او خارجا عنها و يقال له العرض، فامّا ان يختص بافراد حقيقة واحدة او لا يختص فالاوّل هو الخاصّة، و الثّانى هو العرض العام فهذا دليل انحصار الكلّيّات فى الخمس .
ترجمه : كلمه « كليّات » در متن مقصود كلّيّاتى است كه در عالم نفس الامر و واقع داراى فرد باشند باعم از ذهن و خارج و كلّى باين معنا در خارج منحصر در پنج نوع است كه شرحش عنقريب انشاء اللّه مىآيد و امّا كليّات فرضى و تقديرى كه اساسا هيچ مصداقى ندارند، نه در خارج و نه در ذهن متعلّق بحث نبوده و غرض مورد اعتنائى برآن مترتّب نمىباشد .
وجه حصر كلّيّات خمس
كلّى را وقتى با افراد محقّق در عالم واقع و نفس الامر مىسنجند از سه حال خارج نيست :
يا كلّى عين آنها است كه بآن « نوع » گويند يا جزئى از حقيقت آنها را تشكيل ميدهد و يا از آنها خارج است : در صورت دوّم باز از دو حال خارج نيست :
يا كلّى تمام مشترك بين برخى از افراد و بعضى ديگر است و آن « جنس » ميباشد و در غير اينصورت « فصل » بوده و باين سه قسم « نوع - جنس - فصل » ذاتيّات گويند .
و در صورت سوّم كه كلّى از حقيقت و ماهيّت افراد خارج باشد بنام « عرض » خوانده مىشود و آن نيز بر دو گونه است :
يا اختصاص بافراد و مصاديق يك حقيقت داشته يا اينچنين نيست :
در فرض اوّل نامش « عرض خاصه » و در دوّم « عرض عامه » مىباشد اين بود دليل و برهان انحصار كلّيات در پنج تا .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :132««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
شرح : شارح گويد :
تفصيل هريك با ذكر امثله آنها عنقريب انشاء اللّه خواهد آمد .
قوله : بحسب نفس الامر :
حكماء ظرف وجود موجودات را منحصر در سه نمودهاند :
1- عام ذهن و آن ظرف كليّات است .
2- عالم خارج و آن ظرف است براى خصوص جزئيات و متشخّصات .
3- عالم نفس الامر و آن اعم از دو عالم فوق بوده و اشياء در آن بواقعيت خودشان محفوظ و ثابت هستند و به تعبير برخى از بزرگان : كلّ الاشياء فيه هو هو لا غيره حتى العدم فيه عدم لا غير عدم .
قوله : فان كان تمام المشترك بين شىء منها :
ضمير مستتر در « كان » به كلّى و در « منها » به افراد رجوع مىكند .
و مقصود از تمام المشترك بين دو چيز قدر جامعى است كه تمام صفات و امور مشترك بين آندو در آن جامع نهفته بوده بطوريكه وجود جامع وجود اجمالى تمام آن امور باشد مثل حيوان نسبت به انسان و بقر كه هيچ امر مشترك بين ايندو از حيوان خارج نيست .
قوله : او خارجا عنها :
عطف است به « جزء حقيقتها » بنابراين ضمير مؤنث به « افراد » عائد است .
حاشيه : قوله : المقول .
اى المحمول .
قوله : فى جواب ما هو :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :133««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
« ما هو » سؤال عن تمام الحقيقة، فان اقتصر فى السّؤال على ذكر امر واحد كان السّؤال عن تمام الماهيّة المختصّة به، فيقع النوع فى الجواب ان كان المذكور امرا شخصيّا او الحدّ التّام ان كان المذكور حقيقة كلّيّة .
و ان جمع فى السّؤال بين امور كان السّؤال عن تمام الماهيّة المشتركة بين تلك الامور .
ثمّ تلك الامور ان كانت متّفقة الحقيقة كان المسئول عن تمام الحقيقة المتّفقة المتّحدة فى تلك الامور فيقع النّوع ايضا فى الجواب و ان كانت مختلفة الحقيقة كان المسئول عنه تمام الحقيقة المشتركة بين تلك الحقائق المختلفة و قد عرفت انّ التّمام الذّاتى المشترك بين الحقائق المختلفة هو الجنس فيقع الجنس فى الجواب، فالجنس لا بدّ ان يقع جوابا عن الماهيّة و عن بعض الحقائق المخالفة لها المشاركة ايّاها فى ذلك الجنس، فانكان مع ذلك جوابا عن الماهيّة و عن كلّ واحدد من الماهيّات المختلفة المشاركة لها فى ذلك الجنس، فالجنس قريب كالحيوان حيث يقع جوابا للسّؤال عن الانسان و عن كلّ ما يشاركه فى الماهيّة الحيوانيّة، و ان لم يقع جوابا عن الماهيّة و عن كلّ ما يشاركها فى ذلك الجنس فبعيد كالجسم حيث يقع جوابا عن السّؤال بالانسان و الحجر و الفرس و لا يقع جوابا عن السّؤال بالانسان و الشّجر و الفرس مثلا .
ترجمه : كلمه « مقول » در عبارت مصنّف بمعناى « محمول » است .
و امّا شرح عبارت « فى جواب ما هو » .
كلمه « ما هو » وسيله سؤال از تمام حقيقت چيزى است و بعبارت ديگر بوسيله اينكلمه از ماهيّت و ذات شيئى سؤال ميشود حال اگر سائل در سؤالش فقط اكتفاء بذكر امر واحدى نمود مثلا گفت : زيد ما هو
در اينجا سؤال از ماهيّت مختصّه بآن است منتهى اگر سائل در سؤالش امر جزئى و شخصى را آورده باشد مانند مثالى كه ما آورديم در
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :134««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
جواب « نوع » بايد حمل كرد و اگر حقيقت كلّيّهاى را آورده باشد مثل اينكه گفته : انسان ما هو كه در اينصورت در جواب حدّ تام مىآورند فلذا در مثال گفته شده حيوان الناطق بايد آورد .
و امّا اگر سائل در سؤالش جمع نمود بين چند امر سؤال از تمام ماهيّت مشتركه بين آنها است منتهى اگر امور مذكور تمام در يك حقيقت با هم متفّق باشند مثل اينكه سائل بگويد : زيد و عمرو و خالد ما هم؟
در اينجا جواب مانند صورت اوّل نوع بايد بيايد از اينرو در اينمثال « انسان » در جواب مىآيد . و اگر در حقيقت با هم اختلاف داشته باشند جوابى كه قدر مشترك بين آنها است جنس مىباشد چنانچه قبلا معلوم شد كه تمام ذاتى مشترك بين حقائق مختلف جنس است .
در نتيجه بايد گفت جنس در جواب سؤال از ماهيت و برخياز حقائقى كه با آن مخالف ولى در آن جنس مشارك هستند حمل ميگردد همچون سؤال از زيد و بقر و فرس كه در جواب حيوان مىآيد .
جنس قريب و بعيد
جنس بر دو قسم است : قريب و بعيد .
جنس قريب آنستكه وقتى ماهيتى را با يك يك از مشاركاتش در سؤال به « ما هو » بياورند آن جنس در جواب گفته شود همچون حيوان كه وقتى انسان را با آنچه در حيوانيّت با آن مشاركت دارند جمع كنيم و سؤال از تمام مشتركشان بنمائيم حيوان جواب مىباشد مثلا بگوئيم انسان و بقر ما هما جواب حيوان است چنانچه اگر بگوئيم انسان و فرس ما هما يا انسان و حمار ما هما يا انسان و ابل ما هما در تمام جواب حيوان مىباشد .
جنس بعيد آنستكه چنين نباشد نظير « جسم » كه وقتى انسان و حجر و فرس را در سؤال جمع كرده و بگوئيم الانسان و الحجر و الفرس ما هى جواب جسم است ولى اگر بجاى « حجر » شجر گذاشته و سؤال
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :135««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
كنيم الانسان و الشجر و الفرس ما هى با اينكه شجر نيز مانند حجر در جسميّت با انسان و فرس مشارك است معذلك جواب جسم نيست بلكه نامى در جواب حمل ميگردد .
شرح : قوله : فان اقتصر فى السؤال :
كلمه « اقتصر » را هم ميتوان بصيغه معلوم خواند تا ضمير فاعلى به سائل رجوع كند و هم مجهول قرائت كرد .
قوله : المختصة به :
ضمير در « به » به امر واحد راجع است .
قوله : عن بعض الحقائق المخالفة لها :
ضمير در « لها » به ماهيّت راجع است .
قوله : المشاركة ايّاها :
ضمير « ايّاها » نيز به ماهيّت عود مىكند .
قوله : فان كان مع ذلك :
ضمير در « كان » به جنس راجع بوده و مشار اليه « ذلك » وقوع جنس جوابا عن الماهيّة و عن بعض الحقائق المخالفة لها مىباشد .
متن : الثانى- النوع:
و هو المقول على الكثرة المتّفقة الحقيقة فى جواب ما هو.
و قد يقال على الماهيّة المقول عليها و على غيرها الجنس فى جواب ما هو و يختص باسم الاضافى كالاوّل بالحقيقى و بينهما عموم من وجه لتصادقهما على الانسان و تفارقهما فى الحيوان و النّقطة.
ترجمه :
2-نوع
نوع عبارتست از كلّى كه در جواب سؤال از افراد متكثّر و متعدّدى حمل ميشود كه با هم در حقيقت و ماهيّت متّفق باشند و گاهى هم آنرا بر
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :136««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ماهيّتى اطلاق كنند كه وقتى آنرا با غيرش در سؤال به « ما هو » بياورند جنس در جواب آيد البته اين قسم از نوع را نوع اضافى گويند چنانچه اوّلى را نوع حقيقى خوانند و نسبت بين ايندو عموم و خصوص من وجه است زيرا در انسان اجتماع نموده و در حيوان و نقطه تفارق دارند .
حاشيه : قوله : و قد يقال على الماهيّة :
اى المقول فى جواب « ما هو » ، فلا يكون الّا كلّيّا لاجزئيّا ذاتيّا لما تحته لا عرضيّا، فالشّخص و الصّنف كالرّومى و الزّنجى مثلا خارجان عنها، فالنّوع الاضافى دائما يكون امّا نوعا حقيقيّا مندرجا تحت جنس كالانسان تحت الحيوان و امّا جنسا مندرجا تحت جنس آخر كالحيوان المندرج تحت الجسم النّامى، ففى الاوّل يتصادق النّوع الحقيقى و الاضافى و فى الثّانى يوجد الاضافى بدون الحقيقى و يجوز ايضا تحقّق الحقيقى بدون الاضافى فيما اذا كان النّوع بسيطا لا جزء له حتّى يكون جنسا له و قد مثل بالنقطة و فيه مناقشة .
و بالجملة : النسبة بينهما هى العموم من وجه .
ترجمه :
نوع اضافى و نسبتش با نوع حقيقى
مقصود از كلمه « ماهيت » در عبارت مصنّف « و قد يقال على الماهيّة » كلّى است كه در جواب « ما هو » حمل ميشود و چون هميشه جواب « ما هو » امر كلّى و ذاتى افراد مادونش ميباشد است از اينرو اجمالا مىگوئيم كه نوع اضافى كلّى بوده نه جزئى و نيز ذاتى فردى است كه در تحت آن قرار گرفته نه عرضى .
در نتيجه بايد گفت شخص بملاحظه جزئى بودنش و صنف همچون « رومى » و « زنجى » باعتبار عرضى بودنش از معناى « ماهيت » واقع در عبارت مذكور خارج مىباشند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :137««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
پس بايد گفت نوع اضافى دائما يا نوع حقيقى است كه در تحت جنس مندرج است همچون « انسان » كه در تحت حيوان است و يا جنسى است كه در تحت جنس ديگر مندرج ميباشد مانند حيوان كه در تحت جسم نامى قرار گرفته .
پس در اوّل يعنى انسان نوع حقيقى و اضافى با هم تصادق داشته و در دوّمى اضافى صادق بدون حقيقى صادق است و ممكنست در موردى حقيقى صادق باشد بدون اضافى و آن در جائى است كه نوع بسيط و بدون جزء باشد چه آنكه بسيط جنس نداردو وقتى جنس نبود نوع اضافى غير متحقّق است و براى آن نقطه را مثال آوردهاند ولى در اين مثال ميتوان مناقشه كرد .
و حاصل كلام آنكه نسبت بين نوع اضافى و حقيقى عام و خاص من وجه است .
شارح گويد :
وجه مناقشه محشى عليه الرّحمه در ذيل « قوله : و النقطة » به بيان خود ايشان تقرير و تشريح شده است .
شرح : قوله : و قد يقال على الماهيّة :
ضمير مستتر در « يقال » به نوع راجع است و كلمه « المقول عليها » صفت براى ماهيّت بوده و « على غيرها » معطوف بآن و « الجنس » نائب فاعل برا « المقول » ميباشد .
قوله : خارجان عنها :
يعنى از ماهيّت .
قوله : بسيطا لا جزء له :
جمله « لا جزء له » صفت توضيحى براى « بسيطا » است .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :138««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : و النقطة :
النقطة طرف الخطّ، طرف السّطح، و السّطح طرف الجسم، فالسّطح غير منقسم فى العمق و الخطّ غير منقسم فى العرض و العمق، و النقطة غير منقسم فى الطّول و العرض و العمق، فهى عرض لا يقبل القسمة فى الجهات اصلا، و اذا لم يقبل القسمة اصلا لم يكن لها جزء، فلا يكون لها جنس .
و فيه نظر : لانّ هذا يدلّ على انّه لا جزء لها فى الخارج، و الجنس ليس جزء خارجيا بل هو من الاجزاء العقليّة، فجاز ان يكون للنّقطة جزء عقلى و هو جنس لها، و ان لم يكن لها جزء فى الخارج .
ترجمه :
تقرير بساطت نقطه و مناقشه در آن
نقطه عبارتست از انتهاء خط، چنانچه خط عبارتست از انتهاء سطح و سطح نيز انتهاء جسم مىباشد در نتيجه سطح در بعد عمقى قابل تقسيم نيست و بعبارت ديگر ارتفاع و ضخامت ندارد و خطّ نيز باعتبار فاقد بودن ضخامت و عرض در دو بعد عمقى و عرضى قابل تقسيم نيست و نقطه چون هيچيك از سه بعد طولى و عرضى و عمقى را ندارد لاجرم در هيچيك از ابعاد ثلاثه قابل تقسيم نميباشد پس در تعريفش ميتوان گفت :
نقطه عبارتست از عرضى كه در هيچكدام از جهات سهگانه قابل تقسيم نباشد . و وقتى قسمت را نپذيرفت معلوم ميشود كه داراى جزء نيست و چون ثابت است هر شىء بسيط و بدون جزء جنس ندارد ناچار نقطه نيز در تحت جنسى قرار نداشته و بدين ترتيب صرفا نوع حقيقى است نه اضافى .
ولى در اين تقرير ميتوان مناقشه نمود و آن اينستكه بگوئيم :
اين بيان دلالت دارد بر اينكه نقطه جزء خارجى ندارد همانطوريكه هركدام از سطح و خط فاقد ابعاد ياد شده در خارج مىباشند و اين تقرير
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :139««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست