و الاوّل يسمّى مشتركا كالعين للباصرة و للذّهب و للذّات .
و على الثّانى فلا محالة ان يكون اللّفظ موضوعا لواحد من تلك المعانى اذ المفرد قسم من اللّفظ الموضوع .
ثمّ انّه ان استعمل فى معنى اخر، فان اشتهر فى هذا المعنى الثانى و ترك استعماله فى المعنى الاوّل بحيث يتبادر منه المعنى الثّانى اذا اطلق مجرّدار عن القرائن فهذا يسمّى منقولا و ان لم يشتهر فى الثانى اذا اطلق مجرّدا يستعمل تارة فى الاوّل و اخرى فى الثّانى، فان استعمل فى الاوّل اى المعنى الموضوع له يسمّى اللّفظ حقيقة و ان استعمل فى الثّانى الّذى هو غير الموضوع له يسمّى مجازا ثمّ اعلم انّ المنقول لا بدّ له من ناقل من المعنى الاوّل المنقول منه الى المعنى الثانى المنقول اليه، فهذا الناقل امّا اهل الشّرع او اهل العرف الخاصّ و اصطلاح خاص كالنحوىّ مثلا .
فعلى الاوّل يسمّى منقولا شرعيا و على الثّانى عرفيّا و على الثالث اصطلاحيّا و الى هذا اشار بقوله : « ينسب الى الناقل » .
ترجمه :
اقسام مفرد متكثّر المعنى
عبارت « و ان كثر » تا بآخر اشاره است بتقسيم لفظ مفرد متكثر المعنى و شرح آن اينست :
اگر معناى مستعمل فيه لفظ مفرد متكثّر و متعدّد باشد خالى از اين نيست يا براى هريك از معانى بطور عليحده ابتداء وضع شده يا چنين نيست .
در صورت اوّل لفظ را مشترك گويند مانند لفظ عين كه براى باصره ( چشم ) و ذهب ( طلا ) و ذات ( ماهيّت در خارج ) وضع عليحده شده است .
و در فرض دوّم بناچار لفظ براى يكدام از معانى وضع شده زيرا
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :111««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
لفظ مفرد از اقسام لفظ موضوع ( يعنى وضع شده براى معنى ) مىباشد و بهر تقدير در اين فرض اگر لفظ در معنائى غير از معناى موضوع له استعمال شود پس اگر در معناى دوّم مشهور و استعمالش در معناى اوّل متروك باشد بطوريكه وقتى لفظ را مجرّد و خالى از قرينه مىآورند معناى دوّم از آن تبادر مىكنند لفظ را نسبت بمعناى دوّم منقول خوانند و اگر در معناى دوّم مشهور و در اوّل مهجور نشده باشد بلكه گاهى در معناى اوّل و زمانى در معناى دوّم استعمال ميگردد استعمالش در معناى اوّلى كه براى آن وضع شده حقيقى و نسبت بدوّمى كه لفظ براى آن وضع نشده مجازى است .
اقسام منقول
معلوم باشد كه منقول بناچار ناقلى احتياج دارد كه لفظ را از معناى اوّلش نقل داده و در معناى دوّم استعمال كند و اين ناقل يا اهل شرع بوده و يا اهل عرف عام و يا از عرف خاص مىباشد مانند شخص نحوى .
اسم منقول را بنابر اوّل منقول شرعى و بنابر دوّم عرفى و در فرض سوّم منقول اصطلاحى گويند . و عبارت مصنّف كه ميگويد « ينسب الى الناقل » اشاره بهمين معنا است .
شرح : قوله : ان كثر معناه المستعمل هو فيه :
ضمير « هو » به لفظ مفرد و ضمير در « فيه » به معناى مستعمل فيه راجع است .
قوله : ابتداء .
وضع ابتدائى همان وضع حقيقى را گويند كه واضح لفظ را در بدو امر بمعنا اختصاص ميدهد و از آن بوضع تخصيصى نيز نام ميبرند .
قوله : يسمّى اللّفظ حقيقة :
مانند استعمال لفظ اسد در حيوان مفترس و درنده .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :112««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
قوله : يسمّى مجازا :
نظير استعمال لفظ اسد در رجل شجاع .
قوله : فعلى الاوّل يسمّى منقولا شرعيا :
مانند لفظ صلوة و زكوة كه شارع مقدّس آندو را از معناى لغوى بمعناى مصطلح شرعى نقل داده چه آنكه « صلوة » در لغت بمعناى « دعا » و « زكوة » بمعناى « نموّ » است ولى در شرع بمعناى نماز و اخراج قدر مخصوص از مال مىباشند .
قوله : و على الثانى عرفيا :
مانند لفظ « دابّه » كه عرف مردم آنرا بمعناى اسب دانسته و در آن استعمال مىكنند در حاليكه در لغت بمعناى مطلق جنبنده و حيوانات زنده مىباشد .
قوله : و على الثالث اصطلاحيا :
همچون لفظ فعل و حرف در اصطلاح نحويان كه در معناى خاصى استعمال ميشوند در حاليكه اوّلى در لغت بمعناى كار و دوّمى بمعناى سخن گفتن است .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :113««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
متن :
فصل
المفهوم ان امتنع فرض صدقه على كثيرين فجزئى و الّا فكلّى، امتنعت افراده او امكنت و لم توجد او وجد الواحد فقط مع امكان الغير او امتناعه، او الكثير مع التّناهى او عدمه.
ترجمه :
فصل
مفهوم و معنا اگر فرض صدقش بر افراد متعدد ممتنع و محال باشد بآن جزئى و در غير اينصورت بآن كلّى گويند اعم از اينكه افراد و مصاديقش ممتنع الوجود بوده يا ممكن باشند، ممكن الوجود نيز گاهى موجود بوده و زمانى چنين نمىباشند، موجود نيز زمانى يك فرد از آن در خارج است با امكان افراد ديگر و گاهى افراد ديگرش ممتنع بوده و منحصرا يك فراد از آن تحقق دارد .
و در پارهاى اوقات افراد متكثر از آن وجود داشته آنهم بر دو گونه است يا افراد متكثّر متناهى و محصورند و يا غير محصور مىباشند .
حاشيه : قوله : المفهوم :
اى ما حصل عند العقل، اعلم انّ ما استفيد من اللّفظ باعتبار انّه فهم منه يسمّى مفهوما و باعتبار انّه قصد منه يسمّى معنى و باعتبار انّ اللّفظ دال عليه يسمّى مدلولا .
ترجمه :
معانى اعتبارى مفهوم
كلمه « مفهوم » در عبارت مصنّف بمعناى آنچيزى است كه در نزد عقل حاصل است . معلوم باشد كه آنچه از لفظ استفاده ميشود باعتبار اينكه
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :114««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
از لفظ فهيمده ميگردد اسمش مفهوم است و بملاحظه اينكه از لفظ قصد و اراده ميشود نامش معناه بوده و بلحاظ اينكه لفظ بر آن دلالت دارد مدلول ميخوانندش .
شرح : قوله : انّه فهم منه :
ضمير در « انّه » به ماء موصوله در « ما استفيد » و ضميردر « منه » به لفظ عائد است .
حاشيه : قوله : فرض صدقه على كثيرين .
الفرض هيهنا بمعنى تجويز العقل لا التقدير فانّه لا يستحيل تقدير صدق الجزئى على كثيرين .
قوله : امتنعت افراده :
كشريك البارى عزّ اسمه .
قوله : او امكنت :
اى لم يمتنع افراده فى الخارج فيشمل الواجب و الممكن الخاصّ كليهما .
قوله : و لم توجد :
كالعنقاء
قوله : مع امكان الغير :
كالشّمس .
قوله : او امتناعه :
كفهوم واجب الوجود .
قوله : مع التناهى :
كالكواكب السّبع السّيّاره .
قوله : او عدمه :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :115««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
كمعلومات البارى عزّ اسمه و كالنّفس النّاطقه على مذهب الحكماء .
ترجمه : كلمه « فرض » در عبارت « فرض صدق عليه كثيرى » بمعناى تجويز و احتمال عقلى است نه آنكه بمعناى « تقدير » باشد زيرا تقدير و فرض صدق جزئى بر افراد كثير مستحيل نيست چه آنكه فرض محال را گفتهاند محال نيست .
شارح گويد :
عبارات مذكور اشاره است باقسام مفهوم كلّى كه مرحوم محشّى امثله آنرا ذكر نموده و ميفرمايند :
عبارت « امتنعت افراده » اشاره به مفهوم كلّى است كه افرادش ممتنع الوجود مىباشند مانند مفهوم شريك البارى كه اساسا بدون فرد بلكه ممتنع الفرد است .
و عبارت « امكنت » يعنى افرادش در خارج ممتنع نباشد و آن اشاره به مفهوم كلّى است كه افرادش در خارج ممكن الوجود هستند و اين عبارت شامل واجب و ممكن خاص هردو ميشود .
و كلمه « لم توجد » اشاره است به مفهوم كلّى كه افرادش وجود خارجى ندارند مانند « عنقاء » يعنى سيمرغ كه مرغى افسانهايست .
و كمه « مع امكان الغير » ناظر است به مفهوم كلّى تنها يكفرد از آن يافت شده ولى امتناعى در وجود پيدا كردن افراد ديگرش نيست مانند مفهوم شمس كه مصداق موجودش همين كره مشهور است .
و عبارت « او امتناعه » اشاره به مفهوم كلّى است كه صرفا يكفردش موجود بوده و افراد غير از آن ممتنع و مستحيل الوجود مىباشند همچون مفهوم واجب الوجود كه فرد موجودش خداوند متعال است .
و كلمه « مع التناهى » اشاره به مفهوم كلّى است كه از آن افراد
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :116««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
متعدّد يافت شده ولى محصور و معدودند مانند كوكب كه هفت مصداق از آن يعنى كواكب سيارت « قمر، عطارد، زهره، شمس، مريخ، مشترى، زحل » موجود مىباشد .
و بالاخره عبارت « او عدمه » اشاره به مفهوم كلّى است كه داراى افراد متعدد غير متناهى است مانند معلومات بارى تعالى و نيز نظير نفس ناطقه بعقيده حكماء كه آنرا قديم دانسته و قهرا چون ابتدائى براى آن قائل نبوده افراد و مصايقش متناهى نبوده و به حدّ و حصر در نمىآيند .
شارح گويد :
اين عقيده بر خلاف اعتقاد حقّه بوده و از حكماء مقبول نيست چه آنكه غير خداوند متعال تمام موجودات هم بحسب ذات حادث و ممكن بوده و هم باعتبار زمان چنانچه شرح آن را در جلد دوّم فصول الحكمه ايراد نمودهام .
متن : و الكلّيّان ان تفارقا كليّا فمتباينان و الّا فان تصادقا كليّا من الجانبين فمتساويان و نقيضاهما كذلك او من جانب واحد فاعم و اخص مطلقا و نقيضاهما بالعكس و الّا فمن وجه و بين نقيضيهما تباين جزئى كالمتباينين.
ترجمه : دو كلّى اگر بطور كلّى از هم تفارق و جدائى داشته باشند بآنها متباينان گويند و در غير اينصورت، پس اگر از هردو طرف بطور كلّى با هم سازش و تصادق كنند متساويان باشند و بين نقيض ايندو نيز نسبت تساوى مىباشد و امّا اگر تنها از يكطرف بطور كلّى سازش و صدق بود آنها را اعم و اخص مطلق ناميده و بين نقيض ايندو همان اعم و اخص است منتهى بر عكس عينين .
و اگر اصلا از هيچ طرف صدق بطور كلّى نبوده بلكه از هردو جانب بنحو صدق جزئى با هم تصادق داشته باشند بآنها اعم و اخص من وجه
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :117««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
گويند و بين نقيض ايندو تباين جزئى مىباشد همانطوريكه بين نقيض متباينين نيز تباين جزئى است .
حاشيه : قوله : و الكلّيّان ان تفارقا كليّا من الجانبين فمتباينان :
اى كلّ كلّيّن لا بد من ان يتحقّق بينهما احدى النسب الاربع :
التّباين الكلّى، و التّساوى، و العموم المطلق، و العموم من وجه .
و ذلك لانّهما امّا ان لا يصدق شىء منهما على شىء من افراد الآخر او يصدق، فعلى الاوّل فهما متباينان كالانسان و الحجر و على الثانى فامّا ان لا يكون بينهما صدق كلّى من جانب اصلا او يكون، فعلى الاوّل فهما اعم و اخص من وجه كالحيوان و الابيض و على الثّانى فامّا ان يكون الصّدق الكلّى من الجانبين او من جانب واحد، فعلى الاوّل فهما متساويان كالانسان و الناطق، و على الثّانى فهما اعم و اخص مطلقا كالحيوان و الانسان .
فمرجع التّساوى الى موجبتين كلّيتين نحو : كلّ انسان ناطق، و كلّ ناطق انسان .
و مرجع التّباين الى سالبتين كلّيتين نحو : لا شئ من الانسان بحجر، و لا شئ من الحجر بانسان .
و مرجع العموم و الخصوص مطلقا الى موجبة كلّيّة موضوعها الاخصّ و محمولها الاعمّ و سالبة جزئيّة موضوعها الاعمّ و محمولها الاخصّ نحو : كلّ انسان حيوان و بعض الحيوان ليس بانسان .
و مرجع العموم من وجه الى موجبة جزئيّة و سالبتين جزئيّتين نحو : بعض الحيوان ابيض، و بعضه ليس بابيض و بعض الابيض ليس بحيوان .
ترجمه :
نسبت بين دو كلّى
دو كلّى را وقتى با هم مىسنجند بناچار بين ايندو و يكى از چهار نسبت محقّق است :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :118««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست