حاشيه : قوله : بالخلف :
و هو فى هذا الشكل ان يؤخذ نقيض النتيجه و يضمّ الى احدى المقدّمتين لينتج ما ينعكس الى ما ينافى المقدّمة الاخرى و ذلك انّما يجرى فى الضّرب الاوّل و الثّانى و الثالث و الرابع و الخامس دون البواقى .
و قال المصنّف فى شرح الرّسالة بجريانه فى السّادس و هو سهو .
ترجمه و شرح :
1-دليل خلف و تقرير آن
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « بالخلف » ميفرمايد :
تقرير اين دليل در شكل چهارم چنين است كه ميگوئيم :
نتيجهاى كه قياس داده صحيح است و الّا بايد نقيض آن صادق باشد زيرا ارتفاع نقيضين ممكن نيست سپس اين نقيض را با يكدام از مقدّمتين قياس منظور ضميمه مىنمائيم ملاحظه ميشود كه قياس بشكل اوّل مبدّل ميشود پس از آن نتيجه حاصل از اين شكل را عكس نموده مىبينيم كه اين عكس منافى است با آن مقدمه ديگر كه نقيض را با آن ضميمه نموده بوديم از اين تنافى ثابت ميشود كه نقيض كاذب است زيرا صحّت آن مقدمه مفروض و مفروغ عنه است چنانچه صحّت انتاج شكل اوّل نيز در صورت رعايت شرائط بديهى مىباشد پس از اين حيث هم خللى در بين نيست .
البتّه اين دليل فقط در پنج ضرب اوّل جارى است و ما براى نمونه در ضرب اوّل آنرا جارى نموده و باقى ضروب را بالمقياسه ميتوان با آن تطبيق داد .
صورت ضرب اوّل چنين بود :
كلّ انسان حيوان و كلّ ناطق انسان نتيجه بعض الحيوان ناطق .
نقيض نتيجه را كبرى قرار داده با صغرى ضميمه مينمائيم بصورت
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :358««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
شكل اوّل برميگردد و صورت آن چنين است :
كلّ انسان حيوان و لا شى من الحيوان ناطق نتيجه ميشود لا شى من الانسان بناطق .
سپس اين نتيجه را عكس مينمائيم « لا شىء من الناطق بانسان » مىشود و اين قضيه نقيض كبراى سابق يعنى « كلّ ناطق » است .
سپس مرحوم محشّى ميفرمايد :
مصنّف در شرح رساله گفته است اين دليل در ضرب ششم نيز جارى است ولى اين مقاله سهو و اشتباه مىباشد .
و وجه آن اينستكه بعد از ردّ شكل چهارم بشكل اوّل در اين ضرب و عكس نمودن نتيجه هيچ تنافى بين عكس و مقدمه ديگرى نيست چون ضرب ششم صورتش چنين بود :
بعض الحيوان ليس باسود و كلّ ناطق حيوان نتيجه بعض الاسود ليس بناطق .
در اينجا نقيض نتيجه را كه « كلّ اسود ناطق » باشد صغرى قرار ميدهيم و با كبرى ضميمه مينمائيم بشكل اوّل برگشته و شرائط اين شكل را هم دارا است چون هم صغراى آن موجبه بوده و هم كبرايش كلّى مىباشد و صورت قياس چنين ميشود :
كلّ اسود ناطق و كلّ ناطق حيوان نتيجه كلّ اسود حيوان .
سپس اين نتيجه را عكس كرده حاصلش بعض الحيوان اسود ميشود و اين عكس با صغراى قياس قبلى يعنى با « بعض الحيوان ليس باسود » هيچ تنافى ندارد و از اينجا معلوم ميشود كه اجراى اين دليل در ضرب ششم مجرّد سهو و اشتباه است كه مصنّف مرتكب آن شده .
حاشيه : قوله : او بعكس الترتيب :
و ذلك انّما يجرى حيث يكون الكبرى موجبه و الصّغرى كلّيّه و
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :359««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
النتيجة مع ذلك قابلة للانعكاس كما فى الاوّل و الثانى و الثالث و الثامن ايضا ان انعكست السّالبة الجزئية كما اذا كانت احدى الخاصّتين دون البواقى .
ترجمه و شرح :
2-عكس ترتيب
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه مىگويد « او بعكس الترتيب » ميفرمايند :
دليل دوّم اينستكه جاى صغرى و كبرى را عوض مينمائيم تا بشكل اوّل برگردد البتّه اين دليل در ضروبى جارى است كه كبرى موجبه و صغرى كلّى باشد تا بتوانيم آنرا بشكل اوّل ارجاع دهيم علاوه بايد نتيجهاى كه از شكل اوّل حاصل ميشود قابليّت براى عس را داشته باشد و اين دليل فقط در ضرب اوّل و دوّم و سوّم جريان دارد نه در ضروب ديگر .
