كتابشناسى احوال و آثار ميرفندرسكى
زاد هوش محمدرضا
سيّد ابوالقاسم بن ميرزا بيك بن مير صدرالدين حسينى موسوى در حدود سال 970 هجرى قمرى در فندرسك1 از توابع استرآباد پا به جهان نهاد.
وى از خاندان سادات درست نسب آن ناحيه بود كه در فندرسك برآمد و پس از خردسالى در ايران و عراق به تحصيلات معمول زمان پرداخت. سپس به هندوستان رفت تا دانش هاى آن جا را نيز فراگيرد و با دانشمردان آن خطه آشناتر گردد. عارفان و حكمرانان هند از او استقبال كم نظيرى كردند و وى پس از مدتى با كوله بارى از علم به ايران بازگشت و در اصفهان پايتخت صفويان رحل اقامت افكند.
رفت وآمدش در دربار و با درباريان باعث نيامد تا روابطش با مردمان كوچه و بازار بريده شود و در اين باره و درباره بى پيرايگى هايش شكايت هاى فراوانى از او نزد شاه عباس دوم و شاه صفى و شيخ بهايى و ميرداماد بردند.
سلوك وى همان است كه دست به اموال حكومتى نبرد و بيست سال عمل مباحى از او صادر نشد و چهل سال رختخواب نيفكند. مكتب شخصيتى اين چنين, جز پروراندن محقق سبزوارى, ميرزا رفيعاى نايينى, ملا محمّدصادق اردستانى, و آقا حسين خوانسارى, نمى توانست و برنمى تابيد.
رانجام آن دانشمند جامع اصول و فروع در سال 1050 قمرى به جهان باقى شتافت و هنوز آن ناحيه از تخت پولاد اصفهان كه به دستور شاه صفى2 براى آرامگاه ابديش مهيّا آمده بود, با نام تكيه (مير) مشهور و مطاف اهل نظر است.
داستان هاى حكمى و عرفانى از زندگانى اش هنوز در افواه يافت مى شود. لطايف وى زبانزد خاص و عام است و جامعيت او در معقول و منقول و علوم طبيعى و رياضى در كتب مسطور.
از ميان آثار گران بهايش تنها قصيده يائيه بسيار مشهور و كوتاه او كه به استقبال ناصرخسرو سروده است, چون مثلى سائر شده و افزون بر پنج شرح ممتّع دارد.
از نكته هاى قابل پژوهش درباره فندرسكى شناسايى نسخه هاى خطى آثار ميرفندرسكى و فراهم آوردن فهرستى مشروح و توصيفى و نسخه پژوهانه و كتاب گزارانه از مؤلفات و مصنفات او است.
كنكاش در قصيده يائيه فندرسكى و شرح هايش و ارائه تصحيحى انتقادى از آن, و يا چاپ كامل و پسنديده اى از مشهورترين نگاشته اش ـ يعنى رساله صناعيه3 كه تاكنون يا به صورت خلاصه و يا ناخوانا عرضه گشته است ـ اهميتى جداگانه دارد.
گردآورى فهرستواره و معرفى آثار ملى و كتاب هاى موجود در كتابخانه وى كه پس از مرگ به كتابخانه سلطنتى شاه صفى منتقل و اهدا شد4, قابليت بررسى دارد5 و حتماً پديد آوردن تك نگارى جامعى درباره شرح حال و آثار و انديشه ها و مكتب حكمى و حكمت مكتبى چُنويى لازم و هم خواندنى خواهد بود.
آنچه در پى مى آيد كوششى است براى ارائه گزيده اى از كتاب شناسى اصلى ترين منابع اصيل موجود درباره شرح حال فندرسكى, و در پايان فهرست اجمالى نگارش هاى خطى و چاپى همو.
*احوال
در اين بخش, منابعى آمده اند كه به زعم فراهم آورنده اين كتابشناسى, گزارش و يا تحليلى از زندگانى ميرفندرسكى ارائه كرده اند كه تنها ذكر مكررات و يا فقط نقل مطالب از نگاشته هاى پيشينيان ـ با ذكر مأخذ و يا بدون آن ـ نبوده است.
در ذكر مآخذ, سعى بر آن بوده تا از بهترين و برترين چاپ موجود از آن مأخذ استفاده گردد6 و در ضمن بر فهارس و معاجم و يا حتى نمايه ها و نام ياب هاى احتمالى مصادر تكيه نشود.
همچنين اين بخش از كتابشناسى حاضر, هرچند (احوال) نام گرفته, ولى شامل منابع گزارش كننده از انديشه ها, بازكاوى آثار و بررسى هاى هنرى و تاريخى درباره مزار و خاكجاى ميرفندرسكى نيز شده است.
1. آتشكده, لطف على آذر, با مقدمه سيد جعفر شهيدى, نشر كتاب, چاپ اوّل, 1337ش, ص4 و143.
2. آثار ملى اصفهان, ابوالقاسم رفيعى مهرآبادى, انجمن آثار ملى, تهران, چاپ اوّل, 1352ش, ص858 و 861.
3. (آثار و مقامات علمى ميرفندرسكى), تقى تفضلى, مقالات و بررسى ها, 1356ش, ش28 و29, ص85 ـ 98.
4. احوال و اشعار فارسى شيخ بهايى, سعيد نفيسى, فروغى, تهران, 1316ش, ص62 ـ66.
5. استرآبادنامه, به كوشش مسيح ذبيحى, ابن سينا, تهران, چاپ اوّل 1348ش, ص132ـ139.
6. اسرارالصنايع, قاضى محمد سعيد قمى, نسخه خطى كتابخانه ملامحمدعلى خوانسارى7 در نجف, بدون شماره (الذريعه, ج2, ص51).
7. اصفهان, لطف الله هنرفر, شركت سهامى كتاب هاى جيبى, تهران, چاپ اوّل1346ش, ص217 و218.
8. اصفهان زادگاه جمال و كمال, نعمت الله ميرعظيمى, گل ها, اصفهان, چاپ اول 1379ش, ص255, 394, 395, 430.
9. اصول الفصول, رضاقلى نورى مازندرانى (به نقل از طرايق الحقايق, چاپ سنگى, ج3, ص70).8
10. اصول فلسفه و روش رئاليسم (در مجموعه آثار), [سيد محمدحسين طباطبايى, با حواشى] مرتضى مطهرى, صدرا, تهران, 1373ش, ج6, ص78.
11. اعيان الشيعه, سيد محسن امين, دارالتعارف للمطبوعات, بيروت, ج2, ص365, 466, 403, 417.
12. انوار النعمانيه, سيّد نعمت الله جزائرى, تبريز, چاپ اوّل, ج2, ص309.
13. الايرانيون والادب العربى, قيس آل قيس, مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى, تهران, چاپ اوّل, رجال فقه شيعه, ج3, ص465.
14. بناهاى آرامگاهى, ويراسته محمدمهدى عقابى, حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى, تهران, چاپ اوّل 1376ش, ص109.
15. (پيرامون احوال و آثار ميرفندرسكى), كريم زمانى, كرمان, پاييز 1370ش, ش2, ص60 ـ61.
16. تاريخ ادبيات ايران, ادوارد براون, لندن, 1969م, ج4, ص435.9
17. تاريخ ادبيات ايران, سيّد محمّدرضا دايى جواد, شركت مطبوعات اصفهان, [چاپ اول 1339ش], ج1, ص352, 353, 360, 372ـ379.
18. تاريخ ادبيات در ايران, ذبيح الله صفا, فردوس, تهران, 1366ش, ج5, بخش اول, ص287, 310ـ314; ج5, بخش دوم, ص1482.
19. تاريخ اصفهان, حسن جابرى انصارى, تصحيح جمشيد مظاهرى, مشعل وبهى, اصفهان, چاپ اول 1378ش, ص176 و177.10
20. تاريخ تذكره هاى فارسى, احمد گلچين معانى, دانشگاه تهران, تهران, چاپ اول 1348ـ1350ش, ج2, ص846.
21. تاريخ حكما و عرفاء متأخّر بر صدرالمتألهين, منوچهر صدوقى سها, انجمن اسلامى حكمت و فلسفه ايران, تهران, چاپ اول 1359ش, ص19, 28 و29.
22. تاريخ صفويه, احمد تاجبخش, نويد, شيراز, چاپ اول 1378ش, ج2, ص344.
23. تاريخ عرفان و عرفاى ايرانى, عبدالرفيع حقيقت, كومش, تهران, چاپ اوّل 1370ش, ص198.
24. تاريخ فلاسفه ايرانى, على اصغر حلبى, كتابفروشى زوّار, تهران, ص702 و 705.
25. تاريخ فلسفه اسلامى, هانرى كوربن, ترجمه سيّد جواد طباطبايى, كوير, تهران, چاپ اول1373ش11, ص480ـ 481.
26. تاريخ فلسفه در اسلام, م.م. شريف, تهران, چاپ اوّل 1362ش, ج2, ص459 و460.
27. تاريخ كامل ايران, عبدالله رازى, تصحيح كاظم كاظم زاده ايرانشهر, اقبال, تهران, 1347ش, ص468.
28. تاريخ مختصر اصفهان, ص172, چاپ شده در فرهنگ ايران زمين, ج12.
29. تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان فارسى, سعيد نفيسى, فروغى, تهران, 1363ش, ص62 ـ66.
30. تحفة المراد, عباس شريفى دارابى, مقدمه از سيّد جلال الدين آشتيانى, به كوشش محمّدحسين اكبرى ساوى, الزهراء, چاپ اوّل 1372ش12, مقدمه آشتيانى, ص1ـ20.
31. تذكره پيمانه13, احمد گلچين معانى, دانشگاه مشهد, مشهد, 1359ش, ص35.
32. تذكره دلگشا, على اكبر نواب شيرازى, تصحيح منصور رستگار فسايى, نويد, شيراز, چاپ اوّل, ص86.
33. تذكره روز روشن, محمد مظفر حسين صبا, تصحيح محمدحسين ركن زاده آدميّت, كتابخانه رازى, تهران, چاپ اوّل1343ش, ص25 و26.
34. تذكره شام غريبان, اورنگ آبادى, ص19 (تاريخ تذكره هاى فارسى, ج2, ص846).
35. تذكره شعرا, محمدطاهر نصرآبادى اصفهانى, به كوشش حسن وحيد دستگردى, كتابفروشى فروغى, تهران, چاپ اوّل1317ش, ص152ـ154.
36. تذكرةالقبور يا رجال اصفهان, عبدالكريم گزى, با حواشى و ملحقات سيد مصلح الدين مهدوى, ثقفى, اصفهان, 1328ش, ص108ـ113.14
37. تراجم الرجال, سيّد احمد حسينى, كتابخانه مرعشى, قم, چاپ اوّل1414ق, ج2, ص766 و767.
38. (ترجمه شذور الذهب), ميرفندرسكى, به كوشش زهرا گواهى, مجموعه رسائل خطى فارسى, بنياد پژوهش هاى اسلامى, مشهد, دفتر اوّل, چاپ اوّل 1368ش, ص120ـ 122.
39. التسهيل, كافى قائنى, صفحات آخر (فهرست كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, ج8, ص326).
40. جزوات تخت فولاد, جزوه تكيه مير, غلام رضا نصراللهى, نسخه دستنويس مجموعه فرهنگى ـ مذهبى تخت فولاد اصفهان.
41. جشن نامه هنرى كربن, سيّد حسين نصر, مؤسسه مطالعات اسلامى, تهران, چاپ اوّل 1397ق, ص32ـ44.
42. (چهره شيخ بهايى و ميرفندرسكى), مظفر نوربختيار, معارف اسلامى, فروردين 1350ش, ش12, ص73 75.
43. حركت و زمان در فلسفه اسلامى, مرتضى مطهرى, حكمت, تهران, چاپ اوّل, ج1, ص55.
44. حكيم استرآباد, على مدرس بهبهانى, اطلاعات, تهران, چاپ اوّل 1370ش, ص303.
45. (حكيم امير ابوالقاسم فندرسكى), حسين سعيدى سبزوارى, كيهان انديشه, بهمن و اسفند 1375ش, ش7, ص162ـ172.
46. خاتمة مستدرك الوسائل, حسين نورى, آل البيت, قم, چاپ اوّل 1415ق, ج2, ص172.
47. خاندان شيخ الاسلام اصفهان, سيّد مصلح الدين مهدوى, گل بهار, اصفهان, چاپ اوّل 1371ش, ص64 و65.
48. خدمات متقابل اسلام و ايران, مرتضى مطهرى, قيام, قم, چاپ اوّل 1378ش, ص583, 585, 590, 610.
49. خزائن, احمد نراقى, تصحيح حسن حسن زاده آملى, قيام, قم, چاپ اوّل 1378ش, ص48, 49, 178, 179.15
50. دانشمندان خوانسار, محمدعلى يزدى, رسول علوى و على اكبر زمانى نژاد, دفتر كنگره محقق خوانسارى, قم, چاپ اوّل 1378ش, ص89 ـ91.
51. دانشمندان و بزرگان اصفهان, سيد مصلح الدين مهدوى, ثقفى, اصفهان, 1348ش, ص95 و96.
52. دايرةالمعارف بزرگ اسلامى, ذيل (ابوالقاسم), فتح الله مجتبايى, ج6, ص169ـ173.
53. دبستان المذاهب16, كيخسرو اسفنديار, به كوشش رحيم رضازاده ملك, تهران, 1362ش, ج1, ص47, 140, 337, 338.
54. (در محضر حكيم فندرسك), منصور طباطبايى بهبهانى, مجله دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران, زمستان 1377 و بهار 1378ش, ش148 و149, ص213ـ 229.
55. دنباله جستجو, در تصوف ايران, عبدالحسين زرين كوب, مؤسسه انتشارات اميركبير, تهران, 1376ش, ص258.17
56. دين و دولت در عصر صفوى, مريم ميراحمدى, مؤسسه انتشارات اميركبير, تهران, چاپ اوّل 1363ش, ص72.
57. الذريعه الى تصانيف الشيعه, آقابزرگ تهرانى, دارالاضواء, بيروت, ج9, ص848.
58. رجال اصفهان, سيّد محمّدباقر كتابى, گل ها, اصفهان, چاپ اوّل 1375ش, ج1, ص289ـ292.
59. روضات الجنات فى احوال العلماء و السادات, سيّد محمدباقر خوانسارى, مؤسسه اسماعيليان, تهران, [1390ـ 1392ق], ج1, ص242ـ246;18 ج2, ص68, 354, 355; ج3, ص184 و 185; ج5, ص380.
60. روضة الصفا, رضاقلى هدايت, تهران, چاپ اوّل 1339ش, ج8, ص586.
61. روضة النضرة, آقابزرگ تهرانى, مؤسسه فقه الشيعه, بيروت, چاپ اوّل 1411ق, ص242, 450, 451.
62. رياض الجنة, محمدحسن زنوزى, به كوشش على رفيعى, قم, 1370ش, ج1, ص515 ـ521.
63. رياض الشعرا, واله داغستانى, نسخه عكسى مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامى, ص35ب.
64. رياض العارفين, رضاقلى هدايت, به كوشش مهرعلى گرگانى, كتابفروشى محمودى, تهران, 1344ش, ص267ـ 269.
65. رياض العلما و حياض الفضلا, عبدالله افندى اصفهانى, به كوشش سيد احمد حسينى, كتابخانه مرعشى, قم, چاپ اوّل 1401ق, ج5, ص499ـ502.
66. ريحانةالادب, محمدعلى مدرس, چاپخانه شفق, تبريز, ج3, ص418; ج4, ص357ـ360; ج5, ص242.
67. ريشه هاى تشيع و حوزه علميه اصفهان, سيد حجّت موحّد ابطحى, دفتر تبليغات المهدى, اصفهان, چاپ اوّل 1418ق, ج2, ص471 و472.
68. زندگى نامه علامه مجلسى, سيد مصلح الدين مهدوى, وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى, تهران, چاپ اوّل 1378ش, ج1, ص125, 174, 197, 374; ج2, ص362, 363, 370.
69. سبك شناسى, محمدتقى بهار, مجيد, [تهران], چاپ اوّل 1376ش, ج3, ص1168 و1221.
70. سفينه خوشگو, بندر بن داس خوشگو, به كوشش محمد عطاء الرحمان, عطاكاكوى, چاپ سنگى, اداره تحقيقات عربى و فارسى, چاپ اوّل 1959م.
71. سيرى در تخت فولاد اصفهان, سيد مصلح الدين مهدوى, انجمن كتابخانه هاى عمومى, اصفهان, چاپ اوّل 1370ش, ص44, 208ـ213.
72. سيرى در زندگانى ميرفندرسكى, غلام رضا نصراللهى, نسخه دستنويس, 22ص.
73. شرح حال ميرداماد و ميرفندرسكى (به انضمام ديوان ميرداماد و قصيده ميرفندرسكى), اكبر هادى حسين آبادى, كتابفروشى ميثم تمار, اصفهان, [چاپ اوّل] 1363ش, [190]ص.
74. شرح حال ميرفندرسكى (و مختصرى از اوضاع ايران و هند در زمان او), فريده صفوى, استاد راهنماد: سيد بدرالدين كتابى, پايان نامه كارشناشى از دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه اصفهان, 1339ـ1340ش, [98]ص, ش140 پ123472 در كتابخانه مركزى دانشگاه اصفهان.
75. شواهد الربوبيّه, صدرالدين شيرازى, با حواشى ملاهادى سبزوارى, دانشگاه مشهد, مشهد, چاپ اوّل 1346ش, مقدمه سيد جلال الدين آشتيانى, ص86 ـ 88, 91, 96.
76. شوخى علما, رحيم زاده صفوى, مؤسسه على اكبر علمى, تهران, [چاپ اوّل] 1335ش, ص57, 58, 66 ـ71.
77. شيخ بهايى در آيينه عشق, اسدالله بقايى, گل ها, اصفهان, چاپ اوّل 1371ش, ص11, 177, 253, 254.
78. صدرالدين شيرازى (معروف به ملاصدرا), هانرى كوربن, ترجمه و اقتباس ذبيح الله منصورى, جاويدان, تهران, چاپ جديد 1361ش, ص57 ـ62.19
79. طاقديس, احمد نراقى, به كوشش حسن نراقى, تهران, 1362ش, ص122, 195ـ202.
80. طرايق الحقايق, محمد معصوم معصوم عليشاه شيرازى, به كوشش محمدجعفر محجوب, كتابخانه سنايى, تهران, چاپ اوّل 1318ش, ج3, ص158.20
81. عدل الهى (در مجموعه آثار), مرتضى مطهرى, صدرا, تهران, 1374ش, ج1, ص165.
82. عرفات العاشقين, محمد اوحدى بليانى, نسخه عكسى كتابخانه دايرةالمعارف بزرگ اسلامى, ص12, 150, 151, 168, 282.
83. علامه مجلسى, على دوانى, اميركبير, تهران, چاپ اوّل 1370ش, ص81, 245 و253.
84. علماى بزرگ شيعه از كلينى تا خمينى, م. جرفادقانى, معارف اسلامى, قم, چاپ اوّل 1364ش, ص132 و133.
85. فرهنگ بزرگان اسلام و ايران, آذر تفضلى و مهين فضائلى جوان, آستان قدس رضوى, مشهد, چاپ اوّل 1372ش, ص431.
86. فرهنگ سخنوران, عبدالرسول خيامپور, شركت چاپ كتاب آذربايجان, تبريز, 1340ش, ج1, ص13 و456.
87. فرهنگ شاعران زبان پارسى از آغاز تا امروز, عبدالرفيع حقيقت, شركت مؤلفان و مترجمان ايران, تهران, چاپ اوّل 1368ش, ص542.
88. فرهنگ فارسى, محمد معين, ج6 (اعلام), ص1379 و1380, ذيل (فندرسكى).
89. فلاسفة الشيعة, حياتهم وآرائهم, عبدالله نعمه, بيروت, چاپ اوّل, ص112 و113.
90. فلاسفه شيعه, عبدالله نعمه, ترجمه سيد جعفر غضبان, به ويرايش پرويز اتابكى, سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى, تهران, چاپ اوّل 1367ش, ص13, 272, 506, 507.
91. فهرست بناهاى تاريخى و اماكن باستانى ايران, نصرت الله مشكوتى, سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ايران, تهران, 1349ش, ص337.
92. فهرست نسخه هاى خطى فارسى در كتابخانه موزه بريتانيا, ريو, آكسفورد, چاپ اوّل 1881م, ج2, ص815.21
93. قصص العلما, محمد تنكابنى, تهران, 1362ش, ص236 و237.
94. (قصيده يائيه ميرفندرسكى و شرح هاى آن), محسن كديور, آينه پژوهش, سال5, ش4 (پياپى28), آذر و دى 1373ش, ص17ـ20.
95. قواعد كلى فلسفه در فلسفه اسلامى, غلام حسين ابراهيمى دينانى, مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى, تهران, چاپ اوّل 1366ش, ج2, ص528 ـ530.
96. كاروان هند, احمد گلچين معانى, آستان قدس رضوى, چاپ اوّل 1369ش, ج1, ص15ـ 18.
97. كليات فلسفه (در مجموعه آثار), مرتضى مطهرى, صدرا, تهران, 1374ش, ج5, ص145.
98. الكنى والالقاب, عباس قمى, كتابخانه صدر, تهران, ج1, ص142; ج3, ص28, 29, 35, 36.22
99. گزارش كوير (تحفةالفقرا), سفرنامه على صفاءالسلطنه نايينى, به كوشش محمد گلبن, اطلاعات, تهران, 1366ش, ص91.
100. گنجينه آثار تاريخى اصفهان, لطف الله هنرفر, ثقفى, اصفهان, 1344ش, ص543 ـ546.
101. لغت نامه, على اكبر دهخدا, تهران, 1325ش, ج3, ص764, ذيل (ابوالقاسم فندرسكى).
102. مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى, خان بابا مشار, [تهران], 1340ـ1344ش, ج1, ص290 و291.
103. مجمع الفصحا, رضاقلى هدايت, مؤسسه انتشارات اميركبير, تهران, چاپ اوّل1340ـ1346ش, ج2, ص6.
104. مجموعه كتب كنگره مقدس اردبيلى, دفتر كنگره مقدس اردبيلى, قم, چاپ اوّل 1375ش, ج12, ص307ـ314.
105. المحاسن, احمد بن خالد برقى, تحقيق سيد جلال الدين حسينى, دارالكتب الاسلامية, تهران, چاپ اوّل, ج1, ص191.
106. محقق خوانسارى, محمدحسن فاضلى, مؤسسه فاضل خوانسارى, قم, چاپ اوّل 1378ش, ص179ـ204.
107. (مزار ميرفندرسكى و غلام رضا سردار بختيار), ليلا بختيار, ارمغان, 1352ش, ش42, ص272ـ 275.
108. مستدرك سفينةالبحار, على نمازى, تحقيق حسن نمازى, اسلامى, قم, چاپ اوّل 1419ق, ج5, ص258.
109. مشاهير و بزرگان شرق و غرب جهان, مريم ميرهادى, تهران, 1334ش, ص27 و28.
110. مطرح الانظار فى طبقات اطباء الاعصار و فلاسفة الامصار, عبدالحسين زنوزى, تبريز, چاپ اوّل 1334ش, ج1, ص155.
111. معاريف اصفهان23, سيد مصلح الدين مهدوى, نسخه تايپى كتابخانه دكتر لطف الله هنرفر, بدون شماره, ص106.
112. معجم الفلاسفة, جورج طرابيشى, دارالطليعة, بيروت, چاپ اوّل 1987م, ص430.
113. معجم مؤلفى الشيعة, على فاضل قائنى, وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى, تهران, چاپ اوّل 1363ش, ص301.
114. مقالات تاريخى, رسول جعفريان, دفتر نشر الهادى, قم, چاپ اوّل 1378ش, دفتر5, ص324.
115. منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, سيد جلال الدين آشتيانى, ويرايش دوم, دفتر تبليغات اسلامى, قم, 1378ش, ج1, ص85 ـ 88, 237 و371.24
116. منطق و فلسفه, مرتضى مطهرى, صدرا, تهران, ص147ـ149.
117. مواقف الشيعه, على احمدى ميانجى, اسلامى, قم, چاپ اوّل 1416ق, ج3, ص247 و248.
118. موسوعة مؤلفى الامامية, زيرنظر محمدباقر محمودى, مجمع الفكر الاسلامى, قم, چاپ اوّل, ج2, ص622 ـ624.
119. (مير ابوالقاسم ميرفندرسكى), زهرا گواهى, مشكوة, ش29, زمستان 1369ش, ص58 ـ77.
120. (ميرفندرسكى), محمد فشاركى, جشن نامه محمد پروين گنابادى, زيرنظر محسن ابوالقاسمى, توس, تهران, 1354ش, ص343ـ360.
121. (ميرفندرسكى), محمدتقى دانش پژوه, دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تبريز, سال31, ش1 (پياپى127), بهار1362ش, ص58 ـ71.
122. ميرفندرسكى, محسن شوشتريان, فيلم نامه اى دست نويس براساس زندگانى ميرفندرسكى.
123. (ميرفندرسكى در هند), فتح الله مجتبايى, مقالات و بررسى ها, ش38ـ39, ص62 ـ 68.
124. (ميرفندرسكى و مجموعه اى خطى و رسايل موسيقى), كتابدارى و اطلاع رسانى, ش8, 1360ش, ص5 ـ 15.
125. نصف جهان فى تعريف الاصفهان, محمدمهدى بن محمدرضا اصفهانى, تصحيح منوچهر ستوده, كتابخانه تأييد, اصفهان, 1340ش, ص177.25
126. نقباء البشر فى القرن الرابع عشر, آقابزرگ تهرانى, با تعليقات سيد عبدالعزيز طباطبايى, دارالمرتضى, مشهد, ص1265.
127. نيايش فيلسوف, غلام حسين ابراهيمى دينانى, دانشگاه علوم اسلامى رضوى, مشهد, چاپ اوّل 1377ش, ص343ـ 345.
128. وفيات العلما يا دانشمندان اسلامى, حسين جلالى شاهرودى, تهران, ص92.
129. وقايع السنين و الاعوام, سيد عبدالحسين خاتون آبادى, به كوشش محمدباقر بهبودى, كتابفروشى اسلاميه, تهران, چاپ اوّل 1352ش, ص514ـ516.
130. هديّة الاحباب, عباس قمى, مؤسسه انتشارات اميركبير, تهران, 1363ش, ص253.*آثار
درباره ثبت اسامى تأليفات و حتى تعداد واقعى نگارش هاى ميرفندرسكى, فاصله آرا و عقايد و گزارش ها بسيار است. در اين ميان چه بسا كتاب هايى را به او نسبت مى دهند كه خلاف ضبط تمامى ترجمه نگاران است; نمونه را بنگريد در ثبت آثارى همچون: رساله در جبر و اختيار, شرح شفا, شرح اشارات, شرح رساله هيأت قوشچى, شرح تقريرات شهيد اول26 و… در فهرست آثار او.
در مقابل, گروهى آثار وى را محدود به دو ـ سه رساله مى دانند كه باز تعدادى از آن ها فقط به فندرسكى منسوب است و دليلى بر اين انتساب موجود نيست و حتى در فهرست مخطوطات, نامى از آن ها به ميان نيامده است.27
امتزاج تأليفات نوه ميرفندرسكى, يعنى سيد ابوطالب بن ميرزا بيك بن ميرابوالقاسم فندرسكى28 همانند المنتهى, سامى نامه29, غزوات حيدرى, شرح تجريد العقايد30 و يا ترجمه فارسى شرح لمعه, حاشيه بر تفسير بيضاوى [(= انوار التنزيل)]31 با نگارش هاى خود ميرفندرسكى, و يا اختلاط ميرابوالقاسم قارى و قصيده نظم اللئالى اش32 در تجويد با ميرفندرسكى و آثارش را مى توان بر فهرست پر نشيب و فراز نگارش هاى فندرسكى افزود.
آنچه اين جا مى آيد نه در پى ادغام تمامى آثار و خلاصه نمودن آن ها در چند عنوان محدود بوده است و نه به دنبال آن است كه بر تعداد تأليفات ميرفندرسكى چيزى بيفزايد.
1. اجازة الى ملاّ حسنعلى بن عبدالله تسترى اصفهانى:
بحارالانوار, ج110, ص21.
* اركان اربعه صناعت=زيبق.
* باب الاصغر والاقصر=زيبق.
*اكسير و كيميا=زيبق.
2. برهان الابصار:
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, ش3/5602 (فهرست, ج8, ص381).
كتابخانه ملى تهران, شماره 6/12030ف (فهرست, ج3, ص239).
*بندى در صف حل=زيبق.
* بيان الحقائق الصنائع= رساله صناعيّه.
* پرسش و پاسخ= جواب سؤالات ملا مظفر كاشانى.
3. تاريخ الصفوية.33
4. تحقيق المزلّة:
كتابخانه ملاعلى محمد نجف آبادى, بدون شماره (الذريعه, ج3, ص485).
* تحقيق المنزلة=تحقيق المزلة.
* تحقيق حديث منزلت= تحقيق المزلة.
* جواب مير از سؤالات آقا مظفر= جواب سؤالات ملا مظفر حسين كاشانى.
5. تخميريه:
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره 608 و (فهرست, ج2, ص203).
كتابخانه آقاى على اصغر مهدوى, شماره 280 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر2, ص196).
6. ترجمه (شذور الذهب)34:
الف) خطى
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد, شماره 5/1252 (فهرست, ج2, ص398).
ب) چاپى
مجموعه رسائل خطى فارسى, بنياد پژوهش هاى اسلامى, مشهد, دفتر اول, به كوشش زهرا گواهى, چاپ اوّل 1368ش, ص123ـ136.
7. تفسير قرآن.35
8. جواب سؤالات ملامظفر حسين كاشانى:
الف) خطى
كتابخانه آيةاللّه فاضل خوانسارى, شماره 9/249 (فهرست, ج1, ص215).
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه تهران, شماره 9/293ج (فهرست, ج1, ص199).
كتابخانه سيد محمد يزدى در نجف (الذريعه, ج11, ص148).
كتابخانه مدرسه آيةاللّه گلپايگانى, شماره 9/218 (فهرست جديد, ج1, ص400).
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره 16/5283 (فهرست, ج16, ص185); شماره 25/4942 (فهرست, ج14, ص183); شماره 22 و (فهرست, ج13, ص90).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره 7/8201 (فهرست, ج17, ص53); شماره 7/1038 (فهرست, ج3, ص191); شماره 9/6616 (فهرست, ج16, ص309); شماره 7/1046 (فهرست, ج3, ص191).
كتابخانه ملى ملك, شماره 50/4655 (فهرست, ج7, ص464).
ب) چاپى
منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, سيد جلال الدين آشتيانى, ويرايش دوم, دفتر تبليغات اسلامى, قم, 1378ش, ج1, ص114ـ119.
* حاشيه بر ترجمه جوك باشست= حاشيه جوك باشست.
9. حاشيه جوك36 باشست37:
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد, شماره 4/1797 (فهرست, ج3, ص869).
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره 2/9044 (فهرست, ج23, ص202); شماره 4/6999 (فهرست, ج18, ص171).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره 374 (فهرست, ج4, ص44).
* حواشى بر جوك باشست= حاشيه جوك باشست.
* حقائق الصنائع= رساله صناعيه.
10. حاشيه بر تفسير كتاب العلل38:
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه تهران, شماره 59/242ب (فهرست, ج1, ص147).
* حركت و صورت ها= رساله حركت.
11. ديوان اشعار39:
الف) خطى
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره 4/204.
ب) چاپى
اصفهان, 1350ق, 77ص.
در كتاب نگين سخن, شركت مؤلفان و مترجمان ايران, تهران, 1364ش, ج4, ص156ـ159.40
12. رساله حركت:
الف) خطى
كتابخانه مدرسه آيةاللّه گلپايگانى, شماره 9/218 (فهرست جديد, ج1, ص268).
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره هاى 11/337 و 2/1952 (فهرست, ج5, ص318).41
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد, شماره 1/1410 (فهرست, ج2, ص553).
كتابخانه شوشترى ها, شماره 5/422 (نسخه هاى خطى, دفتر11, ص860).
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره 6/5238 (فهرست, ج16, ص181); شماره 24/4942 (فهرست, ج16, ص183); شماره 12/90 (فهرست, ج22, ص18); شماره 9/280 (فهرست, ج1, ص138).
كتابخانه مركز شرق شناسى لنينگراد, شماره 345A/12 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر10, ص332).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره 4/5602 (فهرست, ج8, ص382); شماره 5/12124 (فهرست, ج10, ص154).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره 2401 (فهرست, ج9, ص1017); شماره 10/6616 (فهرست, ج16, ص309); شماره 6/1046 (فهرست, ج3,ص248).
كتابخانه ملى تهران, شماره 5/1203 (فهرست, ج2, ص239).
كتابخانه ملى شيراز, شماره 4/654 (فهرست, ج2, ص238).
كتابخانه ملى ملك, شماره 2/1252 (فهرست, ج5, ص251); شماره 4/4693 (فهرست, ج8, ص32); شماره 3/6130 (فهرست, ج9, ص187); شماره 75/4655 (فهرست, ج7, ص469).
ب) چاپى
منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, سيد جلال الدين آشتيانى, ويرايش دوم, دفتر تبليغات اسلامى, قم, 1378ش, ج1, ص105ـ113.
* رساله در تحقيق حديث منزلت= تحقيق المزلة.
* رساله در زيبق= زيبق.
* رساله در زيبق و كبريت= زيبق.
* رساله علوم غريبه= زيبق.
* رساله در كيميا= زيبق.
* رساله در كبريت و زيبق= زيبق.
* رساله در پاسخ به سؤالات آقا مظفر در نفى تشكيك در ذاتيات= جواب سؤالات ملامظفر كاشانى.
13. رساله صناعيّه42:
الف) خطى
كتابخانه آقاى على اصغر مهدوى, شماره 10/268 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر2, ص100).
كتابخانه ملاّ محمدعلى خوانسارى در نجف, بدون شماره (الذريعه, ج2, ص51; ج15, ص89).43
كتابخانه آقاى مولوى در مشهد, شماره ف2/452 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر5, ص63).
كتابخانه آيةاللّه سيد جلال الدين آشتيانى در مشهد, بدون شماره (منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, ج1, ص89).
كتابخانه آيةاللّه فاضل خوانسارى, شماره 7/245 (فهرست, ج1, ص214).
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره 1/7936 (فهرست, ج20, ص266); شماره 5/7498 (فهرست, ج19, ص293); شماره 9/971 (فهرست, ج3, ص162); شماره 2/2199 (فهرست, ج6, ص192); شماره 10/9562 (فهرست, ج24, ص305); شماره 1498.
كتابخانه بادليان, آكسفورد, شماره 2/94.44
كتابخانه دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران, شماره 25/145 (فهرست, ج2, ص43); شماره 1/125د (فهرست, ج1, ص351); شماره 1/570 (فهرست, ج1, ص92).45
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد, شماره 2/633 (فهرست, ج1, ص405).
كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران, شماره 9/111ب (فهرست, ص337).
كتابخانه دانگشاه لوس آنجلس, شماره 359M (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر11, ص63); شماره 468M/3 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر11, ص676); شماره 1402M/3 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر11, ص828).
كتابخانه دكتر حسين مفتاح, شماره 1/43 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر7, ص223); شماره 1306 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر7, ص261).
كتابخانه شوشترى ها, شماره 1/422 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر11, ص860).
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره 5/644 (فهرست, ج2, ص410 و411); شماره 15/1207 (فهرست, ج5, ص498)46; شماره 6/1958 (فهرست, ج9, ص665); شماره 3/1919 (فهرست, ج9, ص618); شماره 11/4149 (فهرست, ج11, ص153); شماره 1/5188 (فهرست, ج16, ص14); شماره 16/4954 (فهرست, ج14, ص239); شماره 2/4594 (فهرست, ج12, ص293); شماره 7/1988 (فهرست, ج9, ص699)47; شماره 9/4802 (فهرست, ج13, ص199); شماره 1/1959 (فهرست, ج9, ص665).48
كتابخانه مدرسه آخوند همدان, شماره 2/188 (فهرست شهرستان ها, ج3, ص1394).
كتابخانه مدرسه آيةاللّه گلپايگانى, شماره 735 (فهرست, ج2, ص66); شماره 1/57 (فهرست جديد, ج1, ص124); شماره 21/51 (فهرست جديد, ج1, ص271).
كتابخانه مدرسه سپهسالار تهران, شماره 21/2913 (فهرست, ج5, ص179);49 شماره 6495 (فهرست, ج5, ص179); شماره 9/2916 (فهرست, ج4, ص72).
كتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان, شماره 826 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر5, ص312).
كتابخانه مدرسه مروى تهران, شماره 1/753 (فهرست, ص306).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره ض15088 (فهرست الفبايى, ص656); شماره 202ـ51 و (فهرست, ج1, ص170); شماره 787 (فهرست, ج4, ص204).
كتابخانه مركزى دانشگاه اصفهان, شماره 7/366 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر11, ص943).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره 6/5865 (فهرست, ج16, ص114); شماره 15/3903 (فهرست, ج12, ص2892); شماره 8/1046 (فهرست, ج3, ص295); شماره 1/7408 (فهرست, ج16, ص548); شماره 1/8201 (فهرست, ج17, ص52); شماره 5586 (فهرست, ج16, ص40); شماره 12/4736 (فهرست, ج14, ص3693); شماره 3/1925 (فهرست, ج8, ص536); شماره 1/2579 (فهرست, ج9, ص1380); شماره 1/3743 (فهرست, ج12, ص2737); شماره 1/6470 (فهرست, ج16, ص272)50.
كتابخانه مسجد اعظم قم, شماره 10/24 (فهرست, ص430).
كتابخانه ملى دانشگاه پرينستون, شماره 6/1465 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر10, ص37).
كتابخانه ملى ملك, شماره 10/1396 (فهرست, ج5, ص263); شماره 17/6075 (فهرست, ج9, ص135); شماره 4/4681 (فهرست, ج8, ص23); شماره 6/2830 (فهرست, ج6, ص127); شماره 5/1568 (فهرست, ج5, ص292); شماره 8/4040 (فهرست, ج7, ص160).
كتابخانه وزيرى يزد, شماره 6/321 (فهرست, ج1, ص307).
ترجمه به عربى توسط محمدتقى نصيرى طوسى, در ضمن كتاب ناموس اصغر, كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران (فهرست, ص437).
ب) چاپى
به همراه اخلاق ناصرى از محقق طوسى, به كتابت ميرزا ابراهيم ساغر اصفهانى, چاپ سنگى, بمبئى هند, 1267ق, وزيرى, 427ص.
به اهتمام و مقدمه على اكبر شهابى, انتشارات فرهنگ خراسان, مشهد, 1317ش, ط«72ص.
به اهتمام و مقدمه على اكبر شهابى, قم, 1363ش.
تلخيصى از آن در منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران, سيّد جلال الدين آشتيانى, ويرايش دوم, دفتر تبليغات اسلامى, قم, 1378ش, ج1, ص89 ـ104.
* شرح جوك= منتخب جوك باشست.
14. رسالة فى ارتباط الحادث بالقديم.51
* رسالة فى التشكيك= جواب سؤالات ملامظفر كاشانى.
* رسالة فى التفسير= تفسير قرآن.
* رسالة فى الحركة= رساله حركت.
15. رسالة فى حقيقة الوجود.52
16. رسالة فى المقولات العشر.53
17. زيبق54:
الف) خطى
كتابخانه آقاى آتشى در يزد, شماره 2 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر7, ص708).
كتابخانه آقاى على اصغر مهدوى, شماره 57/280 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر2, ص104); شماره 58/280 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر2, ص104).
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره 608 و (فهرست, ج2, ص203); شماره 6/7515 (فهرست, ج19, ص318).
كتابخانه دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران, شماره 23/253 (فهرست, ج3, ص41).
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد, شماره 8/1252 (فهرست, ج2, ص398).
كتابخانه مجلس سنا, شماره 16/153 (فهرست, ج1, ص78).
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره 7/2780 (فهرست, ج9, ص230); شماره 12515 (فهرست, ج36, ص30و31).
كتابخانه مدرسه آيةاللّه گلپايگانى, شماره 38/108 (فهرست جديد, ج1, ص95).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره ض13735 (فهرست الفبايى, ص476).
كتابخانه ملى تهران, شماره 5/2892 (فهرست, ج6, ص582).
كتابخانه ملى ملك, شماره 3297 و (فهرست, ج2, ص21); شماره 24/665 (فهرست, ج9, ص422).
كتابخانه وزيرى يزد, شماره 16/3731 (فهرست, ج5, ص1769).
ب) چاپى
مجموعه رسائل خطى فارسى, بنياد پژوهش هاى اسلامى, مشهد, دفتر دوم, به كوشش زهرا گواهى, چاپ اوّل 1371ش, ص93ـ104.
* سؤال مظفر حسين كاشى از ميرفندرسكى= جواب سؤالات ملامظفر حسين كاشانى.
* شرح جوك= منتخب جوك باشست.
* شرح مهابارات= منتخب جوك باشست.
* شرح المهابارة= منتخب جوك باشست.
* شرح مهابهارات= منتخب جوك باشست.
* شرح مهابهارتا= منتخب جوك باشست.
* صنائع الحقائق= رساله صناعيه.
* صناعت= رساله صناعيه.
* فرهنگ جوك= كشف اللغات (جوك باشست).
* فرهنگ جوك نامه= كشف اللغات (جوك باشست).
* فرهنگ واژه هاى جوك باشست= كشف اللغات (جوك باشست).
18. قبسات (؟).
* قصيده شكوائيه= قصيده يائيّه.
19. قصيده يائيّه55:
الف) خطى
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره 2/7512 (فهرست, ج19, ص313).
كتابخانه دكتر حسين مفتاح, شماره 2/43 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر7, ص223).
كتابخانه مجلس سنا, شماره 2/1207 (فهرست, ج2, ص167).
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره 68/2329 (فهرست, ج8, ص33); شماره 15/3323 (فهرست, ج10, ص1094); شماره 13433 (فهرست, ج36, ص366).
كتابخانه مدرسه سپهسالار تهران, شماره 2913 (فهرست, ج4, ص67).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره 4485 (فهرست, ج7, ص265); شماره 4488 (فهرست, ج7, ص267).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره 5/4604 (فهرست, ج14, ص3536); شماره 11/6616 (فهرست, ج16, ص309); شماره 51/2465 (فهرست, ج9, ص1217); شماره 2/7408 (فهرست, ج16, ص548).
كتابخانه مسجد اعظم قم, شماره 3/1569 (فهرست, ص520).
كتابخانه ملا محمدعلى خوانسارى در نجف, بدون شماره (الذريعه, ج17, ص133).
كتابخانه ملى ملك, شماره 4/5824 (فهرست, ج9, ص58); شماره 2/1568 (فهرست, ج5, ص292); شماره 39/5085 (فهرست, ج8, ص196).
ب) چاپى
به همراه كنز الحقايق (شبسترى) و زادالمسافرين (ميرحسينى) و ليلى و مجنون (چاه وصال56), چاپ سنگى, تهران, چاپ اوّل 1354ق, جيبى, 152ص.
رياض العارفين, رضاقلى هدايت, به كوشش مهرعلى گرگانى, كتابفروشى محمودى, تهران, 1344ش, ص268 و269.
رياض الجنه, محمدحسن زنوزى, به كوشش على رفيعى, قم, 1370ش, ج1, ص515 ـ 520.
لغت نامه, على اكبر دهخدا, تهران, 1375ش, ج3, ص764, ذيل (ابوالقاسم فندرسكى).
تاريخ ادبيات ايران, سيد محمدرضا دايى جواد, شركت مطبوعات اصفهان, [چاپ اول 1339ش], ج1, ص374 و377.
شرح حال ميرداماد و ميرفندرسكى (به انضمام ديوان ميرداماد و قصيده ميرفندرسكى), اكبر هادى حسين آبادى, كتابفروشى ميثم تمار, اصفهان, [چاپ اول] 1363ش.
معارف و معاريف, سيد مصطفى دشتى, چاپ دانش, قم, 1376ش, ج9, ص752ـ754.
محقق خوانسارى, محمدحسن فاضلى, مؤسسه فاضل خوانسارى, قم, چاپ اول 1378ش, ص192ـ196. شرح هاى قصيده:
ـ از ملامحمدصالح بن محمدسعيد خلخالى (م1095ق).57
الف) خطى
كتابخانه آقاى قاسم برنا در همدان, شماره 4 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر5, ص377).
كتابخانه جمعيت نشر فرهنگ رشت, شماره 598, رساله اوّل; مجموعه شماره 675, رساله اول.
كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران, شماره 1/30د (فهرست, ص152).
كتابخانه دكتر حسين مفتاح, دو نسخه.
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره 16/1 (فهرست, ج7, ص163); شماره 3/5370; شماره 2/5500 (فهرست, ج16, ص400); شماره 12/1866 (فهرست, ج5, ص349).
كتابخانه مدرسه آيةاللّه گلپايگانى, شماره 102ر ـ116 (فهرست, ج1, ص11).
كتابخانه مدرسه سپهسالار تهران, شماره 3/7535 (فهرست, ج5, ص220); شماره 4/6522 (فهرست, ج5, ص220).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره 699 (فهرست, ج7, ص632); شماره 700 (فهرست, ج7, ص531).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره 3/2871 (فهرست, ج10, ص1716); شماره 2/2909 (فهرست, ج10, ص1755); شماره 1/1587 (فهرست ميكروفيلم ها, ج1, ص613).
كتابخانه ملى تبريز, شماره 45 (فهرست تربيت, ص174).
كتابخانه ملى ملك, شماره هاى 3/5959 و 13/693.
ب) چاپى
چاپ سنگى, تهران, 1312ق, جيبى, 53ص.
چاپ سنگى, 1362ق, 47ص.
به همراه شرح دعاى حضرت امير(ع)58 از مجذوبعلى شاه كبوترآهنگى و لوايح جامى, چاپ سنگى, تهران, 1305ق, جيبى, 160ص.59
به همراه شرح دعاى حضرت امير(ع) از مجذوبعلى شاه كبوترآهنگى و لوايح جامى, چاپ سنگى, لكهنو, 1936م, 32ص.
در تحفةالمراد, عباس شريفى دارابى, مقدمه از سيد جلال الدين آشتيانى, به كوشش محمدحسين اكبرى ساوى, انتشارات الزهراء, چاپ اول1372ش, ص179ـ243.60
به كوشش على اكبرخان محمدى, ميراث اسلامى ايران, كتابخانه مرعشى, قم, چاپ اول, ج4, ص233ـ262.61
ـ از ملانظر فندرسكى.
كتابخانه جمعيت نشر فرهنگ رشت, مجموعه شماره598, رساله پنجم.
ـ از ملانظرعلى گيلانى.
كتابخانه جمعيت نشر فرهنگ رشت, مجموعه شماره 598, رساله ششم.
ـ از ملاعباس شريفى دارابى (م1200ق): تحفةالمراد.62
الف) خطى
كتابخانه دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران, شماره 287 (فهرست, ج2, ص7).
كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران, شماره 45 (فهرست, ص47).
كتابخانه على اكبر نهاوندى, بدون شماره (الذريعه, ج14, ص15).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره 204 (فهرست, ج7, ص240); شماره 205 (فهرست, ج7, ص241).63
ب) چاپى
تحفةالمراد با شرح حال دارابى, 1377ق.
به تصحيح و تعليق و كتابت فضل الله لايق, چاپ سنگى, انتشارات اقبال, تهران, [چاپ اول] 1337ش, رقعى, لز64« 182ص, مصور.
به همراه شرح خلخالى و محسن گيلانى, مقدمه از سيد جلال الدين آشتيانى, به كوشش محمدحسين اكبرى ساوى, انتشارات الزهراء, چاپ اول 1372ش, ص179ـ243.65
ـ از محسن بن محمد گيلانى (زنده در 1207ق).66
الف) خطى
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره 10/3195
(فهرست, ج13, ص3165).
ب) چاپى
در تحفةالمراد, عباس دارابى, مقدمه از سيد جلال الدين آشتيانى, به كوشش محمدحسين اكبرى ساوى, انتشارات الزهراء, چاپ اول 1372ش, ص245ـ291.
ـ از مسعود رياضى.
اسرارى از آفرينش, در شرح و توضيح و بيان و اصلاح قصيده حكميّه معروف حكيم ميرابوالقاسم فندرسكى بنا به عقيده حكمت نوين, انتشارات وحدت نوين جهانى, تهران, چاپ اول 1348ش, 79ص.
ـ از محمدتقى جعفرى.
مبدأ اعلى يا پشتيبان نهايى بشر, تهران, چاپ اول 1337ش, 181ص.
ـ از حسن حسن زاده آملى.
دروس معرفت نفس, انتشارات علمى و فرهنگى, تهران, چاپ اول 1361ش, دفتر سوم, ص517 ـ532.67
ـ تخميس قصيده توسط سيد اميرمحمدعلى هندى (12ق).
كتابخانه ملا محمدعلى خوانسارى در نجف, بدون شماره (الذريعه, ج17, ص133).
كتابخانه ملى تبريز, شماره 45 (فهرست تربيت, ص174).68
ـ تخميس قصيده توسط محمدتقى جعفرى.
مبدأ اعلى يا پشيبان نهايى بشر, تهران, چاپ اول 1337ش, ص66 ـ69.
* كبريت=زيبق.
* كتاب صناعت= رساله صناعيه.
20. كشف اللغات (جوك باشست)69:
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره 1/6999 (فهرست, ج18, ص170)70; شماره 1/9044 (فهرست, ج23, ص202).
كتابخانه دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران, شماره 183 (فهرست, ج1, ص195); شماره 185
(فهرست, ج1, ص195).
كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد, شماره 4/1797 (فهرست, ج3, ص869).
كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران, شماره 1/44 (فهرست, ص173); شماره 1/50
(فهرست, ص173)..
كتابخانه مركزى دانشگاه شيراز,بدون شماره.
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره 2/4757 (فهرست, ج113, ص144); شماره 7243 (فهرست, ج25, ص243).
كتابخانه محمود فرهاد معتمد, بدون شماره (ميراث اسلامى ايران, ج5, ص579).
كتابخانه مدرسه سپهسالار تهران, شماره 17
(فهرست, ج2, ص255).
كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى, شماره 374 (فهرست, ج4, ص44); شماره 373 و (فهرست, ج4, ص45).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره 1/246 (فهرست, ج3, ص478 و479)71; شماره 1/1415 (فهرست, ج8, ص89).
كتابخانه ملى تهران, شماره 1343 و (فهرست, ج3, ص405).
كتابخانه ملى ملك, شماره 2/2873 (فهرست, ج6, ص148).
* كيفيت ابصار= برهان الابصار.
* لغات جوك= كشف اللغات (جوك باشست).
* متحركات= رساله حركت.
* مقالةالحركة= رساله حركت.
* مقولة الحركة والتحقيق فيها= رساله حركت.
* الكيمياء= تخميريه.
21. منتخب جوك باشست72:
الف) خطى
كتابخانه آيةاللّه مرعشى, شماره 2/9044 (فهرست, ج23, ص202); شماره 4/6999 (فهرست, ج18, ص171).
كتابخانه مجلس شوراى اسلامى, شماره 17/64073
(فهرست, ج2, ص407).
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, شماره 2/5903
(فهرست, ج16, ص141).
كتابخانه ملى ملك, شماره 405794(فهرست, ج7, ص191); شماره 97/4057 (فهرست, ج7, ص191).
ب) چاپى
با عنوان آداب طريقت و خدايابى, به كوشش محمدرضا جلالى نايينى, تهران, چاپ اول 1348ش.74
* منظومه عربى در كيميا= منظومة فى الكيميا.
22. منظومة فى الكيميا:
كتابخانه مركزى دانشگاه تهران(فهرست, ج2, ص96).
كتابخانه آقاى على اصغر مهدوى, شماره 2/156 (نشريه نسخه هاى خطى, دفتر2, ص96).75
* منظومة فى الحكمة= قصيده يائيه.
* منظومه يائيه= قصيده يائيه.
* المهارة= منتخب جوك باشست.1. تاريخ پديد آمدن (فندرسك) چندان روشن نيست; به ويژه آن كه در منابع تاريخى كهن و سفرنامه ها نشانى از آن نيست (ر.ك: تاريخ راميان و فندرسك, محمدعلى سعيدى, 1364ش). 2. درباره واقعى بودن اهميت دادن ها و احترام هاى شاه صفى به دانشمندان و از جمله همين ميرفندرسكى, هنوز نمى توان قاطعانه سخن گفت. براى برخوردهاى مناسب سپسين شاه صفى با منسوبان و شاگردان ميرفندرسكى رجوع كنيد به تنها منبع مورد اعتماد در اين باره: تذكره نصرآبادى. 3. كتب تراجم از ميرفندرسكى با عنوان (صاحب رساله صناعيه) نام مى برند. 4. از جمله رجوع كنيد به: فهرست كتابخانه سلطنتى, شماره 1484. تصوير موجود مشترك از ميرفندرسكى و شيخ بهايى خود موضوع مقاله اى جداگانه است (ر.ك: بخش كتابشناسى (احوال) فندرسكى در همين مقال) و نيز بررسى هايى پيرامون و درباره آثار ملى و هنرى موجود در آرامگاه وى كه شايد برخى از آن ها را در زمان خويشتن فراهم آورده, به ويژه كه اكنون در حال استحاله و انتقال و نابودى است, لازم مى نمايد و اين علاوه است بر موضوعاتى همانند صحت نسبت خطاطى بى نظيرى در آرامگاهش به (ميرعماد) (ر.ك: احوال و آثار ميرعماد; مهدى بياتى و يا مجموعه مقالات عباس اقبال, ج2, ص471 و472) و…. 5. اين انتقال شايد همچون تصاحب محترمانه اموال وزيرانى مانند صاحب بن عباد, توسط پادشاهان آل بويه باشد. 6. با اين حال در مواردى در پاورقى به چاپى ديگر از يك مأخذ آدرس داده و مختصات آن را آورده ام. 7. گزارشى از اين كتابخانه را بنگريد در: كتابخانه هاى ايران, عبدالعزيز جواهركلام, چاپخانه فردوسى, چاپ اول 1311ش, ص105. 8. شرح حال (نورى) را بنگريد در رياض العارفين, ص559. 9. همچنين مراجعه نماييد به ترجمه رشيد ياسمى, تهران, ج4, ص283 و 306. 10. نگرش به نگارش (جابرى انصارى) از آن رو كه در شمار تاريخ نگاران دربارى است قابل توجه مى نمايد; به ويژه آن كه اين تصحيح, در حقيقت گردآورى و درهم كردى از مجموع نوشته هاى انتشاريافته وى درباره اصفهان است. 11. چاپ هاى پيشين در 1361 و 1371ش, انتشارات اميركبير با ترجمه اسدالله مبشّرى. 12. تاريخ مقدمه, 1370ش. 13. ذيلى است بر تذكره ميخانه. 14. همچنين مراجعه نماييد به چاپ ناصر باقرى, كتابخانه مرعشى, قم, چاپ اوّل 1371ش, ص58 ـ60. 15. همچنين مراجعه نماييد به چاپ 1308ق, ص22 و134. 16. همچنين ر.ك: خلاصه دبستان المذاهب, چاپ سنگى, 1276ق, بدون صفحه شمار. 17. نظريات ديگر مرحوم دكتر زرين كوب درباره شيوه فلسفى و انديشه هاى ميرفندرسكى را بنگريد در: نقد ادبى, مؤسسه انتشارات اميركبير, تهران, 1373ش, ج2, ص630 و631; از چيزهاى ديگر, سازمان انتشارات جاويدان, تهران, چاپ اوّل 1364ش, ص128 و129; همچنين ديدگاه وى پيرامون اشعار ميرفندرسكى را مى توان در سيرى در شعر فارسى, مؤسسه انتشارات نوين, چاپ اوّل 1363ش, ص110, 111, 385 و541 نگريست. 18. چاپ سنگى, تصحيح سيد محمّدعلى روضاتى, به كوشش سيد سعيد نايينى و كتابت سيد محمدحسن خوانسارى, تهران, چاپ دوم 1367ق, ص116 و…. 19. چاپ اوّل 1358ش و چاپ دوم 1359ش و چاپ چهارم 1372ش, همان صفحات. 20. همچنين مراجعه نماييد به چاپ سنگى تهران, 1319ق, ج3, ص70. 21. Catalogue of the persian Manuscripts in the British museum, Oxford, 1881. 22. چاپ نخستين به تصحيح سيد حسن لواسانى در مطبعة العرفان, صيدا, 1357ـ 1358ق انجام گرفته و چاپ هاى بعدى (كتابخانه صدر تهران و انتشارات بيدار قم) همگى از روى آن افست شده و تنها فهرستى بر پايان آن افزوده اند. 23. كتابى است كه برحسب بخش هاى موضوعى سامان يافته; يعنى هر مدخل براساس آن كه صاحب ترجمه, حكيم بوده است, يا فيلسوف, يا عارف, يا مورخ, يا لغوى, يا… در بخش مربوط به خود آمده و شامل چند شرح حال منحصر به فرد است. ظاهراً اين تأليف سال ها پيش از رحلت شادروان استاد سيد مصلح الدين مهدوى و در زمانى كه بخش تراجم كتاب اصفهان دكتر لطف الله هنرفر (ر.ك: ص203) با همكارى مستقيم ايشان فراهم مى آمده, تحرير شده; زيرا آن مرحوم در اواخر عمر پربركتش كلمه (معاريف) را به هيچ صورت به كار نمى گرفت و از جمله در حواشى دستنويس دانشمندان و بزرگان اصفهان در تمامى مواضع, (معاريف) را به (مشاهير) تغيير داده است. 24. چاپ پيشين, انتشارات انجمن اسلامى حكمت و فلسفه ايران, 1351ـ 1358ش. 25. همچنين ر.ك: چاپ انتشارات اميركبير, تهران, چاپ دوم 1368ش, همان صفحه. 26. دفاتر ملكوتى, على تاجدينى, انتشارات حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى, تهران, چاپ اوّل 1376ش, ص335. شگفت است كه گردآورنده اين كتاب, فندرسكى را در شمار كم نويسان ذكر مى كند; در حالى كه با توجه به ضبط ايشان, شمار آثار ميرفندرسكى دست كم به 30 اثر خواهد رسيد. 27. دايرةالمعارف بزرگ اسلامى, ج6, ص172. 28. حتى در برخى از متون, سيد ابوطالب را فرزند ميرفندرسكى محسوب داشته اند, از جمله بنگريد به: تذكره دلگشا, ص86. و يا ميرفندرسكى را (ميرزا حاتم بيك) خطاب كرده اند (سيمايى از شيخ بهايى در آيينه آثار, فهرست اعلام). منسوبين كنونى به ميرفندرسكى را بنگريد در فهرستى از سادات اصفهان, ج1, ص137. 29. در كتابخانه مجلس, شماره 3038 با نام ساقى نامه آمده است. 30. دفاتر ملكوتى, ص335. گفتنى است كه اين نگارش, شرح مستقيم تجريد المقايد نيست, بلكه شرح و حاشيه اى است بر حاشيه (فخرى) بر شرح تجريد. نكته افزودنى ديگر آن كه حاشيه سيد ابوطالب فندرسكى تنها مربوط به قسمت الهيات است, نه بخش هاى هيأت و…. 31. دين و دولت در عصر صفوى, ص72; همچنين وفيات العلما, ص92. 32. ر.ك: الذريعه, ج3, ص364 و ج24, ص235. 33. الذريعه, ج3, ص261 و ج9, ص850. 34. شذور الذهب فى الكسير, از على بن موسى حكيم اندلسى مشهور به ابن ارفع (ت515 ـ م500؟ يا 594ق) اشعارى است به عربى در موضوع كيميا. ظاهراً نام اصلى آن ديوان الشذور و تحقيق الامور باشد كه اين گونه آغاز مى شود: اخونا الّذى يأتى بعشرين دورة من الفلك العالى ليحصر مهملاً بر آن شرح هايى نگاشته اند: طوالع البدور, در المنثور از (جلدكى), غايةالسرور از همو, كشف الستور (خلاصه در المنثور) از همو, مفتاح السماح (مجهول المؤلف), شرح شذور از (محمدحسن بن محمد خراسانى), تخميس توسط (شرف الدين محمد قدسى) و…. روشن است كه آثار ديگرى نيز (شذور الذهب) نام گرفته اند, مانند شذور الذهب فى خير النسب از (ابن رحمون), شذور الذهب از (محمد بن عمر تلمسانى), شذور الذهب از (ابن هشام) كه دست كم 50 شرح بر آن نگاشته و بسيارى آن را به نظم درآورده اند. 35. اعيان الشيعه, ج2, ص403. 36. در بعضى نسخه ها به صورت (جول) تصحيف شده است. 37. باشست را (بسشست) و (بشست) و (باششت) نيز مى گويند. آوانگارى صحيح آن چنين است: Bas (h)isgth Gog (Jog) 38. كتاب العلل از ابلينوس است. 39. اشعار پراكنده را بنگريد در: رياض العارفين, ص269; تذكره روز روشن, ص25 و26; ريحانةالادب, ج4, ص358; رياض الجنة, ج1, ص520; همچنين در ضمن برخى از نسخه ها همانند نسخه شماره 7243 از كتابخانه مجلس. 40. حجم اشعار ميرفندرسكى هنوز در ابهام است. در مواضع مختلف الذريعه به ديوان وى اشاره كرده و بر گردآمدن اشعار او در يك دفتر و كتاب جداگانه تأكيد مى كند و از سويى (گلچين معانى) به شدت درباره فراوان بودن اشعار فندرسكى ابراز ترديد مى نمايد. جز اين, موضوعات مورد بحث در اشعار وى هنوز پوشيده است و گزارش هاى معاصران در اين با
درگذشتگان
انصارى قمى ناصر الدين
##
آيةاللّه حرم پناهى##
حضرت مستطاب آيةاللّه حاج شيخ محسن حرم پناهى, يكى از علما و فقهاى مشهور قم به شمار مى رفت.
فقيد سعيد در سحرگاه روز دوشنبه 8 شعبان المظفر 1347ق, در بيت علم و فضيلت در قم زاده شد. نياكان پدرى و مادرى اش همه از علما و فقهاى نامدار قم بودند. پدرش مرحوم آيةاللّه حاج شيخ مهدى كوچه حرمى قمى (1319ـ1374) از شاگردان آيات عظام: شيخ ابوالقاسم قمى و حاج شيخ عبدالكريم حايرى يزدى, و جدش: مرحوم آيةاللّه حاج آقا حسن حرمى قمى (1280ـ1347ق) فقيهى جامع علوم و داراى رياست تامه و نفوذ كلمه بود, و جد دومش مرحوم آيةاللّه حاج ملا آقا حسين قمى (م1327ق), يكى از اعاظم فقهاى قم و از شاگردان صاحب جواهر و شيخ انصارى بوده است. جد مادرى اش نيز مرحوم آيةاللّه حاج سيد صادق قمى (1255ـ 1338ق) فقيه بزرگ و متنفذ قم, صاحب (كتاب الزكاة) و سرسلسله خاندان (حسينى روحانى) بوده است.
معظم له, پس از دوران كودكى به تحصيل علوم دينى روى آورد و پس از اخذ ادبيات و سطوح عاليه به درس هاى فقه و اصول حضرات آيات عظام: بروجردى, حجت كوهكمرى, سيد محمدتقى خوانسارى, محقق داماد, گلپايگانى و اراكى ـ قدس الله اسرارهم ـ و درس تفسير و فلسفه علامه طباطبايى حاضر شد و مبانى علمى اش را استوار ساخت و همزمان به تأليف و تدريس و تربيت شاگردان پرداخت. آن مرحوم, در مبارزات حق طلبانه مردم ايران عليه رژيم پهلوى, پيشتاز بود و نامش هماره در ذيل اعلاميه هاى علماى حوزه ديده مى شد. وى از اعضاى مؤسس (جامعه مدرسين حوزه علميه قم) بود و به جز آن, انجمن امر به معروف و صندوق قرض الحسنه تشكيل داده بود. او علاوه بر پرورش شاگردان به اعزام مبلغ به مناطق محروم و دستگيرى از نيازمندان و درماندگان و سامان دهى جوانان براى بحث و گفتگو با اديان و مذاهب مى پرداخت. فقيد سعيد بسيار متواضع, خوش اخلاق و ساده زيست و بردبار بود و به سادات و طلاب و فضلا بسيار احترام مى نهاد. آثارش ـ كه همه مخطوط مانده است ـ عبارتند از:
1. سفينة الهداة فى شرح وسيلة النجاة (20ج)
2. تصحيح و مسائل الشيعة
3. شركت در تأليف (جامع احاديث الشيعة) ـ كتاب مساكن و ملابس ـ
4. تفسير آيات الاحكام
5. شرح خطبه همام
6. حاشيه بر كفايةالاصول
7. قاعده لاضرر
8. فوائد رجاليه
9. رساله در تقيه
10. رساله در امامت
11. تقريرات درس فقه آيةاللّه بروجردى ـ طهارت و صلاة ـ
12. تقريرات درس فقه اساتيد ديگر
آن عالم بزرگوار پس از يك دوره بيمارى, سرانجام در روز سه شنبه مهر 1381ش (15 رجب الخير 1423ق) در 76 سالگى چشم از جهان فروبست و پيكر پاكش صبح پنجشنبه با حضور باشكوه علما و مردم متدين قم تشييع و پس از نماز آيةاللّه بهجت بر آن در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه ـ سلام الله عليها ـ به خاك سپرده شد و در غم فقدانش پيام تسليتى از سوى مقام معظم رهبرى صادر شد.
*آيةاللّه موحد ابطحى
فقيد معظم مجامع معقول و منقول, حضرت آيةاللّه آقاى حاج سيد محمدعلى موحد ابطحى ـ قدس سرّه ـ يكى از مفاخر عالم علم و دانش و از فقهاى قم و اصفهان به شمار مى رفت.
فقيد سعيد در 28 صفرالخير 1349ق, در اصفهان در بيت علم و فضيلت زاده شد. پدرش طبيب زبردست مرحوم آيةاللّه حاج سيد مرتضى موحد ابطحى (1320ـ1413ق) از شاگردان آيات عظام: سيد على و سيد محمد نجف آبادى, شيخ محمدرضا ابوالمجد اصفهانى و شيخ محمود مفيد اصفهانى و مادرش عالمه فاضله عابده صبيه آيةاللّه حاج سيد محمدتقى احمدآبادى اصفهانى صاحب كتاب (مكيال المكارم فى فوائد الدعاء للقائم) بود. معظم له, در 8سالگى به تحصيل علوم دينى روى آورد و همراه برادرش آيةاللّه سيد محمدباقر موحد ابطحى تا شرح لمعه را نزد پدر بزرگوارش بياموخت. سپس رسائل و مكاسب را نزد حاج آقا رحيم ارباب و كفايه و بخشى از مكاسب را نيز در درس شيخ محمود مفيد و قانون ابن سينا را نزد ميرزا على آقا شيرازى فراگرفت. در سال 1364ق, به حوزه علميه قم مهاجرت كرد و در درس هاى خارج آيات عظام: آقاى بروجردى, حجت كوهكمرى, محقق داماد, سيد احمد خوانسارى و گلپايگانى و درس تفسير و حكمت علامه طباطبايى و شيخ مهدى مازندرانى شركت جست و بهره فراوانى از علوم عقلى و نقلى كسب كرد. در ماه ربيع الاول 1373ق به نجف اشرف كوچيد و در درس هاى آيات عظام: حكيم, شاهرودى, خويى و سيد عبدالهادى شيرازى و سيد جمال الدين گلپايگانى حاضر شد و مبانى علمى اش را استوار ساخت و همزمان با تحصيل ـ چه در قم و چه در نجف ـ به تدريس و تأليف اشتغال داشت. او از وقت خويش نهايت استفاده را مى كرد و در همه وقت يا مى خواند و يا مى نوشت. او, چه در حضر و چه در سفر, در حال بيمارى و سلامتى مى نوشت و لذا تاليفات فراوان از او به يادگار مانده است جلسات منظم تدريس فقه و اصول و تفسير در قم و نجف و اصفهان داشت و شاگردان بسيار تربيت كرد. وى از غالب اساتيدش اجازات اجتهادى و روايى داشت و به آيةاللّه سيد شهاب الدين مرعشى نجفى اجازه روايت بخشوده بود (كه اين اجازه مدبّج است, يعنى او هم از آيةاللّه مرعشى اجازه روايت داشت). در سال 1394ق ـ پس از 20سال تحصيل و تدريس در نجف اشرف ـ با بهره فراوان از علم و دانش اهلبيت عليهم السلام به قم بازگشت و بساط تحقيق و تأليف و تدريس را در حوزه مباركه علميه قم گسترانيد و در ايام تعطيل حوزه, به زادگاهش مى رفت و در آنجا به تدريس مى پرداخت. از او بيش از 100 عنوان كتاب در علوم: تفسير, فقه, اصول, رجال, حديث, تاريخ, كلام, فلسفه, ادعيه, اجتماع و ساير مسائل اسلامى بر جاى مانده ا
ست, كه عبارتند از:
الف. آثار چاپى
1. توضيح المسائل
2. مناسك حج
3. تاريخ آل زراره
4. تهذيب المقال فى شرح الرجال ـ شرح رجال نجاشى ـ (5جلد تاكنون)
5. رساله در رؤيت هلال (تقرير درس فقه معظم له)
ب. كتاب هاى غير چاپى
* تفسير و علوم قرآن:
1. تفسير القرآن الكريم (ناتمام)
2. تفسير القرآن والمفسرون
3. تاويل الآيات (ناتمام)
4. احكام الآيات
5. ادب القرآن وبدائعه
6. اصول التفسير
7. انزال القرآن وتنزيله
8. الاوزان والهيئات والحروف فى القرآن
9. تنزيه القرآن من التحريف
10. جمع القرآن و جمّاعه
11. خصائص الرسول فى القرآن
12. الدعاء فى القرآن
13. الرجعة فى القرآن
14. نجوم العرفان فى علوم القرآن
15. معجم علوم القرآن (ناتمام)
16. الوحدة الرابطة بين آيات القرآن
17. النقض على زاعمى قصور الشيعة فى علوم القرآن
18. التكملة والتبيين لفهرست النديم فى علوم القرآن
19. القرآن والقرائات والقراء
20. القرآن والعترة الطاهرة
21. القرآن وخلق الملائكة
22. القرآن وخلق الجان وابليس
23. القرآن وخلق الانسان
24. القرآن والخلافة والنبوة والامامة (3ج)
25. القرآن والتمثيل والتقصيص
ـ الشيعة وقرائاتهم
* حديث و دعاء
26. الاحاديث المحرفة والموضوعة
27. اسس الحديث وقواعده
28. الجامع الصحيح لاخبار الشيعة فى احكام الشريعة
29. السفينة الناجية فى شرح الصحيفة السجادية
30. شرح دعاى ابى حمزه ثمالى
31. شرح دعاى افتتاح
32. شرح دعاى سحر
33. شرح دعاى كميل
34. شرح دعاى ندبه
35. شرح زيارت جامعه كبيره
36. شرح زيارت عاشورا
37. شرح زيارت امام رضا(ع)
38. شرح كافى ـ ثقةالاسلام كلينى ـ
39. شرح تهذيب ـ شيخ طوسى ـ
40. شرح وافى ـ فيض كاشانى ـ
41. شرح وسائل الشيعه ـ شيخ حرّ عاملى ـ
42. المسانيد الاربعة عشر
43. مصباح المتهجدين وانيس المتعبدين
44. اليوم والليلة ـ ادعيه ـ
45. معرفة الحديث ودرايته
46. وقائع الشهور و آدابها
ـ جمال الاسبوع فى وقائع ايام الاسبوع
ـ حقيقة الدعاء وشروط اجابته
ـ الزيارات والآداب * فقه:
47. احياء الموات
48. التقليد وتقليد الميت
49. التقية
50. حاشيه دروس شهيد اول
51. حاشيه عروة الوثقى
52. حاشيه مصباح الفقيه
53. حاشيه مقنعه شيخ مفيد
54. حاشيه مكاسب شيخ انصارى
55. المكاسب المحرمه
56. حرمة الغناء والموسيقى
57. الرضاع
58. شرح العروة الوثقى
59. شرح هداية الناسكين
60. صلاة الجمعة
61. الصلاة المعادة
62. طهارة عرق الجنب من الحرام
63. فروع العلم الاجمالى
64. كتاب القضاء (شرح دروس)
65. كتاب اللقطة (شرح وسيله)
66. مشروعية عبادات الصبى
67. مناسك مكة والمدينه ومناسك الحج
68. منجزات المريض
69. النيابة
70. القواعد الفقهية
ـ الذباحة * اصول:
71. هداية العقول (شرح كفايه)
72. قاعده لاضرر وقاعده لاتعاد وقاعده (الحرام لايحلل الحرام)
73. حاشيه معالم الاصول
74. حاشيه فرائد الاصول
75. حاشيه كفاية الاصول
76. اصول الفقه (4ج)
77. الانتقاد على مقالات الاصول ـ آقا ضياء عراقى ـ * رجال:
78. اخبار الرواة (10ج)
79. اصحاب الاجماع ومشائخهم
80. شرح فهرست شيخ طوسى
81. شرح رجال نجاشى (5جلد مخطوط)
82. شرح رجال كشى
83. الصحابة المنكرون على ابى بكر
84. الطبقات الكبرى (1حج)
85. القواعد الرجالية
86. مشايخ ابن ابى عمير
87. مصادر ترجمة رواة الشيعة
88. الممدوحون والمذمومون من الصحابة
89. من روى عن الثقات
90. نخبة الاثر فى رجال كتاب المعتبر * كلام و عقايد و اسلام
91. البرزخ والمعاد
92. التوحيد
93. الشفاعة
94. المعراج (2ج)
95. النبوة الخاصة
96. النبوة العامة
97. الاسلام والرقية
98. الاسلام والمرأة
99. الاسلام والوالدين والولد
100. الاقتصاد فى الاسلام
101. الامر بالمعروف والنهى عن المنكر
102. الجهاد فى الاسلام
103. الحكومة فى الاسلام
104. القانون فى الاسلام
105. القضاء فى الاسلام
106. المالكية فى الاسلام
107. الاخلاق فى الاسلام
* تاريخ و فلسفه
108. حياة الرسول(ص)
109. سنن الرسول وسيرته(ص)
110. تاريخ آل زرارة (چاپ شده)
111. نقد فلسفه ژرژ پوستر
سرانجام آن فقيه بزرگ و پركار, پس از 73 سال زندگى, شمع وجودش به خاموشى گراييد و در شب 13رجب الخير 1423ق (1381ش) چشم از جهان فروبست و پيكر پاكش در شب نيمه رجب در حسينيه خويش به خاك سپرده شد.*آيةاللّه ذهنى
حضرت مستطاب حجةالاسلام والمسلمين آقاى سيد محمدجواد ذهنى تهرانى, يكى از عالمان و مدرّسان حوزه علميه قم به شمار مى رفت.
فقيد سعيد در 8اسفند 1326ش (1366ق) در تهران, زاده شد و پس از به پايان رسانيدن تحصيلات دبيرستان, تحت تأثير مجالس و مواعظ مرحوم آيةاللّه شيخ مهدى معزالدوله, به تحصيل علوم دينى علاقه مند شد و در مدرسه مروى, به فراگيرى سطوح پرداخت. سپس در سال 1351ش, به حوزه علميه قم آمد و نزد آيات عظام: گلپايگانى, نجفى مرعشى, شريعتمدارى و اراكى و نيز حضرات آقايان: شيخ راضى تبريزى و شيخ محمدتقى مجلسى به تحصيل خارج فقه و اصول و استحكام بنيه علمى خويش پرداخت و همزمان به تأليف و تدريس مشغول بود. معظم له, يكى از اساتيد پركار و پر تأليف حوزه بود كه از لحظات عمر كوتاهش, نهايت استفاده را برد و آثار فراوانى از خود به يادگار نهاد. او علاوه بر فعاليت هاى علمى اش, در مسجد (حبيب الله بيك) به اقامه جماعت و ارشاد مؤمنان و دستگيرى مستمندان اشتغال داشت و سرانجام, پس از عمرى پربار, در 54سالگى در روز پنجشنبه 20جمادى الثانى 1423ق (7شهريور 1381ش), پس از يك بيمارى, چشم از جهان فروبست و در روز جمعه 8 شهريور, پس از نماز آيةاللّه حاج آقا تقى طباطبايى قمى بر پيكرش, در بقعه على بن بابويه قمى به خاك سپرده شد.
آثار چاپى اش عبارتند از:
1. ترجمه كامل الزيارات ـ ابن قولويه ـ
2. ترجمه جوامع الجامع ـ طبرسى ـ
3. ترجمه كشف المراد ـ علامه حلى ـ
4. ترجمه باب حادى عشر ـ علامه ـ
5. از مدينه تا مدينه (مقتل امام حسين)
6. كفاية الرمل ـ امهات مسائل علم رمل ـ
7. مباحث الاصولية ـ دوره اصول فارسى ـ
8. اللباب ـ شرح فارسى خلاصة الحساب (شيخ بهايى)
9. تحفة الاحباب ـ شرح فارسى تشريح الافلاك (شيخ بهايى)
10. تشريح المقاصد ـ ترجمه و شرح فارسى فرائد الاصول ـ (6ج)
11. تشريح المطالب ـ ترجمه و شرح فارسى مكاسب ـ (7ج)
12. تحرير الفصول ـ ترجمه و شرح فارسى كفاية الاصول ـ (6ج)
13. فصول المنطق ـ ترجمه و شرح لئالى المنتظمه حاجى سبزوارى ـ (2ج)
14. فصول الحكمة ـ ترجمه و شرح منظومه حاجى سبزوارى ـ (3ج)
15. المباحث الفقهية ـ شرح فارسى (شرح لمعه) ـ (30ج)
16. منهج الهداية ـ شرح مبحث وقت و قبله لمعه
17. بيان المراد ـ شرح فارسى اصول فقه مظفر ـ (3ج)
18. تفصيل الفصول ـ شرح فارسى معالم الاصول ـ (3ج)
19. توضيح المبانى ـ شرح فارسى مختصر المعانى (6ج)
20. الكلام الغنى ـ شرح فارسى باب اول و رابع مغنى ـ (3ج)
21. گنجينه ذهنى ـ اصطلاحات علوم ـ
22. الآثار الباقية ـ شرح فارسى حاشيه ملاعبدالله ـ
23. الكلام اللطيف ـ شرح فارسى تصريف ـ
24. الافاضة ـ شرح فارسى هدايه ـ
25. المباحث النحوية ـ شرح فارسى صمدية ـ (4ج)
26. انيس الطالبين ـ ترجمه آداب المتعلمين ـ
27. اساس الصرف
28. روش تجزيه و تركيب
29. تصحيح شرح نهج البلاغه ملافتح الله كاشانى
30. تصحيح رساله حقوق علامه مجلسى
و آثار غير چاپى اش نيز عبارتند از:
31. حاشيه بر عروةالوثقى
32. شرح فارسى شرايع الاسلام (10ج)
33. الفوائد النحوية فى ما يروى عن الائمة الاثنى عشرية
34. رساله در صلاة جمعه ـ تقريرات درس آيةاللّه محمدتقى مجلسى ـ
35. الدرة الثمينه ـ شرح عربى صمديه ـ*حجةالاسلام سويج
استاد ارجمند و خطيب دانشمند, حجةالاسلام والمسلمين حاج سيد مهدى سويج موسوى بصرى, يكى از خطباى معروف و اديبان و شاعران شيعه در سوريه به شمار مى رفت.
فقيد سعيد در سال 1343ق در بصره زاده شد و پس از يادگيرى ادبيات و مقدمات علوم, به نجف اشرف مهاجرت كرد و پس از تحصيل سطوح عاليه, در درس هاى آيةاللّه العظمى خويى شركت كرد و سپس به اقتضاى شوق فطرى و استعداد خدادادى پاى بر عرصه منبر نهاد و در اكثر شهرهاى عراق و سوريه و لبنان و ديگر كشورهاى عربى به ترويج مكتب اهلبيت ـ عليهم السلام ـ از طريق وعظ و خطابه پرداخت و كتاب هاى بسيار به رشته تحرير درآورد.
آن مرحوم, در 80سالگى بر اثر تصادف در روز چهارشنبه 2شعبان المعظم 1423ق در سوريه بدرود حيات گفت و در زينبيه به خاك سپرده شد. آثار چاپى
1. من اعلام البصرة
2. الاحكام والحقوق النسائية فى الاسلام
3. موقف الاسلام من القومية
4. مفهوم الاشتراكية فى الاسلام
5. جولة فكرية حول طلاسم ايليا ابى ماضى
6. ارجوزة الالفين ـ فى الفقه ـ (2ج)
7. اولاد الامام على(ع)
8. القاسم بن الحسن(ع)
9. الصحيفة الحسينية(ع)
10. عقائد الشيخية
11. الكلمة المرضية فى اسباب وحل مشكل الشيخية
12. الفتاوى والتقارير فى جواز التشبيه والعزاء
13. كفاية الخطيب (3ج)
14. كنز الوعظ والعرفان (3ج)
15. ديوان شعر
16. الروضة المهدية (4ج) ـ شعر عامى ـ
17. كليله و دمنه الجديدة
18. وحى البردة ـ قصيدة ـ
19. قصيدة المولد النبى الشريف
20. نائبنا الذئب الوزير
21. الشيعة والخط السلمى والتعاون من الآخرين
22. مجمل عن ارصدة الشيعة وتزايدهم فى العالم آثار غيرچاپى
1. بين الجدران فى تفسير القرآن من نفس القرآن (15ج)
2. القانون الاكبر فى عهد مالك الاشتر
3. العصا لمن عصى
4. كفاية الفقيه (4ج)
5. شرح لامية الدكتور قيصر معتوق
6. المنبر الجديد
7. ام كلثوم والعقيلة زينب صرخة للعدل وصاروخ على الجور*آيةاللّه كاظمينى بروجردى
مرحوم آيةاللّه آقاى حاج سيد محمدعلى كاظمينى بروجردى ـ قدس سره ـ يكى از علماى تهران به شمار بود.
فقيد سعيد در سال 1343ق (1303ش) در بروجرد, در بيت علم و تقوا و فضيلت زاده شد. پدرش مرحوم آيةاللّه حاج سيد محمدطاهر كاظمينى (1308ـ 1398ق) يكى از علماى شهر و از شاگردان آيات عظام: سيد ابوالحسن اصفهانى و حاج آقا حسين طباطبايى بروجردى ـ به مدت 20سال در بروجرد ـ و صاحب كتاب هاى: صلاة المسافر و تذكرةالمتكلمين, و از نوادگان فقيه بزرگ شيعه علامه سيد محسن اعرجى كاظمينى بود.
معظم له تحصيلات خود را در زادگاهش نزد پدر بزرگوارش آغاز كرد و پس از فراگيرى مقدمات و سطوح, در سال 1365ق به نجف اشرف مهاجرت كرد; اما به دليل بيمارى سختى كه در بدوِ ورود, دامنگيرش شد ناچار به بازگشت به شهرش و ادامه تحصيل در آنجا شد. با مهاجرت مرحوم آيةاللّه العظمى بروجردى به قم, در سال 1364ق (1324ش), او هم به قم آمد و به مدت 14سال نزد حضرات آيات عظام: بروجردى, حجت كوهكمرى, خوانسارى, صدرالدين صدر و شيخ عبدالنبى عراقى به كسب علم و دانش و اخذ كمالات پرداخت تا به درجه اجتهاد نائل آمد و همزمان به تدريس سطوح و تأليف كتاب هاى متعدد پرداخت. سپس در سال 1336ش به امر آيةاللّه بروجردى به تهران عزيمت كرد و در ميدان خراسان, به اداره مسجد نور (با پشتوانه مالى مرحوم آقاى فروتن) همت گماشت و پس از تكميل, آنجا را پايگاه فعاليت هاى علمى و دينى خويش قرار داد و نزديك به نيم قرن, به تدريس و تأليف و تبليغ دين پرداخت و حل مشكلات فكرى و عقيدتى مردم را وجهه همت خود ساخت. او از غالب فقها و مراجع قم و نجف اشرف اجازات متعدد داشت و مورد وثوق آنان بود و در راه احيا و بزرگداشت نام و ياد اهلبيت و حفظ حريم تشيع, از هيچ كوششى فروگذار نمى كرد. معظم له در سحرگاه يكشنبه 27مرداد 1381 (9جمادى الاول 1423ق) در 80سالگى چشم از جهان فرو بست و در مسجد نور به خاك سپرده شد.
آثار وى عبارتند از:
1. نهاية الكلام فى حق رسول الاسلام
2. نهاية المقام لابناء الامام
3. اخبارنا فى بطلان الصوفية
4. جامع الاحاديث المنتخبة
5. ناصح الطالبين
6. لسان المسلمين
7. مراحل الآخرة
8. منتخب اللئالى (پرسش ها و پاسخ ها)
9. خلاصة المطالب
10. تنبيه الناس
11. قاعده لاضرر
12. تفسير سوره حمد
13. تفسير سوره واقعه
14. جواهر الولاية (در امام شناسى)
15. صوت الولاية
16. معاجز الولاية (معجزات 14 معصوم)
17. مجموعه دانش
18. بازگشت روح
19. گنجينه معارف
20. فيوضات ربانى
21. شيعه و ديگران
22. شيعه شناسى
23. اعجازشناسى
24. رساله در اعتقادات
25. رساله در رجال
26. آسايش آوران: مقدس ترين داوران
27. پيروزمندان مظلوم جهان
(زندگى 14معصوم)
28. مشعلداران جهان (ادامه كتاب فوق)
29. عدلگستر جهان (زندگى امام زمان)
30. اسلام و ديگران*حجةالاسلام حائرى خرم آبادى
دانشمند معظم حضرت مستطاب حجةالاسلام والمسلمين حاج شيخ محمدعلى حايرى خرم آبادى, يكى از فضلا و محققين حوزه علميه قم به شمار بود.
فقيد سعيد به سال 1326ش (1366ق) در خرم آباد زاده شد و پس از دوران كودكى و نوجوانى, تحت تأثير شخصيت و نفوذ معنوى مرحوم آيةاللّه حاج آقا روح الله كمالوند, به تحصيل علوم دينى علاقه مند شد و در سال 1340ش به قم مهاجرت كرد و به فراگيرى ادبيات و مقدمات اشتغال ورزيد. سپس در سال 1343ش به نجف اشرف مهاجرت نمود و به تحصيل و تأليف پرداخت. نخستين كتابش درباره افشاى ماهيت و جنايات صهيونيسم به عربى, به نام (الصهيونية) بود. او پس از مدتى تحصيل در نجف, به قم بازگشت و به تحقيق, تأليف و تبليغ دين در گوشه و كنار كشور پرداخت. از سال 1360ش, به همكارى علمى با كتابخانه بزرگ آيةاللّه العظمى مرعشى نجفى پرداخت و چند تحقيق و تأليف را به سامان رسانيد. معظم له داراى اخلاقى خوش و سيمايى نكو, و مؤدّب به آداب شرعى بود.
برخى از تأليفات وى عبارتند از:
1. الصهيونية
2. فهرست نسخه هاى عكسى كتابخانه آيةاللّه مرعشى نجفى (2جلد)
3. تحقيق كتاب (مرآةالكتب) ثقةالاسلام تبريزى (5جلد)
4. فِرَق و مذاهب اسلامى (8رساله)
5. مجموعه مقالات (فارسى)
6. مجموعه مقالات (عربى)
7. فقه القرآن فى التراث الشيعى
آن مرحوم, پس از تحمل يك بيمارى سخت و جانكاه, سرانجام در روز سه شنبه 2مهرماه 1381ش (16 رجب 1423ق) در 55سالگى چشم از جهان فرو بست و پيكر پاكش در روز بعد, با حضور فضلا و انديشمندان حوزه در قبرستان نو ـ قم ـ به خاك سپرده شد.*حجةالاسلام يزدانى
پژوهشگر متعهد و سخت كوش مرحوم حجةالاسلام والمسلمين آقاى حاج شيخ عباس يزدانى, يكى از فضلاى نامى حوزه علميه قم بود. معظم له, در شهريورماه 1338ش در تهران به دنيا آمد و پس از اخذ ديپلم رياضى در سال 1356ش, به تحصيل علوم دينى در مدرسه آيةاللّه مجتهدى روى آورد. پس از يادگيرى مقدمات و ادبيات عرب, در سال 1361ش به حوزه علميه قم مهاجرت كرد و به فراگيرى سطوح عاليه پرداخت. سپس به تحصيل خارج فقه و اصول در محضر آيات عظام: وحيد خراسانى, ميرزا جواد تبريزى و سيد موسى شبيرى زنجانى اشتغال ورزيد و در كنار آن, به تأليف و تحقيق و تبليغ دين نيز مشغول بود. وى, علاوه بر دروس حوزوى, به تحصيل علوم دانشگاهى هم همت گماشت و موفق به دريافت مدرك كارشناسى ارشد دين شناسى از مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى (بهمن 1376) گرديد و پس از آن, تحصيلات خود را در مقطع دكترى, رشته كلام (گرايش فلسفه دين) در مركز تربيت مدرس دانشگاه قم ادامه داد.
فقيد سعيد, بر زبان انگليسى تسلط داشت و از همين رو, به تبليغ دين در كشور انگلستان و ترجمه كتب انگليسى پرداخت و چند بار به عنوان مترجم, به حج بيت الله الحرام تشرف يافت. او در استفاده از امكانات كامپيوتر و اينترنت, متخصص بود و در نمايه سازى كتاب (بحارالانوار), تهيه نرم افزار قرآنى (هدى) و نرم افزار (حكمت) (نهج البلاغه موضوعى), نقش فراوانى داشت و خود از بنيان گذاران مؤسسه تحقيقاتى امام رضا(ع) (1370ش) بود. او, تمام وقتش را يكسره به تحصيل و تحقيق و تأليف مى گذرانيد. انس فراوان با قرآن كريم داشت و در رفتارش, فروتنى و اخلاص و تقواى الهى نمايان بود.
آثارش عبارتند از:
1. آزادى: تحليلى از آزادى و اخلاق جنسى
2. الگوى زندگى: گزارشى از سيره عملى رسول اكرم(ص)
3. احكام: موافق با فتاواى عموم فقهاى شيعه
4. گفتمان حكومت دينى
5. تجربه دينى.
6. ترجمه كتاب (تجربه دينى) نوشته وين پراد فوت از انگليسى (همراه با تعليقات فراوان)
7. مجموعه مقالات (در كيهان انديشه, بينات, صحيفه مبين و فقه)
8. تحول در حوزه
9. نمايه سازى متون اسلامى
10. صله رحم (چاپ نشده)
11. عقل فقهى (چاپ نشده)
12. حقوق زن (چاپ نشده)
13. گفتمان آزادى (چاپ نشده)
سرانجام آن فاضل فرزانه, با مرگى نابهنگام و زودرَس, در روز چهارشنبه 27شهريور 1381ش (10رجب 1423ق), در 43 سالگى بدرود حيات گفت و پيكر پاكش پس از تشييع, در قبرستان باغ بهشت ـ قم ـ به خاك سپرده شد.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة