشتند؛
2. لِخاف: (جمع لَخْفه) سنگهاى نازك و سفيد؛
[1]. مصاحف سجستانى؛ ص 3.
[2]. تاريخ القرآن؛ ص 21- 20.
3. رِقاع: (جمع رُقعه) تكههاى پوست، برگ و يا كاغذ؛
4. ادُم: (جمع اديم) پوست آماده شده براى نوشتن؛
آيات پس از نوشته شدن، نزد پيامبر صلى الله عليه و آله و در خانه ايشان ضبط و نگهدارى مىشد. گاهى برخى از صحابه مىخواستند سوره يا سورههايى داشته باشند، آنها را استنساخ كرده و بر روى تكههاى برگ يا كاغذ مىنوشتند و نزد خود نگه مىداشتند و معمولًا در محفظههاى پارچهاى به ديوار مىآويختند.[1]آيهها بهگونهاى منظم و مرتب در هر سوره ثبت مىگرديد و هر سوره با نزول بسماللَّه آغاز يافته و با نزول بسماللَّه جديد، ختم آن سوره اعلام مىشد و سورهها با اين رويه، هر يك جدا و مستقل از يكديگر ثبت و ضبط مىگرديد. البته در عهد رسالت، هيچگونه ترتيبى بين سورهها صورت نگرفت و سورهها مستقل از هم نگهدارى مىشدند.
پرسش
1. امّى بودن به چه معناست؟ و توضيح دهيد كه آيا امّى بودن بهمعناى ناتوانى پيامبر صلى الله عليه و آله در خواندن و نوشتن است؟
2. كاتبان تراز اول وحى را نام ببريد.
3. اولين كاتب وحى در مكه و اولين كاتب وحى در مدينه چه كسانى هستند؟
4. شيوه كتابت در عهد رسالت چگونه بود و بر چه چيزهايى مىنوشتند؟
5. چه كسى آيات را پس از نزول، نگهدارى مىكرد؟
[1]. التمهيد؛ ج 1، ص 288.
درس ششم: سورههاى مكّى و مدنى
يكى از مسائل مهم علوم قرآنى، مسأله شناخت سورههاى مكّى و مدنى است. مكّى، سورههايى است كه در مكه و مدنى، سورههايى است كه در مدينه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل گشته است.
تشخيص سورههاى مكّى و مدنى به دلايل زير ضرورى است:
الف) قسمتى از تاريخ اسلام و تشريعات اسلامى با تشخيص آيهها و سورههاى مكّى از مدنى قابل شناخت است.
ب) فهم محتواى آيه در استدلالهاى فقهى و استنباط احكام، نقش اساسى دارد. چه بسا آيهاى به ظاهر مشتمل بر حكم شرعى است، ولى چون در مكه نازل شده و هنگام نزول آن آيه، هنوز حكم آن تشريع نشده بود، بايد يا راه تأويل را پيش گرفت يا بهگونه ديگرى آن آيه را تفسير كرد؛ مثلًا: مسأله تكليف كافران به فروع احكام شرعى، مورد بحث فقهاست؛ بيشتر فقها، آنان را در حال كفر، مكلف به فروع نمىدانند و در اين زمينه دلايل و روايات فراوانى در اختيار دارند، ولى گروه مخالف (كسانى كه كافران را در حال كفر، مكلف به فروع
مىدانند) به آيه هفت سوره فصّلت تمسّك جستهاند؛ آنجا كه مشركان را بهدليل انجام ندادن فريضه زكات، مورد نكوهش قرار دادهاست. غافل از اينكه سوره فصّلت، مكّى و فريضه زكات در مدينه تشريع شدهاست؛ يعنى هنگام نزول آيه ياد شده، زكات حتى بر مسلمانان هم واجب نبوده است؛ پس چگونه مشركان را مورد عتاب قرار مىدهد؟ اين آيه دو تأويل دارد:
اول: مقصود از زكات در اينجا، تنها پرداخت صدقات بودهاست كه مشركان از آن محرومند؛ زيرا شرط صحت صدقه، قصد قربت است كه كافران از انجام آن عاجزند.
دوم: مقصود، محروميت از اداى زكات است و آن بدان جهت است كه كفر مانع آنان شدهاست و اگر ايمان داشتند، از اين فيض محروم نبودند.[1]ج) در استدلالات كلامى، آيات مورد استناد- مخصوصاً آياتى كه درباره فضائل اهلبيت نازل شده- بيشتر مدنى است، چون اين مباحث در مدينه مطرح بودهاست. برخى آن سورهها يا آيات را مكّى دانستهاند كه در آن صورت نمىتواند مدرك استدلال قرار گيرد. بنابراين شناخت دقيق مكّى و مدنى بودن سورهها و آيات، يكى از ضروريّات علم كلام در مبحث امامت است؛ مثلًا آيات ذيل را در نظر بگيريد:
«يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يَخافُونَ يَوْماً كانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُوراً إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِيراً»[2]
درباره شأن نزول اين آيات گفتهاند كه: حسنين عليهما السلام بيمار شدهبودند. پيامبر
[1]. الف) تفسير طبرسى؛ ج 9، ص 5. ب) الميزان؛ ج 17، ص 384.
[2]. انسان، 12- 7.
گرامى صلى الله عليه و آله و گروهى از بزرگان عرب به عيادت آنان آمدند و به مولى اميرمؤمنان عليه السلام پيشنهاد كردند كه چنانچه براى شفاى فرزندانت نذر كنى، خداوند شفاى عاجل مرحمت خواهد فرمود. حضرت اين پيشنهاد را پذيرفت و سه روز روزه نذر كرد. آنگاه كه حسنين عليهما السلام شفا يافتند، در صدد اداى نذر برآمد. حضرت قرصهاى نانى را براى افطار تهيه فرمود. روز اول هنگام افطار، مسكينى در خانه را زد و تقاضاى كمك كرد. حضرت نانهاى تهيه شده را به او داد. روز دوم نيز يتيمى آمد و نان تهيه شده را دريافت كرد. روز سوم اسيرى آمد و نانها به او داده شد. حضرت در اين سه روز، خود با اندك نانى خشك و كمى آب افطار نمود.
طبرسى در اين زمينه، روايات بسيارى از طرق اهل سنت و اهل بيت عصمت عليهم السلام گردآورده و تقريباً آنها را مورد اتفاق اهل تفسير دانسته است. آنگاه براى اثبات مدنى بودن تمام سوره، روايات ترتيب نزول را- كه سوره دهر جزء سورههاى مدنى بهشمار رفته- با سندهاى معتبر آوردهاست.[1]كسانى هم مانند عبداللَّهبنزبير- كه مايل نبودند اين فضيلت به اهلبيت عليهم السلام اختصاص يابد- اصرار داشتند كه اين سوره را كاملًا مكّى معرفى كنند،[2]غافل از آنكه در مكه اسيرى وجود نداشت.
د) بسيارى از مسائل قرآنى، تنها از طريق مكّى و مدنى بودن سوره يا آيهها، حلّ و فصل مىشود؛ مثلًا: در مسأله نسخ، برخى آيه«... فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ...»[3]را- كه درباره ازدواج موقت نازل شدهاست- منسوخ مىدانند و ناسخ آنرا آيه«وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما
[1]. الف) تفسير طبرسى؛ ج 10، ص 406- 404. ب) شواهد التنزيل؛ ص 315- 229.
[2]. الدرالمنثور؛ ج 6، ص 297.
[3]. نساء، 24.
مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ»[1]دانستهاند.
نظر مذكور به چند دليل نمىتواند صحيح باشد؛ يكى از آنها اين است كه آياتى را كه ناسخ فرض كردهاند، در سوره مؤمنون است كه تماماً مكّى است و كسى اين آيات را استثناء نكرده است و آيه سوره نساء مدنى است. در صورتىكه بايد آيه ناسخ پس از آيه منسوخ بيايد.
معيار و ملاك تشخيص سورههاى مكّى و مدنى
طبق آمارى كه از روايات ترتيب نزول بهدست مىآيد، 86 سوره مكّى و 28 سوره مدنى است. در اين تقسيم بندى سه معيار وجود دارد:
1. معيار زمان:بيشتر مفسران معتقدند كه معيار مكّى يا مدنى بودن، هجرت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از مكه به مدينه است. هر سورهاى كه پيش از هجرت نازل شده مكّى و هر سورهاى كه پس از هجرت نازل شدهاست مدنى بهشمار مىرود، خواه در مدينه نازل شده باشد، خواه در سفرها. حتى اگر سورهاى در مكه و هنگام سفر حج يا عمره و يا پس از فتح مكه نازل شده باشد، چون پس از هجرت بودهاست، مدنى محسوب مىشود. ملاك هجرت نيز ورود پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه است؛ بنابراين آياتى كه پس از هجرت از مكه و پيش از ورود به مدينه، در راه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شدهاست، مكّى محسوب مىشود.
2. معيار مكان:هرچه در شهر مكه و پيرامون آن نازل شده مكّى است و هرچه در مدينه و پيرامون آن نازل گرديده مدنى است، خواه پيش از هجرت يا پس از آن نازل شده باشد. پس آنچه در غير اين دو منطقه نازل شده باشد نه مكّى است و نه مدنى.
[1]. مؤمنون، 7- 5.
3. معيار خطاب:هر سورهاى كه در آن، خطاب به مشركان باشد مكّى و هر سورهاى كه در آن خطاب به مؤمنان باشد، مدنى است؛ زيرا در مكه غلبه با مشركان و در مدينه غلبه با مؤمنان بوده است.
همانطور كه گفته شد از ميان سه معيار فوق، معيار زمان، گزينش بيشتر مفسرين است.
چگونگى تشخيص سورههاى مكّى و مدنى
براى تشخيص سورههاى مكّى و مدنى، ملاكهايى را مشخص كردهاند كه هر يك به تنهايى نمىتواند ملاك جامع و مانعى باشد؛ بلكه روى هم رفته تا حدودى تعيينكننده است. بهطور كلى سه ملاك براى تشخيص سورههاى مكّى از مدنى وجود دارد كه عبارتنداز:
الف) نص و خبر، ب) علايم صورى و ظاهرى، ج) علايم محتوايى و معنوى.
البته بايد توجه داشت كه بين معيار مكّى و مدنى و ملاك تشخيص آنها خلط مبحث نشود. اكنون به نظرات برخى از بزرگان در اينباره اشاره مىشود:
علامه برهانالدين ابراهيمبن عمربن ابراهيم جعبرى (متوفاى 732) مىگويد:
«براى شناخت مكّى و مدنى دو راه وجود دارد:
الف) سماعى، كه از راه نقل و روايت بهدست مىآيد. ب) قياسى، كه از روى ضابطه تشخيص داده مىشود».
عبداللَّهبنمسعود مىگويد: «هر سورهاى كه در آن«يا أَيُّهَا النَّاسُ»يا«كُلا»آمده باشد يا در ابتداى آن حروف مقطعه باشد- بهجز سورههاى بقره، آلعمران و رعد كه بنا بر قولى مدنى است- يا در آن قصه آدم و ابليس آمده باشد- جز سورههاى طولانى- يا سورهاى كه در آن سرگذشت انبياى سلف و امتهاى گذشته آمده باشد، مكّى است و هر سورهاى كه در آن از فريضه و تكاليف و
حدود شرعى سخن گفته شده باشد، مدنى است»[1].
برخى ديگر از خصوصياتى كه براى شناخت سورههاى مكّى و مدنى ذكر كردهاند عبارتند از:
1. كوتاهى آيات درون يك سوره و نيز كوتاهى خود سوره، نوعاً مكّى بودن آنرا مىرساند و بلندى آيههاى يك سوره علاوه بر بلندى سوره، نوعاً مدنى بودن آنرا ثابت مىكند.
2. لحن تند و شديد سوره، بيشتر با اهل مكه است كه اهل عناد و لجاج و مقاومت در مقابل حق بودهاند؛ ولى لحن ملايم و خفيف، بيشتر مدنى بودن سوره را مىرساند كه بيشتر خطاب به مؤمنين است.
3. بحث درباره اصول معارف و اصل ايمان و دعوت به اسلام از ويژگىهاى سورههاى مكّى است؛ حال آنكه در سورههاى مدنى، بيشتر از تفاصيل احكام و بيان شريعت اسلام سخن گفته شدهاست.
4. دعوت به پايبند بودن به اخلاق و استقامت در رأى و سلامت عقيده و ترك لجاج و عناد و نيز برخورد تند با عقايد باطل مشركان و ناچيز شمردن انديشههاى تهى و بى اساس آنان، از خصايص سورههاى مكّى است؛ ولى برخورد با اهل كتاب و دعوت آنان به ميانهروى در عقايد و انديشهها و همچنين مبارزه با منافقين و ذكر خصايص و صفات آنها از ويژگىهاى سورههاى مدنى است.
5. غالباً خطابهايى كه با عنوان«يا أَيُّهَا النَّاسُ ...»آمده است از ويژگىهاى سورههاى مكّى است و عنوان«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ...»از خصايص سورههاى مدنى است.
البته اين ويژگىها هرگز كلّيّت ندارد؛ بلكه صرفاً درباره برخى از سورهها
[1]. البرهان؛ ج 1، ص 189.