امّا ضرب چهارم و پنجم و هفتم بجهت اينكه كبراى اين ضروب سالبه است و صلاحيّت براى صغراى شكل اوّل را ندارد و امّا ضرب ششم بخاطر اينكه صغرايش جزئى است و كبراى شكل اوّل را تأمين نمىنمايد و امّا ضرب هشتم اگر چه مقدّمتين آن واجد شرائط شكل اوّل است ولى نتيجهاش سالبه جزئيه است و سالبه جزئيه عكس نميشود مگر اينكه جهت در نتيجه ضروريه مادام الوصف يا دائمه مادام الوصف باشد ( يعنى مشروطه خاصه و عرفيه خاصه باشد ) كه در اينصورت همانطوريكه قبلا گفتيم اگر چه سالبه جزئيه باشد داراى عكس مىباشند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :360««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : او بعكس المقدّمتين :
فيرجع الى الشكل الاوّل و لا يجرى الّا حيث يكون الصّغرى الكبرى سالبة كلّيّة لتنعكس الى السّالبة الكلّيّة كما فى الرّابع و الخامس لا غير .
ترجمه و شرح :
3-عكس مقدّمتين
دليل سوّم اينستكه هريك از صغرى و كبرى را عكس مىنمائيم تا بشكل اوّل برگردد سپس ملاحظه مىكنيم نتيجهاى كه شكل اوّل ميدهد همان نتيجه مطلوب است .
و اين دليل در ضروبى جارى است كه صغراى آن موجبه و كبرايش سالبه كلّيّه باشد تا عكس آن همان سالبه كلّيّه باشد و صلاحيّت براى كبرويّت شكل اوّل را داشته باشد و اين دو شرط تنها در ضرب چهارم و پنجم جارى است مثلا در ضرب چهارم مىگفتيم :
بعض الكاتب ابيض و لا شى من الحجر بكاتب نتيجه بعض الابيض ليس بحجر .
براى اثبات اين نتيجه مىگوئيم :
بعض الابيض كاتب و لا شى من الكاتب بحجر نتيجه بعض الابيض ليس بحجر و اين همان نتيجه مطلوبه است .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :361««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : او بالرّد :
و لا يجرى الّا حيث يكون المقدّمتان مختلفتين فى الكيف و الكبرى كلّيّة و الصّغرى قابلة للانعكاس كما فى الثالث و الرّابع و الخامس و السّادس ايضا ان انعكست السّالبة الجزئية لا غير .
ترجمه و شرح :
4-ردّ به شكل دوّم
دليل چهارم اينست كه از طريق ارجاع بشكل دوّم اثبات نتيجه مىكنيم و آن بدين طريق است كه صغرى را عكس كرده باين شكل برميگردانيم سپس نتيجهاى كه اين شكل ميدهد همان نتيجه مطلوب است .
البته اين دليل در ضروبى جارى است كه شرائط شكل دوّ را واجد باشد يعنى صغرى و كبرى از نظر سلب و ايجاب با هم مختلف باشند و كبرى نيز كلّى باشد و علاوه صغراى منظور قابل عكس باشد و اين شرائط تنها در ضرب سوّم و چهارم و پنجم مىباشد نه غير اينها مگر در ضرب ششم مشروط باينكه از قضايائى باشد كه سالبه جزئيه آنهم عكس داشته باشد مثل خاصّتين چنانچه قبلا گذشت .
مثلا در ضرب پنجم مىگفتيم : بعض الكاتب ابيض و لا شى من الحجر بكاتب نتيجه بعض الابيض ليس بحجر .
براى اثبات اين نتيجه از طريق مذكور مىگوئيم :
بعض الابيض كاتب و لا شى من الحجر بكاتب نتيجه بعض الابيض ليس بحجر كه همان نتيجه مطلوب باشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :362««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : او الثالث بعكس الكبرى :
و لا يجرى الّا حيث يكون الصغرى موجبه و الكبرى قابلة للانعكاس و يكون الصّغرى او عكس الكبرى كلّيّة و هذا الاخير لازم للاوّلين فى هذا الشكل فتدبّر .
و ذلك كما فى الاوّل و الثانى و الرّابع و الخامس و السّابع ايضا اذا انعكس السّلب الجزئى دون البواقى .
ترجمه و شرح :
5-ردّ به شكل سوّم
دليل پنجم اينست كه از طريق ارجاع بشكل سوّم اثبات نتيجه مىكنند و آن باين طريق است كه كبرى را عكس كرده و بشكل سوّم برمىگردانيم سپس نتيجهاى كه اين شكل ميدهد همان نتيجه مطلوب است البتّه اين دليل در ضروبى جارى است كه صغرى موجبه و كبرى قابل عكس باشد و نيز صغرى يا عكس كبرى كلّى باشد چنانچه در ضرب اوّل و دوّم و چهارم و پنجم چنين مىباشد نه غير اينها مگر در ضرب هفتم مشروط باينكه كبراى آن از سوالب جزئيهاى باشد كه منعكس ميشوند مثلا در ضرب دوّم مىگفتيم كلّ انسان حيوان و بعض الابيض انسان نتيجه بعض الحيوان ابيض .
براى اثبات اين نتيجه مىگوئيم :
كلّ انسان حيوان و بعض الانسان ابيض نتيجه بعض الحيوان ابيض كه همان نتيجه مطلوب است .
سپس مرحوم محشّى ميفرمايد :
اين سه شرطى كه در دليل پنجم ذكر نموديم يعنى گفتيم :
1- صغرى موجبه باشد .
2- كبرى قابل عكس باشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :363««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
3- صغرى يا عكس كبرى كلّى باشد .
در حقيقت دو شرط بيشتر نيست چون شرط سوّم لازمه شرط اوّل و دوّم است يعنى در هر ضربى كه شرط اوّل و دوّم باشد قطعا شرط سوّم هم هست چنانچه بتأمل در ضروب مزبوره صدق اين كلام ظاهر ميشود .
متن : و ضابطة شرائط الاربعة انه لا بدّ امّا من عموم موضوعيّة الاوسط مع ملاقاته للاصغر بالفعل او حمله على الاكبر و امّا من عموم موضوعيّة الاكبر مع الاختلاف فى الكيف و مع منافاة نسبة وصف الاوسط الى وصف الاكبر لنسبته الى ذات الاصغر.
ترجمه :
ضابطه شرائط اشكال اربعه
مصنّف مىگويد :
ضابطه و قاعده كلّى در شرائط اشكال اربعه اينست كه چارهاى نيست از اينكه يا حد وسطى كه موضوع است عام باشد و با اصغر بالفعل ملاقات داشته باشد . و يا بر اكبر حمل گردد و يا آنكه اكبرى كه موضوع است عام بوده با اختلاف در كيف بين صغرى و كبرى و منافات باشد بين نسبت وصف حد وسط به وصف اكبر و نسبتش به ذات اصغر .
حاشيه : قوله : و ضابطة شرائط الاربعه :
اى الامر الذى اذا راعيته فى كلّ قياس اقترانى حملى كان منتجا و مشتملا على الشرائط المذكورة جزما .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و ضابطة شروط الاربعه » ميفرمايد :
مقصود از ضابطه امرى است كه در هر قياس اقترانى حملى وقتى مراعات شود قياس داراى نتيجه شده و بر شرائط كه قبلا ذكر شد قطعا و جزما مشتمل ميباشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :364««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : انّه لا بدّ .
اى لا بدّ فى انتاج القياس من احد الامرين على سبيل منع الخلو :
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « انّه لا بدّ » ميفرمايد :
مقصود اينستكه در انتاج قياس چارهاى نيست از دو امر بطور منع خلو كه ذيلا تشريح ميشوند .
حاشيه : قوله : امّا من عموم موضوعيّة الاوسط .
اى قضيّة كلّيّة موضوعها الاوسط كالكبرى فى الشّكل الاوّل و كاحدى المقدّمتين فى الشّكل الثّالث و كالصّغرى فى الضّرب الاوّل و الثّانى و الثّالث و الرّابع و السّابع و الثّامن من الشّكل الرّابع .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « امّا من عموم موضوعيّة الاوسط » ميفرمايد :
مقصود از « عموم موضوعيّة الاوسط » قضيّه كلّيّه است كه موضوع در آن حد وسط قياس باشد همچون كبرى در شكل اوّل و نيز يكى از صغرى و كبراى شكل سوّم و مانند صغرى در ضرب اوّل و دوّم و سوّم و چهارم و هفتم و هشتم از شكل چهارم .
حاشيه : قوله : مع ملاقاته :
اى امّا بان يحمل الاوسط ايجابا على الاصغر بالفعل كما فى صغرى الشكل الاوّل و امّا بان يحمل الاصغر على الاوسط ايجابا بالفعل كما فى صغرى الشكل الثالث و كما فى صغرى الضرب الاوّل و الثانى و الرّابع و السّابع من الشّكل الرّابع .
ففى الكلام اشارة استطراديّة الى اشتراط فعليّة الصّغرى فى هذه الضّروب ايضا .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « مع ملاقاته » ميفرمايد :
مقصود از اينكلام اينست كه يا حد وسط بطور ايجاب بر اصغر
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :365««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست