مطلقه عامه است بنابراين « مطلقه عامه » معناى التزامى لا داوامى ذاتى مىباشد .
حاشيه : قوله : المشروطة الخاصه :
هى المشروطة العامّة المقيدة باللّادوام الذّاتى نحو : « كلّ كاتب متحرّك الاصابع بالضرورة مادام كاتبا لا دائما » اى « لا شئ من الكاتب بمتحرك الاصابع بالفعل » .
ترجمه و شرح :
مشروطه خاصه و معناى آن
مرحوم محشّى ميفرمايد :
مشروطه خاصه همان مشروطه عامه است كه قبلا شرحش گذشت منتهى آنرا به « لا دوام ذاتى » مقيّد مىنمايند چنانچه گويند :
هر نويسندهاى مادامى كه مىنويسد بالضّرورة انگشتانش حركت مىكند نه بطور دائمى .
در اين مثال جزء اوّل مشروطه عامه است و جزء دوّمش كه « نه بطور دائمى » باشد اشاره به قضيّه مطلقه عامّه دارد كه معنايش چنين است :
هيچيك از نويسندگان در يكى از سه زمان انگشتانشان حركت نميكند .
حاشيه : قوله : و العرفيّة الخاصّة :
هى العرفيّة العامّة المقيّدة باللّادوام الذّاتى كقولنا : بالدّوام لا شئ من الكاتب بساكن الاصابع مادام كاتبا لا دائما اى كلّ كاتب ساكن الاصابع بالفعل .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :213««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ترجمه و شرح :
عرفيه خاصه و معناى آن
عرفيّه خاصّه همان عرفيّه عامّه است كه قبلا شرحش گذشت منتهى آنرا به « لا دوام ذاتى » مقيّد مىكنند چنانچه گوئيم :
دائما هيچ نويسندهاى مادامى كه مىنويسد انگشتانش متحرّك نيست نه بطور دائمى .
در اين مثال جزء اوّل عرفيّه عامّه است و جزء دوّمش كه « نه بطور دائمى » باشد اشاره به قضيّه مطلقه عامّه دارد كه معنايش اينست :
هر نويسندهاى در يكى از سه زمان انگشتانش ساكن و بدون تحرّك است .
حاشيه : و الوقتية و المنتشرة :
لمّا قيدت الوقتيّة المطلقة و المنتشرة المطلقة باللّادوام الذّاتى حذف من اسميهما لفظ الاطلاق فسمّيت الاولى « وقتيه » و الثانيه « منتشرة » .
فالوقتية هى الوقتية المطلقة المقيّدة باللّادوام الذّاتى نحو : كلّ قمر منخسف بالضرورة وقت الحيلولة لا دائما اى لا شئ من القمر بمنخسف بالفعل .
و المنتشرة هى المنتشرة المطلقةة المقيّدة باللّادوام الذّاتى نحو : لا شئ من الانسان بمتنفس بالضرورة وقتا ما لا دائما اى كلّ انسان متنفّس بالفعل .
ترجمه و شرح :
وقتيه و منتشره و معناى ايندو
مرحوم محشّى ميفرمايد : وقتى دو قضيّه « وقتيه مطلقه » و « منتشره مطلقه » را به قيد « لا دوام ذاتى » مقيّد نموديم از اسم ايندو لفظ اطلاق
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :214««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حذف شده و در نتيجه به اوّلى « وقتيه » و به دوّمى « منتشره » گويند پس قضيّه وقتيّه همان وقتيّه مطلقه است كه به قيد « لا دوام ذاتى » مقيّد شده مانند اينكه بگوئيم :
هر كره ماهى بالضرورة در وقت حيلوله مىگيرد نه بطور دائم .
در اين مثال جزء اوّل وقتيه مطلقه است و جزء دوّمش كه « نه بطور دائم » باشد اشاره به قضيه مطلقه عامه است كه معنايش چنين مىباشد :
هيچ كره ماهى در يكى از سه زمان گرفته نيست .
و قضيّه منتشره همان منتشره مطلقه است كه به قيد « لا دوام ذاتى » مقيّد شده مانند اينكه بگوئيم :
هيچيك از افراد انسان در يك وقتى بالضرورة تنفّس نميكنند نه بطور دائم .
در اينمثال جزء اوّل منتشره مطلقه است و جزء دوّمش كه « نه بطور دائم » باشد اشاره به قضيّه مطلقه عامّه است كه معنايش چنين ميباشد :
همه انسانها در يكى از ازمنه تنفّس مىكنند .
حاشيه : قوله : باللّاضروريّة الذّاتيّة :
و معنى اللّاضرورة الذاتيّة انّ هذه النّسبة المذكورة فى القضيّة ليست ضروريّة مادام ذات الموضوع موجودة، فيكون هذا حكما بامكان نقيضها، لانّ الامكان هو سلب ضرورة الطّرف المقابل كما مرّ فيكون مفاد اللّا ضرورة الذاتيّة ممكنة عامّة مخالفة للاصل فى الكيف .
ترجمه و شرح :
معناى لا ضرورت ذاتى
مرحوم محشّى ميفرمايند : لا ضرورت ذاتى معنايش اينستكه نسبت مذكور در قضيّه تا ماداميكه موضوع موجود است ضرورت ندارد و بعبارت
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :215««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ديگر حكم است باينكه نقيض نسبت مزبور امكان دارد چه آنكه امكان همانطوريكه قبلا گفته شد يعنى سلب ضرورت از طرف مقابل و حاصل كلام آنكه مفاد و معناى لا ضرورت ذاتى قضيّه ممكنه عامّهاى است كه با اصل قضيّه در كيف مخالف و در كمّ موافق است .
حاشيه : قوله : فتسمّى الوجوديّة اللّا ضروريّة .
لانّ معنى المطلقة العامّة هى فعليّة النّسبة و وجودها فى وقت من الاوقات و لاشتمالها على اللّاضرورة فالوجودية اللّاضروريّة هى المطلقة العامّة المقيّدة باللّاضرورة الذاتيّة نحو : كلّ انسان متنفّس بالفعل لا بالضّرورة اى لا شئ من الانسان بمتنفّس بالامكان العام .
فهى مركبة من مطلقة عامه و ممكنة عامّة، احديهما موجبة و الاخرى سالبة .
ترجمه و شرح :
وجودية لا ضرورية و وجه تسميه آن
مرحوم محشّى ميفرمايند : وجه ناميدن « مطلقه عامه » مقيّد به لا ضرورت ذاتى به « وجوديّة لا ضروريه » اينست :
امّا وجوديّهاش گويند بجهت اينكه جزء اوّل آن مطلقه عامّه است معناى آن فعلى بودن و وجود داشتن نسبت در يكى از ازمنه سه گانه مىباشد .
و امّا لا ضروريّه بآن اطلاق كنند بخاطر اشتمالش بر قيد « لا ضرورت » .
پس در نتيجه بايد گفت « وجوديّه لا ضروريه » همان مطلقه عامّه بوده كه به قيد « لا ضرورت ذاتى » مقيّد شده است چنانچه گوئيم :
هر انسانى بالفعل تنفّس مىكند « لا بالضّرورة » .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :216««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
كه در اينمثال جزء اوّل آن مطلقه عامه بوده و جزء دوّمش « لا بالضرورة » كه معنايش اينست :
هيچ انسانى بالامكان العام متنّفس نيست .
و همانطوريكه مشهود است قضيّه مذكور مركب است از دو جزء كه جزء اوّلش مطلقه عامّه موجبه و دوّمش ممكنه عامه سالبه مىباشد .
حاشيه : قوله : او باللّادوام الذّاتى :
انّما قيد اللّادوام بالذّاتى لان تقييد العامتين باللّادوام الوصفى غير صحيح، ضرورة تنافى اللّادوام بحسب الوصف مع الدّوام بحسب الوصف .
نعم يمكن تقييد الوقتيتين المطلقتين باللّادوام الوصفى لكن هذا التركيب غير معتبر عندهم .
ترجمه و شرح : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه ميگويد « او باللّادوام الذّاتى » مىفرمايد :
مصنّف « لا دوام » را مقيّد به ذاتى نمود و گفت :
مطلقه عامه را گاهى به « لا ضرورت ذاتى » و زمانى به « لا دوام ذاتى » مقيّد مىنمايند .
و جهت اين تقييد آنستكه تقييد مشروطه عامه و عرفيه عامه به « لا دوام » وصفى صحيح نيست زيرا معناى ايندو قضيه دوام حكم براى موضوع است ماداميكه وصف عنوانى باشد در حاليكه مفاد « لا دوام وصفى » عدم دوام حكم است براى موضوع ماداميكه وصف عنوانى حاصل باشد و پرواضح است كه ايندو معنا با هم متنافى و متهافت مىباشد .
بلى البته از « لا دوام وصفى » جهت تحصيل قضيّه مركّبه در دو مورد ميتوان استفاده كرد و آن در تقييد « وقتيه مطلقه » و « منتشره مطلقه »
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :217««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
است ولى اين تركيب از نظر ارباب منطق اعتبارى نداشته و آن را در زمره قضاياى مركّبه نياوردهاند .
حاشيه : و اعلم :
انّه كما يصحّ تقييد هذه القضايا الاربع باللّادوام الذّاتى كذلك يصحّ تقييد ما سوى المشروطة العامة من تلك الجملة باللّاضرورة الوصفيّة .
فالاحتمالات الحاصلة من ملاحظة كلّ من تلك القضايا الاربع مع كلّ من تلك القيود الاربعة ستّة عشر، ثلاثة منها غير صحيحة و اربعة منها صحيحة معتبرة و التّسعة الباقية صحيحة غير معتبرة .
ترجمه و شرح : مرحوم محشّى ميفرمايند :
همانطوريكه چهار قضيه نامبرده يعنى : مشروطه عامه، عرفيه عامه، وقتيّه مطلقه و منتشره مطلقه را به « لا دوام ذاتى » مقيّد ميكنند همچنين صحيح است قيد « لا ضرورت ذاتى » را با آنها آورد و نيز ميتوان تمام قضاياى هشتگانه بسيطه را به « لا ضرورية وصفيّه » مقيّد نمود باستثناء مشروطه عامّه زيرا جهت در اين قضيه « ضرورة بحسب وصف » است و پرواضح است كه با اين جهت « لا ضرورة بحسب وصف » تنافى و تهافت دارد .
پس در نتيجه بايد گفت از ملاحظه قضاياى چهارگانه ياد شده ( مشروطه عامه، عرفيه عامه، وقتيه مطلقه و منتشره مطلقه ) با چهار قيد مذكور يعنى ( لا دوام ذاتى، لا دوام وصفى، لا ضرورت ذاتى و لا ضرورت وصفى ) شانزده قضيّه مركّبه حاصل ميشود كه سه تاى آنها صحيح نيست و آنها عبارتند از :
1- مشروطه عامه مقيد به لا دوام وصفى .
2- مشروطه عامّه مقيّد به لا ضرورت وصفى .
3- عرفيه عامه مقيّد به لا دوام وصفى .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :218««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
و چهارتاى آنها صحيح و معتر است بشرح زير :
1- مشروطه عامه مقيّد به لا دوام ذاتى .
2- وقتيه مطلقه مقيّد به لا دوام ذاتى .
3- منتشره مطلقه مقيّد به لا دوام ذاتى .
4- عرفيه عامه مقيّد به لا دوام ذاتى .
و نه قضيه باقيمانده صحيح بوده ولى معتبر نيستند و شرح آنها چنين است :
1- مشروطه عامّه مقيّد به لا ضرورت ذاتى .
2- وقتيه مطلقه مقيّد به لا ضرورت ذاتى .
3- وقتيه مطلقه مقيّد به لا دوام وصفى .
4- منتشره مطلقه مقيّد به لا ضرورت ذاتى .
5- منتشره مطلقه مقيّد به لا دوام وصفى .
6- عرفيه عامّه مقيّد به لا ضرورت ذاتى .
7- عرفيه عامّه مقيّد به لا ضرورت وصفى .
8- وقتيه مطلقه مقيّد به لا ضرورت وصفى .
9- منتشره مطلقه مقيّد به لا ضرورت وصفى .
و ما براى تسهيل امر و حسن ضبط شانزده صورت را در جدولى قرار دادهايم كه در ذيل رسم ميشود :
()
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :219««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : و اعلم ايضا انّه كما يمكن تقييد المطلقة العامة باللّادوام و اللّاضرورة الذاتيتين كذلك يمكن تقييدها باللّادوام و اللّاضرورة الوصفتين و هذان ايضا من الاحتمالات الصحيحة الغير المعتبرة و كما يصحّ تقييد الممكنة العامة باللّاضرورة الذاتيّة كذلك يصحّ تقييدها باللّاضرورة الوصفيّة و كذا باللّادوام الذّاتى و الوصفى لكن هذه الاحتمالات الثلاثة ايضا غير معتبرة عندهم .
و ينبغى ان يعلم انّ التركيب لا ينحصر فيما اشرنا اليه بل سيجيئ الاشارة الى بعض آخر و يمكن تركيبات كثيرة اخرى لم يتعرّضوا لها لكن المتنبّه بعد التنبيه بما ذكروه يتمكّن من استخراج اىّ قدر شاء .
ترجمه و شرح : مرحوم محشّى ميفرمايند :
مخفى نباشد همانطوريكه ممكن است قضيّه مطلقه عامه را به « لا دوام » و « لا ضرورة ذاتى » مقيّد نمود ميتوان آن را با قيد « لا دوام » و « لا ضرورة وصفى » همراه آورد .
و اين دو صورت نيز از احتمالات صحيحهاى است كه البتّه غير معتبر مىباشد .
و نيز معلوم باشد همانطوريكه صحيح است ممكنه عامّه را به « لا ضرورت ذاتى » مقيّد نمود عينا آنرا ميتوان با قيد « لا ضرورت وصفى » و « لا دوام ذاتى و وصفى » همراه آورد ولى اين سه صورت نيز همچون صور قبلى از نظر ارباب فنّ معتبر نيست .
ناگفته نماند كه تركيب در قضايا منحصر در آنه گفتيم نبوده بلكه چنانچه بعدا ببرخى از آنها اشاره خواهيم نمود قضاياى مركّبه ديگرى وجود دارند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :220««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست