اينطور توهّم ميشود كه جميع ضروب غير از ضرب اوّل و دوّم داراى نتيجه سالبه جزئى هستند در حاليكه چنين نيست بلكه همانطوريكه ذكر شد در يكى ديگر از ضروب يعنى ضربيكه مركّب است از صغراى سالبه كليّه و كبراى موجبه كليّه نتيجهاش سالبه كليّه است .
شارح گويد :
منشاء اين توهّم اين استكه مصنّف كلمه « جزئية » را بر « موجبه » مقدّم داشته از اينرو چنين توهّم ميشود كه معناى عبارت چنين است :
نتيجه موجبه است اگر در يكى از دو مقدّمه سلب نباشد و در غير اينصورت نتيجه سالبه جزئيه است لذا اگر مصنّف اين مسامحه و سهلانگارى را در عبارت نمىنمود و ميگفت : « موجبة جزئيه » چنين توهّمى پيش نمىآمد و معناى عبارت چنين ميشد :
نتيجه موجبه جزئى است اگر در قياس يكدام از مقدّمتين سالبه نباشند و در غير اينصورت نتيجه يا سالبه لكيه است و يا سالبه جزئيه .
حاشيه : و التفصيل هيهنا :
انّ ضروب هذا الشكل ثمانية :
الاوّل : من موجبتين كليّتين .
الثّانى : من موجبة كليّة صغرى و موجبة جزئيّة كبرى ينتجان موجبة جزئيّة .
الثّالث : من صغرى سالبة كليّة و كبرى موجبة كليّة ينتج سالبة كليّه .
الرّابع : عكس ذلك .
الخامس : من صغرى موجبه جزئية و كبرى سالبه كليّة .
السّادس : من سالبة جزئية صغرى و موجبة كلّيّة كبرى .
السّابع : من موجبة كلّيّة صغرى و سالبة جزئيه كبرى .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :355««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
الثامن : من سالبة كلّية صغرى و موجبة جزئيه كبرى .
و هذه الضروب الخمسة الباقية تنتج سالبة جزئية فاحفظ هذا التفصيل فانه نافع فيما سيجيئ .
ترجمه و شرح :
تفصيل و توضيح
مرحوم محشّى ميفرمايد :
تفصيل ضروب اين شكل از اينقرار است :
1- صغراى موجبه كلّيّه با كبراى موجبه كلّيّه مانند :
كلّ انسان حيوان و كلّ ناطق انسان نتيجه بعض الحيوان ناطق .
2- صغراى موجبه كليه با كبراى موجبه جزئيه مانند :
كلّ انسان حيوان و بعض الابيض انسان نتيجه بعض الحيوان ابيض .
3- صغراى سالبه كلّيه با كبراى موجبه كلّيه نتيجه سالبه كليه مىشود مانند :
لا شى من الانسان بشجر و كلّ ناطق انسان نتيجه لا شى من الشجر بناطق .
4- عكس سوّم يعنى موجبه كلّيّه صغرى و سالبه كليه كبرى مانند :
كلّ ناطق جسم و لا شى من الشجر بناطق نتيجه بعض لجسم ليس بشجر .
5- صغراى موجبه جزئيه با كبراى سالبه كليّه مانند :
بعض الكاتب ابيض و لا شى من الحجر بكاتب نتيجه بعض الابيض ليس بحجر .
6- صغراى سالبه جزئيه با كبراى موجبه كليّه مانند :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :356««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
بعض الحيوان ليس باسود و كل ناطق حيوان نتيجه بعض الاسود ليس بناطق .
7- صغراى موجبه كليه با كبراى سالبه جزئيه مانند :
كلّ حيوان مائت و بعض الابيض ليس بحيوان نتيجه بعض المائت ليس بابيض .
8- صغراى سالبه كليّه با كبراى موجبه جزئيه مانند :
لا شى من الشجر بحيوان و بعض الاخضر شجر نتيجه بعض الحيوان ليس باخضر .
متن : بالخلف او بعكس الترتيب ثم النتيجة او بعكس المقدّمتين او بالرّد الى الثانى بعكس الصغرى او الثالث بعكس الكبرى.
ترجمه : مصنّف براى اثبات نتائج ضروب شكل چهارم به پنج دلل متمسك شده باين ترتيب :
1- دليل خلف .
2- عكس ترتيب يعنى ابتداء جاى صغرى را با كبرى عوض كرده تا بشكل اوّل برگردد و نتيجه حاصل از شكل اوّل را عكس مىنمائيم همان نتيجه مطلوب ميشود .
3- هم صغرى و هم كبرى را عكس مىكنيم يعنى جاى موضوع و محمول را در هريك از صغرى و كبرى عوض مىنمائيم تا بشكل اوّل برگردد .
4- شكل چهارم را بواسطه عكس نمودن خصوص صغرى بشكل دوّم برميگردانيم .
5- شكل چهارم را بواسطه عكس نمودن خصوص كبرى بشكل سوّم برميگردانيم .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :357««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : بالخلف :
و هو فى هذا الشكل ان يؤخذ نقيض النتيجه و يضمّ الى احدى المقدّمتين لينتج ما ينعكس الى ما ينافى المقدّمة الاخرى و ذلك انّما يجرى فى الضّرب الاوّل و الثّانى و الثالث و الرابع و الخامس دون البواقى .
و قال المصنّف فى شرح الرّسالة بجريانه فى السّادس و هو سهو .
ترجمه و شرح :
1-دليل خلف و تقرير آن
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « بالخلف » ميفرمايد :
تقرير اين دليل در شكل چهارم چنين است كه ميگوئيم :
نتيجهاى كه قياس داده صحيح است و الّا بايد نقيض آن صادق باشد زيرا ارتفاع نقيضين ممكن نيست سپس اين نقيض را با يكدام از مقدّمتين قياس منظور ضميمه مىنمائيم ملاحظه ميشود كه قياس بشكل اوّل مبدّل ميشود پس از آن نتيجه حاصل از اين شكل را عكس نموده مىبينيم كه اين عكس منافى است با آن مقدمه ديگر كه نقيض را با آن ضميمه نموده بوديم از اين تنافى ثابت ميشود كه نقيض كاذب است زيرا صحّت آن مقدمه مفروض و مفروغ عنه است چنانچه صحّت انتاج شكل اوّل نيز در صورت رعايت شرائط بديهى مىباشد پس از اين حيث هم خللى در بين نيست .
البتّه اين دليل فقط در پنج ضرب اوّل جارى است و ما براى نمونه در ضرب اوّل آنرا جارى نموده و باقى ضروب را بالمقياسه ميتوان با آن تطبيق داد .
صورت ضرب اوّل چنين بود :
كلّ انسان حيوان و كلّ ناطق انسان نتيجه بعض الحيوان ناطق .
نقيض نتيجه را كبرى قرار داده با صغرى ضميمه مينمائيم بصورت
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :358««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
شكل اوّل برميگردد و صورت آن چنين است :
كلّ انسان حيوان و لا شى من الحيوان ناطق نتيجه ميشود لا شى من الانسان بناطق .
سپس اين نتيجه را عكس مينمائيم « لا شىء من الناطق بانسان » مىشود و اين قضيه نقيض كبراى سابق يعنى « كلّ ناطق » است .
سپس مرحوم محشّى ميفرمايد :
مصنّف در شرح رساله گفته است اين دليل در ضرب ششم نيز جارى است ولى اين مقاله سهو و اشتباه مىباشد .
و وجه آن اينستكه بعد از ردّ شكل چهارم بشكل اوّل در اين ضرب و عكس نمودن نتيجه هيچ تنافى بين عكس و مقدمه ديگرى نيست چون ضرب ششم صورتش چنين بود :
بعض الحيوان ليس باسود و كلّ ناطق حيوان نتيجه بعض الاسود ليس بناطق .
در اينجا نقيض نتيجه را كه « كلّ اسود ناطق » باشد صغرى قرار ميدهيم و با كبرى ضميمه مينمائيم بشكل اوّل برگشته و شرائط اين شكل را هم دارا است چون هم صغراى آن موجبه بوده و هم كبرايش كلّى مىباشد و صورت قياس چنين ميشود :
كلّ اسود ناطق و كلّ ناطق حيوان نتيجه كلّ اسود حيوان .
سپس اين نتيجه را عكس كرده حاصلش بعض الحيوان اسود ميشود و اين عكس با صغراى قياس قبلى يعنى با « بعض الحيوان ليس باسود » هيچ تنافى ندارد و از اينجا معلوم ميشود كه اجراى اين دليل در ضرب ششم مجرّد سهو و اشتباه است كه مصنّف مرتكب آن شده .
حاشيه : قوله : او بعكس الترتيب :
و ذلك انّما يجرى حيث يكون الكبرى موجبه و الصّغرى كلّيّه و
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :359««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
النتيجة مع ذلك قابلة للانعكاس كما فى الاوّل و الثانى و الثالث و الثامن ايضا ان انعكست السّالبة الجزئية كما اذا كانت احدى الخاصّتين دون البواقى .
ترجمه و شرح :
2-عكس ترتيب
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه مىگويد « او بعكس الترتيب » ميفرمايند :
دليل دوّم اينستكه جاى صغرى و كبرى را عوض مينمائيم تا بشكل اوّل برگردد البتّه اين دليل در ضروبى جارى است كه كبرى موجبه و صغرى كلّى باشد تا بتوانيم آنرا بشكل اوّل ارجاع دهيم علاوه بايد نتيجهاى كه از شكل اوّل حاصل ميشود قابليّت براى عس را داشته باشد و اين دليل فقط در ضرب اوّل و دوّم و سوّم جريان دارد نه در ضروب ديگر .
امّا ضرب چهارم و پنجم و هفتم بجهت اينكه كبراى اين ضروب سالبه است و صلاحيّت براى صغراى شكل اوّل را ندارد و امّا ضرب ششم بخاطر اينكه صغرايش جزئى است و كبراى شكل اوّل را تأمين نمىنمايد و امّا ضرب هشتم اگر چه مقدّمتين آن واجد شرائط شكل اوّل است ولى نتيجهاش سالبه جزئيه است و سالبه جزئيه عكس نميشود مگر اينكه جهت در نتيجه ضروريه مادام الوصف يا دائمه مادام الوصف باشد ( يعنى مشروطه خاصه و عرفيه خاصه باشد ) كه در اينصورت همانطوريكه قبلا گفتيم اگر چه سالبه جزئيه باشد داراى عكس مىباشند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :360««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : او بعكس المقدّمتين :
فيرجع الى الشكل الاوّل و لا يجرى الّا حيث يكون الصّغرى الكبرى سالبة كلّيّة لتنعكس الى السّالبة الكلّيّة كما فى الرّابع و الخامس لا غير .
ترجمه و شرح :
3-عكس مقدّمتين
دليل سوّم اينستكه هريك از صغرى و كبرى را عكس مىنمائيم تا بشكل اوّل برگردد سپس ملاحظه مىكنيم نتيجهاى كه شكل اوّل ميدهد همان نتيجه مطلوب است .
و اين دليل در ضروبى جارى است كه صغراى آن موجبه و كبرايش سالبه كلّيّه باشد تا عكس آن همان سالبه كلّيّه باشد و صلاحيّت براى كبرويّت شكل اوّل را داشته باشد و اين دو شرط تنها در ضرب چهارم و پنجم جارى است مثلا در ضرب چهارم مىگفتيم :
بعض الكاتب ابيض و لا شى من الحجر بكاتب نتيجه بعض الابيض ليس بحجر .
براى اثبات اين نتيجه مىگوئيم :
بعض الابيض كاتب و لا شى من الكاتب بحجر نتيجه بعض الابيض ليس بحجر و اين همان نتيجه مطلوبه است .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :361««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : او بالرّد :
و لا يجرى الّا حيث يكون المقدّمتان مختلفتين فى الكيف و الكبرى كلّيّة و الصّغرى قابلة للانعكاس كما فى الثالث و الرّابع و الخامس و السّادس ايضا ان انعكست السّالبة الجزئية لا غير .
ترجمه و شرح :
4-ردّ به شكل دوّم
دليل چهارم اينست كه از طريق ارجاع بشكل دوّم اثبات نتيجه مىكنيم و آن بدين طريق است كه صغرى را عكس كرده باين شكل برميگردانيم سپس نتيجهاى كه اين شكل ميدهد همان نتيجه مطلوب است .
البته اين دليل در ضروبى جارى است كه شرائط شكل دوّ را واجد باشد يعنى صغرى و كبرى از نظر سلب و ايجاب با هم مختلف باشند و كبرى نيز كلّى باشد و علاوه صغراى منظور قابل عكس باشد و اين شرائط تنها در ضرب سوّم و چهارم و پنجم مىباشد نه غير اينها مگر در ضرب ششم مشروط باينكه از قضايائى باشد كه سالبه جزئيه آنهم عكس داشته باشد مثل خاصّتين چنانچه قبلا گذشت .
مثلا در ضرب پنجم مىگفتيم : بعض الكاتب ابيض و لا شى من الحجر بكاتب نتيجه بعض الابيض ليس بحجر .
براى اثبات اين نتيجه از طريق مذكور مىگوئيم :
بعض الابيض كاتب و لا شى من الحجر بكاتب نتيجه بعض الابيض ليس بحجر كه همان نتيجه مطلوب باشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :362««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست