کل و کلي
عنوان جامعي که بين موضوعات مسائل در نظر گرفته ميشود و براساس آن، علم به معناي مجموعه مسائل مرتبط پديد ميآيد، گاهي عنوان کلي و داراي افراد و مصاديق فراوان، و گاهي بهصورت کل و داراي اجزاء متعدد است. مثال نوع اول عنوان عدد يا مقدار است که انواع و اصناف گونهگوني دارد و هريک، موضوع مسئله خاصي را تشکيل ميدهد، و مثال نوع دوم بدن انسان است که جهازات و اعضاء و اجزاء متعددي دارد و هرکدام از آنها موضوع بخشي از علم پزشکي است.
تفاوت اصلي بين اين دو نوع موضوع آن است که در نوع اول، عنوان موضوع علم، بر تکتک موضوعات مسائل، که افراد و جزئيات آن هستند صدق ميکند، بهخلاف نوع دوم که عنوان موضوع، بر تکتک موضوعات مسائل صدق نميکند، بلکه بر مجموع اجزاء حمل ميشود.
انشعابات علوم
از توضيحات گذشته بهدست آمد که تقسيمبندي علوم، براي سهولت آموزش و تأمين هرچه بيشتر اهداف تعليم و تربيت انجام ميگيرد. در آغاز که معلومات بشر محدود بود، امکان داشت که همه آنها را به چند دسته تقسيم کرد و مثلاً حيوانشناسي را بهعنوان علم واحدي در نظر گرفت و حتي مسائل مربوط به انسان را نيز در آن گنجانيد. ولي رفتهرفته که دايره مسائل وسعت يافت، و مخصوصاً بعد از آنکه ابزارهاي علمي مختلفي براي تحقيق در مسائل تجربي ساخته شد، بيش از همه، علوم تجربي به شعبههاي گوناگوني تقسيم شد و هر علمي به علوم جزئيتري منشعب گرديد، چنانکه اين جريان هنوز هم به شکل فزايندهاي ادامه دارد.
بهطور کلي انشعاب علوم به چند صورت انجام ميپذيرد:
1. به اين صورت که اجزاء کوچکتري از کل موضوع در نظر گرفته شود و هر جزء،
موضوع شاخهٔ جديدي از علم مادر قرار گيرد، مانند غدهشناسي و ژنشناسي. روشن است که اين نوع انشعاب، مخصوص علومي است که رابطه بين موضوع علم و موضوعات مسائل، رابطه کل و جزء است.
2. به اين صورت که انواع جزئيتر و اصناف محدودتري از عنوان کلي در نظر گرفته شود، مانند حشرهشناسي و ميکروبشناسي. اين انشعاب در علومي پديد ميآيد که رابطه بين موضوع علم و موضوعات مسائل، رابطه کلي و جزئي است نه کل و جزء.
3. به اين صورت که روشهاي مختلف تحقيق، بهعنوان معيار ثانوي در نظر گرفته شود و با حفظ وحدت موضوع، شاخههاي جديد پديد آيد، و اين در موردي است که مسائل علم، با روشهاي مختلف، قابل بررسي و اثبات باشد، مانند خداشناسي فلسفي، خداشناسي عرفاني و خداشناسي ديني.
4. به اين صورت که اهداف متعدد، بهعنوان معيار فرعي در نظر گرفته شود و مسائل متناسب با هر هدف، بهنام شاخهٔ خاصي از علم مادر معرفي گردد، چنانکه در رياضيات گفته شد.
خلاصه
1. فلسفه بهصورت مضاف، گاهي در مورد معلومات غيرتجربي بهکار ميرود و اضافه آن صرفاً براي نشان دادن نوع مسائل مورد بحث است، مانند «فلسفه خداشناسي»؛ چنانکه اضافه علم در مورد معلومات تجربي همين نقش را ايفا ميکند، مانند علم «زيستشناسي».
2. کلمهٔ فلسفه گاهي به علم خاصي اضافه ميشود و منظور از آن، تبيين اصول و مباني آن علم است که بعضاً تاريخچه و هدف و روش تحقيق و سير تحول و مطالبي مانند آنها را نيز دربرميگيرد.
3. متافيزيک نام مجموعهاي از مسائل عقلي است که با روش تجربي قابل اثبات نيست.
4. نسبت بين علم و فلسفه و متافيزيک، بهحسب معاني مختلف آنها تفاوت دارد و طبق بعضي از اصطلاحات، علم اعم از فلسفه، و فلسفه اعم از متافيزيک است.
5. هدف از دستهبندي و طبقهبندي دانشها اين است که هرکسي بتواند مجموعه مسائل مورد نظر خود را جداگانه بياموزد و آموزش علوم بهصورت آسانتر و سودمندتري انجام گيرد.
6. مرزبندي علوم، براساس معيارهاي مختلفي ازجمله روش، هدف و موضوع انجام ميگيرد و تقسيمات معروف، معمولاً براساس اختلاف موضوعات انجام گرفته است.
7. نسبت بين موضوع علم و موضوعات مسائل، گاهي نسبت بين کل و جزء است و گاهي نسبت بين کلي و جزئي.
8. انشعاب علوم گاهي با ريز کردن موضوع، و گاهي با محدود کردن دايره آن، و گاهي براساس اختلاف روشها، و زماني بر طبق تفاوت اهداف حاصل ميشود.
درس ششم
فلسفه چيست؟
شامل:
— رابطه موضوع با مسائل
— مبادي علوم و رابطه آنها با موضوعات و مسائل
— موضوع و مسائل فلسفه
— تعريف فلسفه
رابطه موضوع با مسائل
تاکنون با اصطلاحات مختلف فلسفه آشنا شدهايم، اکنون نوبت آن فرارسيده که موضوع بحث اين کتاب را روشن کنيم و توضيح دهيم که منظور ما از فلسفه چيست و در اين کتاب از چه مسائلي گفتوگو ميشود. ولي پيش از آنکه به تعريف فلسفه و معرفي اجمالي مسائل آن بپردازيم، خوب است توضيح بيشتري پيرامون «موضوع» و «مسائل» و «مبادي» علوم و روابط آنها با يکديگر بدهيم.
در درسهاي گذشته گفتيم که واژه «علم» طبق چهار اصطلاح از اصطلاحات پنجگانهٔ نامبرده، به مجموعهاي از قضايا اطلاق ميشود که مناسبتي بين آنها لحاظ شده باشد. ضمناً روشن شد که اين مناسبتهاي گوناگوناند که علوم را از يکديگر جدا و متمايز ميکنند. نيز معلوم شد که بهترين مناسبتهايي که بين مسائل مختلف لحاظ ميشود و ملاک تمايز علوم قرار ميگيرد، مناسبت موضوعات آنهاست؛ يعني مسائلي که موضوعات آنها اجزاء يک کل يا افراد يک کلي را تشکيل ميدهند، بهصورت علم واحدي درميآيند.
بنابراين مسائل يک علم عبارت است از قضايايي که موضوعات آنها زير چتر عنوان جامعي (کل يا کلي) قرار ميگيرند، و موضوع يک علم عبارت است از همان عنوان جامعي که موضوعات مسائل را دربرميگيرد.
در اينجا خوب است يادآور شويم که ممکن است يک عنوان، موضوع دو يا چند علم قرار گيرد و اختلاف آنها بهحسب غايات يا روشهاي تحقيق باشد. اما نکته ديگري را نبايد از نظر دور داشت و آن اين است که گاهي عنواني که براي موضوع
يک علم در نظر گرفته شده، بهطور مطلق موضوع آن علم نيست و در واقع، قيد خاصي دارد و اختلاف قيودي که براي يک موضوع لحاظ ميشود، موجب پديد آمدن چند علم و اختلاف آنها ميگردد؛ مثلاً «ماده» از حيث ترکيبات دروني و خواص مربوط به تجزيه و ترکيب عناصر، موضوع علم شيمي، و به لحاظ تغييرات ظاهري و خواص مترتب بر آنها، موضوع علم فيزيک قرار ميگيرد. يا «کلمه» از جهت تغييراتي که در ساختمان آن حاصل ميشود، موضوع علم صرف، و از نظر تغييرات اِعرابي، موضوع علم نحو واقع ميشود.
بنابراين بايد دقت کرد که آيا عنوان جامع بهطور مطلق، موضوع علم معيّني است يا با قيد و حيثيت خاصي. چهبسا عنوان جامعي بهطور مطلق، موضوع علم عامي قرار داده شود و بعد با افزودن قيودي، بهصورت موضوعاتي براي علوم خاصي درآيد؛ مثلاً در تقسيم معروف فلسفه به (اصطلاح قديم) جسم، موضوع همه علوم طبيعي است و با اضافه کردن قيودي، بهصورت موضوع معدنشناسي، گياهشناسي، حيوانشناسي و... درميآيد. در کيفيت انشعاب علوم، اشاره شد که قسمتي از انشعابات بهوسيله محدود کردن دايره موضوع و با افزودن قيودي به عنوان موضوع مادر، حاصل ميشود.
ازجمله قيودي که ممکن است بهعنوان موضوع افزوده شود، «قيد اطلاق» است و معنايش اين است که در آن علم از احکامي گفتوگو ميشود که براي ذات موضوع مطلق و بدون در نظر گرفتن تشخصاتش ثابت، و در نتيجه، شامل همه افراد موضوع خواهد بود؛ مثلاً اگر احکام و خواصي براي مطلق اجسام ثابت بود، خواه جسم معدني باشد يا آلي، و خواه گياه باشد يا حيوان يا انسان، در اين صورت ميتوان موضوع آنها را «جسم مطلق» قرار داد و اينگونه مسائل را بهعنوان علم خاصي مشخص نمود. چنانکه حکما، بخش اول طبيعيات را به اين احکام اختصاص داده و آن را بهنام «سماع طبيعي» يا «سمع الکيان» مشخص ساختهاند، سپس هر دسته از اجسام را به علم خاصي مانند کيهانشناسي، معدنشناسي، گياهشناسي و حيوانشناسي اختصاص دادهاند.