کتاب آثار الباقیه فی شرح الحاشیه

شارح گويد :

مثال ضرب اوّل و دوّم چنين مى‌باشد :

1- صغرى موجبه كلّيّه و كبرى نيز موجبه كلّيّه نتيجه نيز موجبه كلّيّه است مانند :

كلّ انسان حيوان و كلّ حيوان مائت فكلّ انسان مائت‌

2- صغرى موجبه جزئيه و كبرى موجبه كلّيّه نتيجه موجبه جزئيه است :

مثل :

بعض الحيوان انسان و كلّ انسان ضاحك فبعض الحيوان ضاحك .

حاشيه : قوله : السالبتين :

اى ينتج الكلّية و الجزئيّة .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « السالبتين » ميفرمايد :

مقصود اينست كه نتيجه سالبه كليّه و سالبه جزئيه است .

شارح گويد :

مثال ضرب سوّم و چهارم چنين است :

3- صغرى موجبه كلّيّه و كبرى سالبه كليّه نتيجه سالبه كليّه ميشود نظير :

كلّ انسان حيوان و لا شئ من الحيوان بحجر فلا شى‌ء من الانسان بحجر .

4- صغرى موجبه جزئيه و كبرى سالبه كليّه نتيجه سالبه جزئيه ميشود همچون :

بعض الحيوان انسان و لا شئ من الانسان بشجر فبعض الحيوان ليس بشجر .

حاشيه : قوله : بالضرورة :

متعلّق بقوله « لينتج » و المقصود منه الاشارة الى انّ انتاج هذا الشّكل للمحصورات الاربع بديهى بخلاف انتاج ساير الاشكال، لانّ انتاجها نظرى كما سيجيئ تفصيلها .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :326««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « بالضرورة » ميفرمايد :

جار و مجرور متعلّق است به « لينتج » و منظور از اينكلام اينست كه با اينكلمه مصنّف اشاره نموده به اينكه نتائج اين شكل كه محصورات اربع است تمام بديهى و ضرورى است بخلاف نتائج سه شكل ديگر چه آنكه انتاج آنها نظرى و برهانى است چنانچه تفصيل آنها بزودى انشاء اللّه مى‌آيد .

متن : و فى الثانى اختلافهما فى الكيف و كلّية الكبرى مع دوام الصغرى او انعكاس السّالبة الكبرى و كون الممكنة مع الضروريةد او كبرى مشروطه.

ترجمه :

شرط شكل دوّم‌

مصنّف گويد :

در شكل دوّم شرط است كه صغرى و كبرى از نظر كيف ( سلب و ايجاب ) با هم مختلف بوده و كبرى كلّى باشد و علاوه بر اين يكى از دو امر ذيل نيز بايد مراعات گردد :

1- يا صغرى دائمه بوده و يا آنكه كبرى از قضايائى باشد كه سالبه آنها عكس دارد .

2- يا هركدام از مقدّمتين كه ممكنه بود ديگرى ضروريه باشد يا آنكه كبرى صرفا مشروطه باشد اعم از مشروطه عامّه يا خاصّه .

حاشيه : قوله : و فى الثانى اختلافهما :

اى يشترط فى هذا الشّكل بحسب الكيف اختلاف المقدمتين فى السّلب و الايجاب و ذلك : لانّه لو تألّف هذا الشّكل من الموجبتين يحصل الاختلاف فى النتيجه و هو ان يكون الصّادق فى نتيجة القياس الايجاب تارة و السّلب تارة اخرى، فانّه لو قلنا « كلّ انسان حيوان و كلّ ناطق حيوان كان الحقّ الايجاب » .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :327««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

و لو بدّلنا الكبرى بقولنا « كلّ فرس حيوان » كان الحقّ السّلب و كذا الحال لو تألّف من سالبتين كقولنا : لا شئ من الانسان بحجر و لا شئ من الناطق بحجر كان الحق الايجاب و لو قلنا و لا شئ من الفرس بحجر كان الحقّ السلب و الاختلاف دليل عدم الانتاج، فانّ النتيجة هو القول الآخر الّذى يلزم من المقدمتين، فلو كان اللّازم من المقدمتين الموجبة لما كان الحقّ فى بعض الموادّ هو السالبة و لو كان اللّازم منهما السّالبة لما كان الحقّ فى بعض المواد الموجبة .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه ميگويد « و فى الثانى اختلافهما » ميفرمايد :

مقصود اينستكه در اين شكل از نظر « كيف » شرط است كه صغرى و كبرى در سلب و ايجاب با هم مختلف باشند و سرّ آن اينستكه :

اگر در اين شكل قياس از دو قضيّه موجبه تأليف و تركيب شده باشد در نتيجه آن اختلاف حاصل ميشود باينمعنا كه چه بسا در يك نتيجه صدق آن به ايجاب بوده و در نتيجه ديگر به سلب . مثلا در قياس « كلّ انسان حيوان و كلّ ناطق حيوان » نتيجه صادق باين است كه بگوئيم « كلّ انسان ناطق » يعنى نتيجه صادق موجبه است حال اگر كبرى را تبديل نموده و بجاى آن بگوئيم كلّ فرس حيوان نتيجه صادق آنستكه بگوئيم لا شى‌ء من الانسان بفرس يعنى نتيجه صادق سالبه است و اين اختلاف از اينجا ناشى است كه صغرى و كبرى هردو موجبه هستند .

و همچنين اگر قياس مزبور از دو قضيّه سالبه تأليف شده باشد مثل اينكه بگوئيم :

لا شئ من الانسان بحجر و لا شى‌ء من الناطق بحجر كه در اين مثال نتيجه صادق ايجاب است يعنى بايد بگوئيم : كلّ انسان ناطق در حاليكه اگر بجاى كبرى مذكور بگوئيم « لا شى‌ء من الفرس بحجر » نتيجه صادق‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :328««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

سلب است يعنى لازم است كه بگوئيم « لا شئ من الانسان بفرس » .

و چنانچه ملاحظه ميشود در اين فرض نيز در نتيجه اختلاف حاصل شد و اين اختلاف خود دليل بر عدم انتاج و عقيم بودن قياس است چه آنكه نتيجه عبارتست از كلام و قول ثالثى كه از انضمام مقدّمتين بيكديگر لازم آيد از اينرو جاى اين مقاله است كه بگوئيم :

در دو مثال ياد شده اگر لازمه مقدّمتين نتيجه ايجابى است پس در همه مواد بايد چنين بوده و نتيجه سلبى در برخى مواد حق و صادق نبايد باشد و اگر لازمه ايندو نتيجه سلبى است پس نتيجه ايجابى در بعضى مواد خلاف حق مى‌باشد .

حاشيه : قوله : و كلّيّة الكبرى :

اى يشترط فى الشكل الثانى بحسب الكمّ كلّيّة الكبرى، اذ عند جزئيّتها يحصل الاختلاف كقولنا :

كلّ انسان ناطق و بعض الحيوان ليس بناطق كان الحقّ الايجاب .

و لو قلنا : بعض الصّاهل ليس بناطق كان الحقّ السّلب .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و كلّيّة الكبرى » ميفرمايد :

مقصود اين است كه در شكل دوّم از نظر « كمّ » شرط است كه كبرى كلّى باشد زيرا در صورت جزئى بودنش در نتيجه اختلاف حاصل ميشود چنانچه در قضيّه : كلّ انسان ناطق و بعض الحيوان ليس بناطق نتيجه حق اينست كه بگوئيم : « كلّ انسان حيوان » يعنى نتيجه صادق ايجاب است حال اگر كبراى مزبور را تبديل نموده و بجاى آن بگوئيم : « بعض الصّاهل ليس بناطق » نتيجه حق سلب است يعنى لازم است بگوئيم : لا شئ من الانسان بصاهل .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :329««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

پس از اختلاف در نتيجه اينطور مى‌فهميم كه جزئى بودن كبرى موجب عقيم ماندن قياس ميشود .

حاشيه : مع دوام الصّغرى :

اى يشترط فى هذا الشكل بحسب الجهة امران :

الاوّل : احد الامرين : امّا ان يصدق الدّوام على الصّغرى بان تكون دائمه او ضروريّه و امّا ان يكون الكبرى من القضاياء السّت الّتى تنعكس سالبتها لا من التسع الّتى لا تنعكس سوالبها الثانى : ايضا احد الامرين : و هو ان الممكنة لا تستعمل فى هذا الشكل الّا مع الضروريّه سواء كانت الضّروريّه صغرى او كبرى او مع كبرى مشروطه عامّة او خاصّة .

و حاصله :

انّ الممكنة ان كانت صغرى كانت الكبرى ضروريّة او مشروطة عامة او خاصّة و ان كانت كبرى كانت الصّغرى ضروريّة لا غير .

و دليل الشّرطين انّه لولاهما لزم الاختلاف و التفصيل لا يناسب هذا المختصر .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه ميگويد « مع دوام الصّغرى » ميفرمايد :

مقصود اينستكه در اين شكل از حيث « جهت » دو امر شرط است :

اوّل : يكى از دو امر ذيل :

الف : آنكه بر صغرى جهت « دوام » صادق باشد يعنى يا دائمه بوده و يا ضروريّة .

ب : آنكه كبرى از آن شش قضيّه‌اى بوده كه سالبه‌اش داراى عكس است نه از قضاياى نه‌گانه‌اى كه سالبه‌اشان عكس نميشود .

دوّم : نيز يكى از دو امر ذيل معتبر است :

ج : در اين شكل قضيّه ممكنه منحصرا بايد با ضروريه استعمال‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :330««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

شود اعم از آنكه صغرى ضرورى و كبرى ممكنه بوده يا عكس آن باشد .

د : آنكه صغرى با كبراى مشروطه عامه يا خاصّه ضميمه گردد .

و حاصل شرط دوّم اينست كه : اگر صغرى ممكنه بوده الزاما كبرايش بايد ضروريّه يا مشروطه عامّه يا خاصّه باشد نه غير آن .

و دليل و برهان اين دو شرط اينستكه اگر رعايت اين دو امر نشود در نتيجه اختلاف پيدا ميشود و آن خود دليل عقيم بودن قياس است و البته تفصيل اين امر با وضع اين مختصر تناسبى ندارد از اينرو بشرح توضيح بيشتر نمى‌پردازيم .

شرح :

تفصيل و شرح‌

شارح گويد :

كلام مصنّف يعنى « مع دوام الصّغرى » اشاره به شرط سوّمى است در اين شكل كه از حيث جهت بايد مراعات شود و تفصيل آن اينست كه بگوئيم :

لازم است در اين شكل يك كدام از ايندو امر بر سبيل منع خلّو رعايت گردد :

يا جهت صغرى دوام و ضرورت بوده و يا آنكه كبرى از قضايائى كه سالبه آنها داراى عكس است باشد و سابقا گفتيم كه آنها شش تا هستند باين شرح :

ضروريه مطلقه، دائمه مطلقه، مشروطه عامّه، عرفيه عامّه، مشروطه خاصّه و عرفيّه خاصّه .

و نبايد از آن نه قضيه‌ايكه سوالب آنها منعكس نميشوند باشند .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :331««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

وجه و دليل بر اعتبار اين شرط

وجه اين شرط آنستكه اگر مقدمتين در شكل دوّم از اين دو امر خالى باشند قياس عقيم ميماند و نتيجه نميدهد و شرح آن اينست :

اگر بر صغرى دوام و ضرورت صدق نكند لاجرم يكى از سيزده قضيّه ديگر مى‌باشد و اخصّ اين قضيا [ مشروطه خاصه‌ ] است چنانچه قبلا ذكر شد و همچنين كبرى اگر يكى از قضاياى منعكسة السوالب نباشد لا بد يكى از قضاياى نه‌گانه‌اى استكه سالبه آنها عكس نميشود و اخصّ آنها « وقتيّه » است و بعد از انضمام مشروطه خاصّه ( صغرى ) با وقتيه ( كبرى ) ملاحظه ميشود كه قياس از نتيجه عقيم ميماند زيرا نتيجه آن نسبت بموادّ مختلف مى‌باشد مثلا در مثال :

لا شى من المنخسف بمضى‌ء بالضّرورة مادام منخسفا لا دائما و كلّ قمر مضى بالضّرورة فى وقت معيّن لا دائما حق ايجاب است يعنى بايد بگوئيم : بعض المنخسف قمر .

حال اگر موضوع در كبرى را به « شمس » تبديل كنيم و بگوئيم « لا شى من المنخسف بمضئ بالضرورة مادام منخسفا لا دائما و كلّ شمس مضى بالضرورة فى وقت معيّن لا دائما حق نتيجه سلب مى‌باشد يعنى لازم است بگوئيم : لا شى من المنخسف بالشمس و اين اختلاف كاشف از عدم انتاج قياس است .

و وقتيكه اخصّ قضايا در صغرى با اخصّ قضايا در كبرى غير منتج بود اعم قضايا در اين دو مقدمه قطعا بدون نتيجه مى‌باشد .

شرط چهارم : در اين شكل علاوه بر شروط ياد شده شرط چهارمى معتبر است كه آن نيز يكى از دو امر ذيل بطور منع خلّو مى‌باشد .

يا جهت در يكى از مقدّمتين امكان بوده و در ديگرى ضرورت باشد و يا آنكه اگر صغرى ممكنه بود كبرى حتما مشروطه عامه و يا خاصّه باشد .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :332««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

و حاصل اين دو امر اين ميشود كه اگر صغرى ممكنه بود كبرى يا ضروريه بوده و يا مشروطه باعم از عامّه و خاصّه و اگر كبرى ممكنه بود لازم است صغرى ضروريّه باشد نه غير آن .

دليل شق اوّل‌

امّا دليل شق اوّل كه اگر صغرى ممكنه بود كبرى بايد يكدام از سه قضيّه مزبور باشد اينستكه اگر كبرى غير از اين سه تا باشد قياس از انتاج عقيم ميماند مثلا در مثال :

كلّ زنجى اسود بالامكان و لا شى من الرّومى باسود دائما نتيجه سالبه است يعنى بايد بگوئيم : لا شئ من الزّنجى برومى حال اگر موضوع كبرى را مبدل به حيوان كنيم و بجاى كبراى مذكور بگوئيم : كلّ زنجى اسود بالامكان و لا شى من الحيوان باسود دائما نتيجه ايجاب است يعنى بايد گفت : كلّ زنجى حيوان و اين اختلاف دليل بر عقيم بودن قياس است و بهمين ترتيب است صغراى ممكنه‌اى كه با قضاياى ديگر منضم شود .

دليل شق دوّم‌

امّا دليل شق دوّم كه اگر كبرى ممكنه بود صغرى بايد منحصرا ضروريّه باشد اينستكه اگر صغرى غير از آن باشد باز در نتيجه اختلاف پديد مى‌آيد كه آن خود حاكى از عقيم بودن قياس است مثلا در مثال « كلّ انسان كاتب دائما و لا شى من الحيوان بكاتب بالامكان » حق در نتيجه ايجاب است يعنى : « كلّ انسان حيوان » حال اگر موضوع كبرى را به « فرس » مبدّل كرده و بگوئيم كلّ انسان كاتب دائما و لا شئ من الفرس بكاتب بالامكان حقّ در نتيجه سلب است يعنى بايد بگوئيم : لا شى من الانسان بفرس و همچنين است حال نسبت بسائر قضاياى ديگر غير از دائمه .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :333««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست