کتاب آثار الباقیه فی شرح الحاشیه

حاشيه : قوله : لينتج الموجبتان :

الكلّية و الجزئيّة :

و اللّام فيه للغاية اى اثر هذه الشروط ان ينتج الصغرى الموجبة الكلّيّة و الموجبة الجزئيّة مع الكبرى الموجبة الكلّيّة، الموجبتين، ففى الاوّل يكون النتيجه موجبة كلّية و فى الثانى موجبة جزئيه، و ان ينتج الصّغريان الموجبتان مع السّالبة الكبرى السالبة السّالبتين، الكلّيّة و الجزئيّة على ما سبق و امثلة الكلّ واضحة .

ترجمه :

ضروب شكل اوّل‌

مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « لينتج الموجبتان » ميفرمايد :

مقصود از « موجبتان » موجبه كلّيّه و موجبه جزئيه است .

و « لام » در « لينتج » براى غايت مى‌باشد بنابراين معناى عبارت چنين است : اثر اين شروط سه‌گانه اينست كه صغراى موجبه كلّيه و جزئيه با كبرائى كه آن نيز موجبه كلّيه و جزئيه است در صورت اوّل نتيجه‌اش موجبه كلّيّه و در دوّم جزئيّه است چنانچه اگر كبرى سالبه كلّيّه و جزئيّه باشد در فرض اوّل نتيجه سالبه كلّى و در دوّم سالبه جزئى است .

حاشيه : قوله : الموجبتين :

اى ينتج الكلّيّة و الجزئية .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « الموجبتين » ميفرمايد :

مقصود اينست كه نتيجه موجبه كلّيه و موجبه جزئى است .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :325««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

شارح گويد :

مثال ضرب اوّل و دوّم چنين مى‌باشد :

1- صغرى موجبه كلّيّه و كبرى نيز موجبه كلّيّه نتيجه نيز موجبه كلّيّه است مانند :

كلّ انسان حيوان و كلّ حيوان مائت فكلّ انسان مائت‌

2- صغرى موجبه جزئيه و كبرى موجبه كلّيّه نتيجه موجبه جزئيه است :

مثل :

بعض الحيوان انسان و كلّ انسان ضاحك فبعض الحيوان ضاحك .

حاشيه : قوله : السالبتين :

اى ينتج الكلّية و الجزئيّة .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « السالبتين » ميفرمايد :

مقصود اينست كه نتيجه سالبه كليّه و سالبه جزئيه است .

شارح گويد :

مثال ضرب سوّم و چهارم چنين است :

3- صغرى موجبه كلّيّه و كبرى سالبه كليّه نتيجه سالبه كليّه ميشود نظير :

كلّ انسان حيوان و لا شئ من الحيوان بحجر فلا شى‌ء من الانسان بحجر .

4- صغرى موجبه جزئيه و كبرى سالبه كليّه نتيجه سالبه جزئيه ميشود همچون :

بعض الحيوان انسان و لا شئ من الانسان بشجر فبعض الحيوان ليس بشجر .

حاشيه : قوله : بالضرورة :

متعلّق بقوله « لينتج » و المقصود منه الاشارة الى انّ انتاج هذا الشّكل للمحصورات الاربع بديهى بخلاف انتاج ساير الاشكال، لانّ انتاجها نظرى كما سيجيئ تفصيلها .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :326««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « بالضرورة » ميفرمايد :

جار و مجرور متعلّق است به « لينتج » و منظور از اينكلام اينست كه با اينكلمه مصنّف اشاره نموده به اينكه نتائج اين شكل كه محصورات اربع است تمام بديهى و ضرورى است بخلاف نتائج سه شكل ديگر چه آنكه انتاج آنها نظرى و برهانى است چنانچه تفصيل آنها بزودى انشاء اللّه مى‌آيد .

متن : و فى الثانى اختلافهما فى الكيف و كلّية الكبرى مع دوام الصغرى او انعكاس السّالبة الكبرى و كون الممكنة مع الضروريةد او كبرى مشروطه.

ترجمه :

شرط شكل دوّم‌

مصنّف گويد :

در شكل دوّم شرط است كه صغرى و كبرى از نظر كيف ( سلب و ايجاب ) با هم مختلف بوده و كبرى كلّى باشد و علاوه بر اين يكى از دو امر ذيل نيز بايد مراعات گردد :

1- يا صغرى دائمه بوده و يا آنكه كبرى از قضايائى باشد كه سالبه آنها عكس دارد .

2- يا هركدام از مقدّمتين كه ممكنه بود ديگرى ضروريه باشد يا آنكه كبرى صرفا مشروطه باشد اعم از مشروطه عامّه يا خاصّه .

حاشيه : قوله : و فى الثانى اختلافهما :

اى يشترط فى هذا الشّكل بحسب الكيف اختلاف المقدمتين فى السّلب و الايجاب و ذلك : لانّه لو تألّف هذا الشّكل من الموجبتين يحصل الاختلاف فى النتيجه و هو ان يكون الصّادق فى نتيجة القياس الايجاب تارة و السّلب تارة اخرى، فانّه لو قلنا « كلّ انسان حيوان و كلّ ناطق حيوان كان الحقّ الايجاب » .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :327««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

و لو بدّلنا الكبرى بقولنا « كلّ فرس حيوان » كان الحقّ السّلب و كذا الحال لو تألّف من سالبتين كقولنا : لا شئ من الانسان بحجر و لا شئ من الناطق بحجر كان الحق الايجاب و لو قلنا و لا شئ من الفرس بحجر كان الحقّ السلب و الاختلاف دليل عدم الانتاج، فانّ النتيجة هو القول الآخر الّذى يلزم من المقدمتين، فلو كان اللّازم من المقدمتين الموجبة لما كان الحقّ فى بعض الموادّ هو السالبة و لو كان اللّازم منهما السّالبة لما كان الحقّ فى بعض المواد الموجبة .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه ميگويد « و فى الثانى اختلافهما » ميفرمايد :

مقصود اينستكه در اين شكل از نظر « كيف » شرط است كه صغرى و كبرى در سلب و ايجاب با هم مختلف باشند و سرّ آن اينستكه :

اگر در اين شكل قياس از دو قضيّه موجبه تأليف و تركيب شده باشد در نتيجه آن اختلاف حاصل ميشود باينمعنا كه چه بسا در يك نتيجه صدق آن به ايجاب بوده و در نتيجه ديگر به سلب . مثلا در قياس « كلّ انسان حيوان و كلّ ناطق حيوان » نتيجه صادق باين است كه بگوئيم « كلّ انسان ناطق » يعنى نتيجه صادق موجبه است حال اگر كبرى را تبديل نموده و بجاى آن بگوئيم كلّ فرس حيوان نتيجه صادق آنستكه بگوئيم لا شى‌ء من الانسان بفرس يعنى نتيجه صادق سالبه است و اين اختلاف از اينجا ناشى است كه صغرى و كبرى هردو موجبه هستند .

و همچنين اگر قياس مزبور از دو قضيّه سالبه تأليف شده باشد مثل اينكه بگوئيم :

لا شئ من الانسان بحجر و لا شى‌ء من الناطق بحجر كه در اين مثال نتيجه صادق ايجاب است يعنى بايد بگوئيم : كلّ انسان ناطق در حاليكه اگر بجاى كبرى مذكور بگوئيم « لا شى‌ء من الفرس بحجر » نتيجه صادق‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :328««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

سلب است يعنى لازم است كه بگوئيم « لا شئ من الانسان بفرس » .

و چنانچه ملاحظه ميشود در اين فرض نيز در نتيجه اختلاف حاصل شد و اين اختلاف خود دليل بر عدم انتاج و عقيم بودن قياس است چه آنكه نتيجه عبارتست از كلام و قول ثالثى كه از انضمام مقدّمتين بيكديگر لازم آيد از اينرو جاى اين مقاله است كه بگوئيم :

در دو مثال ياد شده اگر لازمه مقدّمتين نتيجه ايجابى است پس در همه مواد بايد چنين بوده و نتيجه سلبى در برخى مواد حق و صادق نبايد باشد و اگر لازمه ايندو نتيجه سلبى است پس نتيجه ايجابى در بعضى مواد خلاف حق مى‌باشد .

حاشيه : قوله : و كلّيّة الكبرى :

اى يشترط فى الشكل الثانى بحسب الكمّ كلّيّة الكبرى، اذ عند جزئيّتها يحصل الاختلاف كقولنا :

كلّ انسان ناطق و بعض الحيوان ليس بناطق كان الحقّ الايجاب .

و لو قلنا : بعض الصّاهل ليس بناطق كان الحقّ السّلب .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و كلّيّة الكبرى » ميفرمايد :

مقصود اين است كه در شكل دوّم از نظر « كمّ » شرط است كه كبرى كلّى باشد زيرا در صورت جزئى بودنش در نتيجه اختلاف حاصل ميشود چنانچه در قضيّه : كلّ انسان ناطق و بعض الحيوان ليس بناطق نتيجه حق اينست كه بگوئيم : « كلّ انسان حيوان » يعنى نتيجه صادق ايجاب است حال اگر كبراى مزبور را تبديل نموده و بجاى آن بگوئيم : « بعض الصّاهل ليس بناطق » نتيجه حق سلب است يعنى لازم است بگوئيم : لا شئ من الانسان بصاهل .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :329««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

پس از اختلاف در نتيجه اينطور مى‌فهميم كه جزئى بودن كبرى موجب عقيم ماندن قياس ميشود .

حاشيه : مع دوام الصّغرى :

اى يشترط فى هذا الشكل بحسب الجهة امران :

الاوّل : احد الامرين : امّا ان يصدق الدّوام على الصّغرى بان تكون دائمه او ضروريّه و امّا ان يكون الكبرى من القضاياء السّت الّتى تنعكس سالبتها لا من التسع الّتى لا تنعكس سوالبها الثانى : ايضا احد الامرين : و هو ان الممكنة لا تستعمل فى هذا الشكل الّا مع الضروريّه سواء كانت الضّروريّه صغرى او كبرى او مع كبرى مشروطه عامّة او خاصّة .

و حاصله :

انّ الممكنة ان كانت صغرى كانت الكبرى ضروريّة او مشروطة عامة او خاصّة و ان كانت كبرى كانت الصّغرى ضروريّة لا غير .

و دليل الشّرطين انّه لولاهما لزم الاختلاف و التفصيل لا يناسب هذا المختصر .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه ميگويد « مع دوام الصّغرى » ميفرمايد :

مقصود اينستكه در اين شكل از حيث « جهت » دو امر شرط است :

اوّل : يكى از دو امر ذيل :

الف : آنكه بر صغرى جهت « دوام » صادق باشد يعنى يا دائمه بوده و يا ضروريّة .

ب : آنكه كبرى از آن شش قضيّه‌اى بوده كه سالبه‌اش داراى عكس است نه از قضاياى نه‌گانه‌اى كه سالبه‌اشان عكس نميشود .

دوّم : نيز يكى از دو امر ذيل معتبر است :

ج : در اين شكل قضيّه ممكنه منحصرا بايد با ضروريه استعمال‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :330««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

شود اعم از آنكه صغرى ضرورى و كبرى ممكنه بوده يا عكس آن باشد .

د : آنكه صغرى با كبراى مشروطه عامه يا خاصّه ضميمه گردد .

و حاصل شرط دوّم اينست كه : اگر صغرى ممكنه بوده الزاما كبرايش بايد ضروريّه يا مشروطه عامّه يا خاصّه باشد نه غير آن .

و دليل و برهان اين دو شرط اينستكه اگر رعايت اين دو امر نشود در نتيجه اختلاف پيدا ميشود و آن خود دليل عقيم بودن قياس است و البته تفصيل اين امر با وضع اين مختصر تناسبى ندارد از اينرو بشرح توضيح بيشتر نمى‌پردازيم .

شرح :

تفصيل و شرح‌

شارح گويد :

كلام مصنّف يعنى « مع دوام الصّغرى » اشاره به شرط سوّمى است در اين شكل كه از حيث جهت بايد مراعات شود و تفصيل آن اينست كه بگوئيم :

لازم است در اين شكل يك كدام از ايندو امر بر سبيل منع خلّو رعايت گردد :

يا جهت صغرى دوام و ضرورت بوده و يا آنكه كبرى از قضايائى كه سالبه آنها داراى عكس است باشد و سابقا گفتيم كه آنها شش تا هستند باين شرح :

ضروريه مطلقه، دائمه مطلقه، مشروطه عامّه، عرفيه عامّه، مشروطه خاصّه و عرفيّه خاصّه .

و نبايد از آن نه قضيه‌ايكه سوالب آنها منعكس نميشوند باشند .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :331««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

وجه و دليل بر اعتبار اين شرط

وجه اين شرط آنستكه اگر مقدمتين در شكل دوّم از اين دو امر خالى باشند قياس عقيم ميماند و نتيجه نميدهد و شرح آن اينست :

اگر بر صغرى دوام و ضرورت صدق نكند لاجرم يكى از سيزده قضيّه ديگر مى‌باشد و اخصّ اين قضيا [ مشروطه خاصه‌ ] است چنانچه قبلا ذكر شد و همچنين كبرى اگر يكى از قضاياى منعكسة السوالب نباشد لا بد يكى از قضاياى نه‌گانه‌اى استكه سالبه آنها عكس نميشود و اخصّ آنها « وقتيّه » است و بعد از انضمام مشروطه خاصّه ( صغرى ) با وقتيه ( كبرى ) ملاحظه ميشود كه قياس از نتيجه عقيم ميماند زيرا نتيجه آن نسبت بموادّ مختلف مى‌باشد مثلا در مثال :

لا شى من المنخسف بمضى‌ء بالضّرورة مادام منخسفا لا دائما و كلّ قمر مضى بالضّرورة فى وقت معيّن لا دائما حق ايجاب است يعنى بايد بگوئيم : بعض المنخسف قمر .

حال اگر موضوع در كبرى را به « شمس » تبديل كنيم و بگوئيم « لا شى من المنخسف بمضئ بالضرورة مادام منخسفا لا دائما و كلّ شمس مضى بالضرورة فى وقت معيّن لا دائما حق نتيجه سلب مى‌باشد يعنى لازم است بگوئيم : لا شى من المنخسف بالشمس و اين اختلاف كاشف از عدم انتاج قياس است .

و وقتيكه اخصّ قضايا در صغرى با اخصّ قضايا در كبرى غير منتج بود اعم قضايا در اين دو مقدمه قطعا بدون نتيجه مى‌باشد .

شرط چهارم : در اين شكل علاوه بر شروط ياد شده شرط چهارمى معتبر است كه آن نيز يكى از دو امر ذيل بطور منع خلّو مى‌باشد .

يا جهت در يكى از مقدّمتين امكان بوده و در ديگرى ضرورت باشد و يا آنكه اگر صغرى ممكنه بود كبرى حتما مشروطه عامه و يا خاصّه باشد .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :332««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست