رابطهٔ كون و فساد با حركت
روشن است كه كون و فساد مخصوص تغيرات دفعي، و حركت ويژهٔ تغيرات تدريجي است. ازاينرو نميتوان نوع خاصي از تغير را از يك نظر مشمول هر دو دانست، اما عدم اجتماع كون و فساد با حركت، به اين معنا نيست كه هرجا حركتي وجود داشته باشد، ديگر جايي براي كون و فساد نخواهد بود، بلكه ممكن است شيء متحرك از جهت ديگري متصف به كون و فساد گردد.
توضيح آنكه ممكن است موجودي داراي حركتي باشد كه در يك «آن» پايان يابد، و درست در همان لحظه، حركت جديدي در آن پديد آيد. بهعنوان مثال هواپيمايي كه با نيروي حاصل از يك موتور حركت ميكند، حركتش معلول همان نيروست و پس از خاموش شدن موتور مزبور، حركت ناشي از آن هم دير يا زود پايان ميپذيرد و هنگامي كه موتور دوم بهكار ميافتد، نيروي ديگري توليد ميكند كه موجب حركت جديدي براي هواپيما خواهد شد. اكنون اگر فرض كنيم كه درست در همان آني كه حركت اول پايان مييابد، حركت دوم شروع شود، هرچند وقفهاي در حركت هواپيما روي نميدهد، اما در واقع دو حركت در آن پديد آمده است كه يكي معلول نيروي موتور اول، و ديگري معلول نيروي دوم ميباشد. در اينجا علاوه بر تغيرات تدريجي، يك تغير آني و دفعي هم رخ داده كه عبارت است از تمام شدن حركت اول و تبديل شدن آن به حركت دوم، و اين تغير را ميتوان «كون و فساد» ناميد.
همچنين هنگامي كه دو صورت متعاقب در مادهاي پديد ميآيد و يكي از آنها فاسد شده، ديگري جانشين آن ميگردد، حركت جوهري صورت سابق پايان ميپذيرد و در همان لحظه، حركت جوهري صورت لاحق آغاز ميگردد. اين تبدل صورتها و تعاقب حركت جوهري آنها را نيز بايد از قبيل «كون و فساد» بهحساب آورد، زيرا در يك «آن» و بدون فاصلهٔ زماني انجام ميپذيرد.
بنابراين فرض استمرارحركت در يك موجود هم منافاتي با تحقق كون و فساد در
آن ندارد، زيرا ممكن است در واقع دو حركت متناوب در آن حاصل شده و با نظر سطحي، حركت واحد تلقي شده باشد. تنها در صورتي كون و فساد با حركت منافات دارد كه در ميان حركت واحد حقيقي فرض شود، و اگر جهان ماده داراي وجود واحد حقيقي و داراي حركت جوهري واحدي فرض شود، ديگر جايي براي كون و فساد باقي نميماند. اما چنين فرضي صحيح نيست، چنانكه در جاي خودش توضيح داده خواهد شد.
خلاصه
1. كون و فساد در اصطلاح فلسفي بهمعناي پديد آمدن و نابود شدن پديده است و اخص از وجود و عدم ميباشد.
2. مصداق روشن كون و فساد، قسم ششم از اقسام تغير است و ميتوان قسم دهم را بهعنوان كون و فساد در اعراض تلقي كرد.
3. قسم چهارم و هشتم و چهاردهم را ميتوان «كون بدون فساد»، و قسم پنجم و نهم و پانزدهم را «فساد بدون كون» ناميد.
4. فرض كون بدون فساد در جواهر، بهمعناي جواز اجتماع دو صورت در موجود بالفعل، و فرض فساد بدون كون در آنها، بهمعناي جواز اجتماع دو صورت در موجود بالقوه است.
5. بعضي از فلاسفه اجتماع دو صورت در موجود واحد را محال و مستلزم خلاف فرض دانستهاند، زيرا شيئيت شيء بهصورت آن است و تعدد صورت، مستلزم تعدد شيء ميباشد.
6. از اين دليل به دو صورت ميتوان جواب داد: يكي آنكه وحدت شيء مركب، وحدت بالعرض و بهلحاظ صورت فوقاني آن است و منافاتي با كثرت حقيقي آن ندارد. دوم آنكه ميتوان عنوان مسئله را «اجتماع دو صورت در مادهٔ واحده» قرار داد كه وحدت، صفت مادهٔ شيء است و بهمعناي وحدت مجموع آنها نيست.
7. وجود ذرات معدني و آلي در نباتات و ديگر مركبات، و وجود سلولهاي زندهٔ مستقل در بدن حيوان و انسان، مؤيد امكان اجتماع صورتهاي طولي است.
8. صورتها را ميتوان به دو نوع قابل اجتماع و غيرقابلاجتماع تقسيم كرد و قسم اول را صور طولي و متراكب، و قسم دوم را صور عرْضي و متعاقب ناميد.
9. اين تقسيم از تقسيمات اضافي و نسبي است، و ازاينرو ممكن است صورت معيّني نسبت بهصورت دومي، متعاقب، و نسبت بهصورت سومي، متراكب باشد.
10. كون و فساد تنها در تغيرات دفعي مصداق پيدا ميكند و ازاينرو با حركت قابل اجتماع نيست.
11. ممكن است موجود واحدي از يك جهت متصف به حركت، و از جهت ديگري متصف به كون و فساد گردد، چنانكه هرگاه دو حركت متصل به يكديگر در آن پديد آيد، ميتوان تبدل يك حركت را به ديگري كون و فساد ناميد.
12. كون و فساد در ميان حركت واحد امكان ندارد، و اگر جهانِ مادي، موجود واحد و داراي حركت واحدي ميبود، كون و فساد مصداقي نميداشت، اما چنين فرضي صحيح نيست.
پرسش
1. مفهوم كون و فساد را توضيح داده، موارد آنها را در اقسام تغير تعيين كنيد.
2. آيا كون و فساد متلازماند يا كون بدون فساد و فساد بدون كون هم امكان دارد؟ و در صورت عدم تلازم، موارد كون تنها و فساد تنها را بيان كنيد.
3. در كداميك از اقسام تغير، اجتماع دو صورت فرض ميشود؟
4. اجتماع دو صورت، چه ارتباطي با كون و فساد دارد؟
5. دليل عدم اجتماع دو صورت در يك ماده را بيان و نقادي كنيد.
6. چه مؤيداتي براي اجتماع دو يا چند صورت ميتوان ذكر كرد؟
7. اجتماع دو صورت در كجا ممكن و در كجا ناممكن است؟
8. صورتهاي طولي و صورتهاي عرْضي را چگونه ميتوان شناخت و از يكديگر تشخيص داد؟
9. تقسيم صورتها به طولي و عرضي چه نوع تقسيمي است؟ و ويژگي آن كدام است؟
10. رابطهٔ كون و فساد با حركت را شرح دهيد.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
درس پنجاه و پنجم
حركت
· مفهوم حركت
· وجود حركت
· شبهات منكرين وجود حركت و حل آنها