استعير لها هو » و قد يذكر للرّابطةالغير الزمانيّة اسماء مشتقّة من الافعال النّاقصة و غيرها نحو « كائن » و « موجود » فى قولنا : زيد كائن قائما، اوميرس موجود شاعرا .
ترجمه :
تقسيم رابطه به زمانيّه و غير زمانيّه
مرحوم محشّى ميفرمايد :
رابطه بر دو قسم است : زمانيّه و غير زمانيّه .
رابطه زمانيه : آنستكه دلالت كند بر مقارن بودن نسبت حكميّه با يكى از سه زمان چنانچه گوئيم زيد كان قائما .
رابطه غير زمانيه : آنستكه بخلاف آن باشد مانند زيد هو القائم .
كلام فارابى
معلّم ثانى ابو نصر فارابى ميگويد :
زمانيكه حكمت و فلسفه از زبان يونانى به لغت عربى منتقل شد ارباب فنّ در قبال رابطه زمانيّه افعال ناقصه را ديده و پسنديدند ولى براى رابطه غير زمانيه كلمهايكه معادل لفظ « است » به زبان فارسى و « استين » به لسان يونانى باشد نيافتند لاجرم لفظ « هو » و « هى » را باين منظور استعارة بكار گرفتند با اينكه ايندو لفظ بملاحظه اينكه ضمير هستند اسم ميباشند .
سپس مرحوم محشى ميفرمايد :
و گاهى براى رابطه غير زمانيه از اسمائيكه مشتق از افعال ناقصه هستند استفاده ميشود مانند دو كلمه « كائن » و « موجود » در دو مثال :
زيد كائن قائما و اوميرس موجود شاعرا .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :181««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : و الّا فشرطيّة :
اى و ان لم يكن الحكم بثبوت شئ لشئ او نفيه عنه فالقضيّة شرطيّة سواء كان الحكم بثبوت نسبة على تقدير اخرى او نفى ذلك الثبوت او بالمنافاة بين النسبتين او بسلب تلك المنافاة :
فالاولى شرطيّة متّصلة و الثّانية شرطيّة منفصله .
ترجمه :
قضيّه شرطيّه و برخى از اقسام آن
مرحوم محشّى در ذيل « و الّا فشرطيه » كه در عبارت مصنّف آمده مىفرمايد :
يعنى و اگر در قضيّه حكم بثبوت چيزى براى شيئى يا نفيش از آن نشود قضيّه را شرطيّه گويند . اعم از اينكه حكم به ثبوت يا سلب نسبتى بفرض حصول نسبت ديگر شود مانند :
ان كانت الشمس طالعة فالنهار موجود .
يا حكم به تنافى و عدم آن بين دو نسبت گردد چنانچه گويند :
هذا العدد امّا زوج او فرد .
قضيّه شرطيّه اوّل را متّصله و دوّم منفصله گويند .
حاشيه : و اعلم : انّ حصر القضيّة فى الحمليّة و الشرطيّة على ما قرّره المصنّف حصر عقلى دائر بين النّفى و الاثبات و امّا حصر الشّرطيّة فى المتّصلة و المنفصلة فاستقرائى .
ترجمه :
تبصره
مرحوم محشّى ميفرمايد :
مخفى نباشد كه انحصار قضيّه در حمليّه و شرطيّه و تقسيمش بايندو طبق تقريرى كه مصنّف نموده از باب حصر عقلى است زيرا حصر عقلى
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :182««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
عبارتست از اينكه شيئى را دائر مدار بين نفى و اثبات كنند چنانچه مصنّف در اينجا مرتكب آن شده و گفته :
اگر در قضيّه حكم به ثبوت شيئى يا نفى آن از شىء ديگر شود قضيه حمليه و در غير اينصورت شرطيه است و امّا تقسيم شرطيّه به متّصله و منفصله و حصرش در ايندو از قبيل حصر استقرائى است و آن اينستكه بواسطه فحص و گردش براى حقيقتى اقسام و افرادى پيدا مىكنند بدون اينكه اين تفحّص موجب قطع بانحصار آن حقيقت در اقسام يافته شده بشود بلكه احتمال ميرود كه غير از آنها افراد و اقسام ديگرى باشند .
حاشيه : قوله : مقدما :
لتقدّمه فى الذكر .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل « مقدّما » كه در عبارت مصنّف وارد شده مىفرمايد :
وجه تسميه جزء اوّل در قضيه شرطيّه به مقدّم اينستكه در ذكر بر جزء ديگرش مقدّم شده است .
حاشيه : قوله : تاليا .
لتلوه الجزء الاوّل :
ترجمه : و در ذيل « تاليا » ميفرمايد : وجه ناميدن جزء دوّم به « تالى » از اينرو است كه جزء دوّم بعد از مقدّم ذكر ميشود .
متن : و الموضوع ان كان مشخّصا سمّيت القضيّة شخصيّة و مخصوصة و ان كان نفس الحقيقة فطبيعيّة و الّا فان بيّن كميّة افراده كلّا او بعضا فمحصورة كلّيّة او جزئية و ما به البيان سور و الّافمهملة.
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :183««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ترجمه : موضوع در قضيّه اگر مشخّص و فرد معيّنى باشد بان قضيه شخصيّه و مخصوصه گويند و اگر حقيقت و ماهيّت كليّه باشد آنرا قضيّه طبيعيّه خوانده و در غير اينصورت اگر مقدار افراد را از حيث كلّى يا جزئى بودن بيان كنند بآن قضيّه محصوره گفته اعم از محصوره كليّه يا جزئيه و كلمهاى كه بواسطهاش بيان كميّت افراد صورت مىگيرد « سور » قضيه خوانند و اگر مقدار افراد در آن بيان نشود آنرا قضيه مهمله گويند .
حاشيه : قوله : و الموضوع :
هذا تقسيم للقضيّة الحمليّة باعتبار الموضوع و لهذا لوحظ فى تسمية الاقسام حال الموضوع فيسمّى ما هو موضوعه شخص، شخصيّة و على هذا القياس و محصّل التقسيم :
انّ الموضوع امّا جزئى حقيقى كقولنا : هذا انسان، او كلّى :
و على الثّانى فامّا ان يكون الحكم على نفس حقيقة هذا الكلى او على افراده :
و على الثّانى فامّا ان يبيّن كميّة الافراد المحكوم عليها بان يبيّن انّ الحكم على كلّها او على بعضها او لا يبيّن ذلك بل يهمل، فالاولى شخصيّه و الثّانية طبيعيّة و الثّالثة محصورة و الرّابعة مهملة .
ترجمه :
تقسيم قضيّة حمليه باعتبار موضوع
مرحوم محشى در ذيل « و الموضوع » كه مصنّف آنررا گفته چنين ميفرمايند :
اين عبارات اشاره به تقسيم قضيّه حمليه است باعتبار موضوع و از اينرو در نامگذارى هريك از اقسام حال موضوع ملاحظه شده مثلا قضيّهايكه موضوعش شخص باشد شخصيّه نام گذارده شده و اگر طبيعت كليّه و ماهيّت باشد بآن طبيعيّه گويند و بر همين قياس و حاصل تقسيم اينست :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :184««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
موضوع در قضيّه يا جزئى حقيقى است مانند اينكه بگوئيم : هذا انسان ( اين شخص مورد اشاره انسان مىباشد ) و يا كلّى مىباشد در صورت اوّل آنرا قضيّه شخصيّه نامند .
در صورت دوّم يا حكم بر نفس حقيقت و ماهيّت اين كلّى حمل ميشود بدون نظر به افراد چنانچه گوئيم : الانسان حيوان ناطق ( حقيقت انسان عبارت است از حيوان ناطق ) كه در اينصورت بآن قضيّه طبيعيّه گويند زيرا حكم چنانچه گفته شد محمول بر طبيعت است . و يا آنكه حكم را بر افراد طبيعت و اشخاص ماهيت حمل مىنمايند و اين خود بدوگونه صورت ميگيرد يا كميّت و مقدار افراد را معيّن مىكنند باين معنا كه مشخص مىكنند آيا حكم بر كلّ افراد حمل شده يا بر بعضى از آنها و يا آنكه اصلا متعرّض كميّت نشده و از اين نظر مهمل مىگذارند .
در فرض اوّل قضيّه را محصوره و صورت دوّم را قضيّه مهمله نامند .
قضيّه مهمله مانند اينكه بگويند انسان كاتب است بدون اينكه در آن هيچ دلالتى بر حمل حكم نسبت به تمام افراد يا بعضى از آنها باشد .
حاشيه : ثمّ انّ المحصورة ان بيّن فيها انّ الحكم على كلّ افراد الموضوع فكليّة و ان بيّن انّ الحكم على بعض افراده فجزئيّة و كلّ منهما امّا موجبة او سالبة .
و لا بدّ فى كلّ من تلك المحصورات الاربع من امر يبيّن كميّة افراد الموضوع يسمّى ذلك الامر بالسّور اذ كما ان سور البلد محيط به كذلك هذا الامر محيط بما حكم عليه من افراد الموضوع .
ترجمه :
قضيه محصوره و اقسام آن
قبلا گفته شد قضيّه محصوره آنستكه حكم بر طبيعت موجود در افراد حمل شده و در آن كميّت و مقدار افراد از حيث كليّت و جزئيّت بيان ميشود .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :185««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
اكنون مىگوئيم قضيّه محصوره بر دو قسم است :
1- كليّه : و آن قضيهاى است كه حكم بر تمام افراد موضوع حمل شود .
2- جزئيه : و آن قضيّهاى است كه حكم بر بعضى از افراد حمل گردد .
و هركدام از ايندو يا موجبه بوده و يا سالبه .
بنابراين اقسام قضيّه محصوره چهار است كه از آنها اصطلاحا به محصورات اربعه تعبير مىكنند .
سور و معناى آن
در قضيّه محصوره بناچار بايد كلمهاى باشد كه بواسطهاش بيان كنند آيا حكم بر تمام افراد حمل شده يا بر بعضى، اينكلمه را اصطلاحا سور قضيّه نامند .
وجه تسميه سور
در وجه تسميه اينكلمه بنام سور چنين گفتهاند :
سور عبارتست از امرى كه نسبت به امر ديگر محيط باشد چنانچه سابق بدور شهرها ديوار مىكشيدند بطوريكه تمام شهر در داخل آن ديوار مدوّر يا چهارگوش واقع ميشد و بآن سور بلد مىگفتند پس همانطوريكه سور بلد و ديوار نامبرده بر شهر و سكنه آن احاطه دارد عينا كلمه ياد شده بر افراد موضوع محيط است .
حاشيه : فسور الموجبة الكليّة هو « كلّ » و « لام الاستغراق » و ما يفيد معناها من اىّ لغة كانت .
و سور الموجبة الجزئيّة هو « بعض » و « واحد » و ما يفيد مؤدّاهما .
و سور السالبة الكليّة « لاشى » و « لا واحد » و نظائرهما .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :186««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
و سور السالبة الجزئية « ليس بعض » و « بعض ليس » و « ليس كلّ » و ما يساويها .
ترجمه :
ادات سور
براى هركدام از محصورات اربعه كلمه خاصّى معيّن شده كه نمايانگر آن مىباشد و شرح آن چنين است :
1- سور موجبه كلّيه عبارتست از كلمه « كلّ » و لام استغراق و آنچه از لغات ديگر مفيد معناى ايندو است همچون كلمه « هر » و « تمام » و « همگى » در لغت فارسى .
مثال
كلّ انسان حيوان ناطق ( هر انسانى حيوان ناطق است ).
2- سور موجبه جزئيه عبارتست از كلمه « بعض » و « واحد » و آنچه معناى ايندو را اداء كند نظير وقوع نكره در جمله مثبت يا كلمه « برخى » و « پارهاى » در لغت فارسى .
مثال
بعضى الانسان كاتب ( برخى از انسانها نويسندهاند ).
3- سور سالبه كلّيّه عبارتست از كلمه « لا شىء » و « لا واحد » و امثال ايندو همچون وقوع نكره در سياق نفى يا كلمه « هيچيك » و « هيچكدام » در لغت فارسى .
مثال
لا شئ من الانسان بحجر ( هيچيك از انسانها سنگ نيستند ).
4- سور سالبه جزئيه عبارتست از كلمه « ليس بعض » و « بعض ليس » و « ليس كل » و آنچه از نظر معنا باينكلمات مساوى است .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :187««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
مثال
ليس كلّ انسان بكاتب ( همه انسانها نويسنده نيستند ).
متن : و تلازم الجزئيه.
ترجمه : قضيّه و مهمله از نظر صدق با قضيّه جزئيه ملازم است .
حاشيه : قوله : و تلازم الجزئيه :
اعلم : انّ القضا يا المعتبرة فى العلوم هى المحصورات الاربع لا غير و ذلك، لانّ المهملة و الجزئيّة متلازمتان، اذ كلّما صدق الحكم على افراد الموضوع فى الجملة صدق على بعض افراده و بالعكس فالمهملة مندرجة تحت الجزئيّة، و الشخصيّة لا يبحث عنها بخصوصها، فانّه لا كمال فى معرفة الجزئيّات لتغيّرها و عدم ثباتها بل انّما يبحث عنها فى ضمن المحصورات الّتى يحكم فيها على الاشخاص اجمالا و الطبيعيّة لا يبحث عنها فى العلوم اصلا، فانّ الطّبايع الكلّيّة من حيث نفس مفهومها كما هو موضوع الطبيعيّة لا من حيث تحقّقها فى ضمن الاشخاص غير موجودة فى الخارج فلا كمال فى معرفة احوالها فانحصر القضايا المعتبرة فى المحصورات الاربع .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل « و تلازم الجزئيه » كه مصنّف گفته ميفرمايد :
مخفى نباشد كه قضاياى معتبر در علوم منحصرا محصورات اربعه مىباشند و غير آنها اعتبارى ندارد و جهت آن اينست :
قضيّه مهمله با جزئيه كه خود يكى از محصورات اربعه است تلازم وجودى ندارد پس در واقع قضيّه مهمله خود قضيّه مستقلّى نيست تا مورد اعتبار و عدم آن قرار گيرد چه آنكه در هر قضيهاى كه مهمله باشد يعنى در آن بطور اجمال حكم بر افراد موضوع شود بدون اينكه در آن تصريح بتمام يا بعضى از افراد گردد قطعا حكم بر بعضى از افراد شده و الّا كذب لازم
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :188««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست