کتاب آثار الباقیه فی شرح الحاشیه

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « او متّصله و منفصله » ميفرمايد :

قياس اقترانى شرطى كه از صغراى متّصله و كبراى منفصله مركّب شده باشد مانند مثال ذيل :

كلّما كان هذا الشى ثلاثه فهو عدد ( صغرى ) و دائما امّا ان يكون العدد زوجا او فردا ( كبرى ) كلّما كان هذا الشى ثلاثة فامّا ان يكون زوجا او فردا ( نتيجه ).

متن : و ينعقد فيه الاشكال الاربعة و فى تفصيلها طول.

ترجمه : مصنّف گويد :

و در اقترانى شرطى نيز اشكالى چهارگانه منعقد ميشود ولى چون در تفصيل و تشريح آن كلام بطول مى‌انجامد از اينرو؟؟؟ در آن خوددارى مى‌نمائيم .

حاشيه : قوله : و ينعقد :

يعنى لا بدّ فى تلك الاقسام من اشتراك المقدّمتين فى جزء يكون هو الحدّ الاوسط فامّا ان يكون محكوما عليه فى كلتا المقدّمتين او محكوما به فيهما او محكوما به فى الصغرى و محكوما عليه فى الكبرى او بالعكس :

فالاوّل هو الشكل الثالث و الثانى هو الثانى و الثّالث هو الاوّل و الرّابع هو الرّابع و فى تفصيل الاشكال الاربعه فى تلك الاقسام الخمسة بحسب الشرائط و الضّروب و النّتائج طول لا يليق بالمختصرات فليطلب من مطوّلات المتأخرين .

ترجمه و شرح :

انعقاد اشكال اربعه در قياس اقترانى شرطى‌

مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و ينعقد » ميفرمايد :

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :380««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

مقصود مصنّف اينست كه در اقسامى كه براى قياس اقترانى شرطى نقل شد ( يعنى تركيب از دو متّصله يا دو منفصله يا حمليه و متّصله الى آخر ) بناچار مى‌بايد صغرى و كبرى در يك جزء با هم مشترك بوده كه آن حدّ وسط باشد حال اين جزء مشترك يا در هردو موضوع بوده و يا محمول يا در صغرى محمول و در كبرى موضوع و يا بالعكس مى‌باشد .

پس صورت اوّل شكل سوّم است مانند :

هذا العدد اربعة ( صغرى ) و دائما امّا ان يكون العدد زوجا او فردا ( كبرى ) انّ الاربعة امّا زوج او فرد ( نتيجه ).

و صورت دوّم شكل دوّم است مانند :

هذا الشى حيوان ( صغرى ) و كلّما كان الشى انسانا فكان حيوانا ( كبرى ) فهذا انسان ( نتيجه ).

و صورت سوّم شكل اوّل است مانند :

كلّما كانت الشمس طالعة فالنّهار موجود ( صغرى ) و كلّما كان النّهار موجودا فالعالم مضيئ ( كبرى ) كلّما كانت الشمس طالعه فالعالم مضيئ ( نتيجه ).

و صورت چهارم شكل چهارم است مانند :

بعض ما اذا كان الشى‌ء حيوانا كان انسانا ( صغرى ) و كلّ ما كان ناطقا فهو حيوان ( كبرى ) بعض الشى اذا كان انسانا كان ناطقا ( نتيجه ).

سپس ميفرمايد :

و در تفصيل اشكال چهارگانه‌اى كه در ضمن اقسام پنجگانه است و اينكه از حيث شرائط و ضروب و نتائج آنرا تشريح نمائيم چون كلام بطول مى‌كشد و آن با وضع امثال اين كتاب كه بناء آن بر اختصار و ايجاز است تناسب ندارد از اينرو از بيان آنها صرف نظر نموده و قارئين را جهت اطّلاع بر اين امور به كتب مطوّله‌اى كه از خامه علماء متأخّر برشته تحرير درآمد ارجاع مى‌دهيم .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :381««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

متن :

فصل‌

الاستثنائى ينتج مع المتّصله وضع المقدّم و رفع التّالى و مع الحقيقيّة وضع كل كمانعة الجمع و رفعه كمانعة الخلّو.

ترجمه :

فصل قياس استثنائى‌

قياس استثنائى با قضيّه متّصله نتيجه‌اش وضع مقدّم و رفع تالى است و با قضيّه منفصله حقيقيّه وضع هريك از مقدّم و تالى همچون مانعة الجمع بوده و نيز رفع هريك مانند مانعة الخلّو ميباشد .

حاشيه : قوله : الاستثنائى .

اى القياس الاستثنائى و هو الّذى تكون النتيجة مذكورة فيه بمادّته و هيئته ابدا يتركّب من مقدّمة شرطيّة و مقدّمة حمليّة يستثنى فيها عين احد جزئى الشّرطيّة او نقيضه لينتج عين الآخر او نقيضه فالاحتمالات المتصوّرة فى انتاج كلّ استثنائى اربعة :

وضع كلّ و رفع كلّ لكن المنتج فى كلّ قسم شى‌ء و تفصيله ما افاده المصنّف من انّ الشرطيّة ان كانت متّصلة ينتج منها احتمالان، لانّ وضع المقدّم ينتج وضع التّالى لاستلزام تحقّق الملزوم تحقّق اللّازم و رفع التّالى ينتج رفع المقدّم لاستلزام انتفاء اللّازم انتفاء الملزوم .

و امّا وضع التّالى فلا ينتج وضع المقدّم و لا رفع المقدّم ينتج رفع التّالى لجواز ان يكون اللّازم اعمّ فلا يلزم من تحقّقه تحقّق الملزوم و لا من انتفاء الملزوم‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :382««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

انتفاء اللّازم و قد عرفت من هذا انّ المراد بالمتّصله فى هذا الباب اللّزوميّة .

و اعلم ايضا :

انّ المراد بالمنفصله هيهنا « العنادية » .

و ان كانت الشّرطيّة منفصلة فمانعة الجمع تنتع من وضع كلّ جزء رفع الآخر لامتناع اجتمعهما و لا تنتج من رفع كلّ جزء وضع الآخر لعدم امتناع الخلو بينهما و مانعة الخلّو بالعكس .

و امّا الحقيقيّة فلمّا اشتملت على منع الجمع و الخلّو معا تنتج فى الصّور الاربع النتائج الاربع .

ترجمه و شرح :

شرح قياس استثنائى‌

قبلا در تعريف قياس استثنائى گذشت كه عبارتست از قياسى كه عين نتيجه يا نقيض آن در مقدّمة القياس مذكور باشد هم از حيث مادّه ( كلمات ) و هم از جهت هيئت ( ترتيب اصغر و اكبر ) اينك مى‌گوئيم :

اين قياس بايد پيوسته از يك قضيّه شرطيّه كه صغرى بوده و قضيّه حمليّه كه كبرى را تشكيل مى‌دهد تركيب شود كه در آن يا عين يكى از دو جزء شرطيه ( مقدم - تالى ) يا نقيض آنرا استثناء نمائيم، پس اگر عين يكى از آندو را استثناء نموديم در نتيجه نقيض ديگرى اثبات ميشود و اگر نقيض يكى را استثناء نموديم در نتيجه اثبات عين ديگرى ميشود بنابراين احتمالاتى كه در اين قياس داده ميشود چهارتا است :

اوّل : آنكه در مقدّمه استثنائى وضع ( اثبات ) كنيم مقدّم در مقدّمه شرطيه را مانند :

ان كان هذا انسانا كان حيوانا لكنّه انسان پس نتيجه انّ هذا حيوانا ميشود .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :383««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

كه در اينصورت قضيّه حمليّه مشتمل بر اثبات مقدّم يعنى انسان مى‌باشد .

دوّم : آنكه در مقدّمه استثنائى تالى در مقدّمه را وضع و اثبات نمائيم مانند :

ان كان هذا انسانا كان حيوانا لكنه حيوان پس نتيجه آن انّه انسان ميشود .

سوّم : آنكه در مقدّمه استثنائى رفع ( سلب ) كنيم مقدّم در مقدّمه شرطيه را مانند :

ان كان هذا انسان كان حيوانا لكنّه ليس بانسان پس نتيجه انّه ليس بحيوان ميشود .

چهارم : آنكه در مقدّمه استثنائى رفع و سلب نمائيم تالى در مقدّمه شرطيّه را مانند :

ان كان هذا انسانا كان حيوانا لكنّه ليس بحيوان پس نتيجه آن انّه ليس بانسان مى‌شود .

سپس ميفرمايد :

لكن نتيجه در هريك از دو قسم وضع و رفع امرى است كه با ديگرى فرق دارد چنانچه ما بيان نموديم .

پس از آن ميفرمايد :

و تفصيل احتمالات اين قياس طبق آنچه مصنّف در متن بيان كرده اينست :

چنانچه گفته شد هر قياس استثنائى از يك صغراى شرطيه و كبراى حمليّه تركيب شده است حال صغرى از دو صورت خارج نيست :

يا متّصله است و يا منفصله، اگر متّصله باشد دو احتمال از آن منتج و باقى داراى نتيجه نيستند و شرح آنها از اينقرار است :

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :384««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

اوّل : آنكه مقدّم در صغرايه شرطيه را در كبراى حمليه وضع و اثبات كنيم كه در اينصورت نتيجه اثبات تالى مى‌شود زيرا تالى لازمه مقدّم است و بديهى است كه از اثبات ملزوم اثبات لازم مى‌شود مانند :

كلّما كانت الشّمس طالعة فالنّهار موجود لكنّ الشّمس طالعة پس نتيجه النّهار موجود مى‌شود .

دوّم : آنكه در كبراى حمليه تالى را رفع و سلب نمائيم قهرا در نتيجه مقدّم نيز مرفوع و سلب مى‌شود زيرا از انتفاء لازم انتفاء ملزوم حاصل ميشود مانند :

كلّما كانت الشّمس طالعة فالنّهار موجود لكن النّهار ليس بموجود پس نتيجه الشّمس ليست بطالعة مى‌شود .

و امّا اگر در قضيّه حمليّه تالى را اثبات كنيم در نتيجه اثبات مقدّم لازم نمى‌آيد چنانچه اگر مقدّم را سلب كنيم سلب تالى حاصل نشود زيرا ممكن است كه لازم ( تالى ) اعم باشد از ملزوم و پرواضح است كه اثبات اعمّ مستلزم اثبات اخصّ نيست چنانچه رفع اخصّ مستلزم رفع اعم نمى‌باشد مانند كلّما كان هذا الشى تمرا كان حلوا لكنّه حلو كه نتيجه‌اش فكان تمرا نميشود زيرا « حلو » ممكن است شكر باشد چنانچه اگر بگوئيم « لكنّه ليس تمرا » نتيجه فليس حلوا نميشود زيرا ممكن است شكر بوده و شيرينى ثابت باشد و امّا اگر صغراى شرطيّه شرطيّه منفصله بود در اينصورت يا مانعة الجمع است و يا مانعة الخلو و يا منفصله حقيقّه .

پس اگر مانعة الجمع بود از اثبات هريك از مقدّم و تالى سلب ديگرى لازم مى‌آيد زيرا فرض اينست كه جمع ايندو ممكن نيست مانند :

امّا ان يكون هذا الشئ شجرا او حجرا لكنّه حجر پس نتيجه ميشود فليس هذا الشى شجرا يا لكنّه شجر پس نتيجه ميشود فليس بحجر .

و امّا از سلب يكى لازم نمى‌آيد كه ديگرى ثابت باشد زيرا خالى‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :385««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

بودن از هردو امتناعى ندارد مثلا اگر گفتيم « لكنّه ليس بحجر » لازم نمى‌آيد كه شجر باشد چون ممكنست نه شجر باشد و نه حجر بلكه حيوان باشد .

و امّا اگر منفصله مانعة الخلّو بود امر بعكس ميشود يعنى از رفع هريك اثبات ديگرى لازم مى‌آيد زيرا فرض اينست كه خلّو از ايندو ممكن نيست ولى از اثبات هريك سلب ديگرى لازم نمى‌آيد چون جمعشان ممكن است مثلا در قياس :

زيد امّا فى البحر و امّا ان لا يغرق لكنّه ليس فى البحر نتيجه « فلا يغرق » است و امّا اگر گفتيم « لكنّه فى البحر » لازم نيست بگوئيم « فيغرق » چون ممكنست هم در دريا باشد و هم غرق نشود .

و امّا اگر منفصله حقيقيّه باشد : اين قضيّه چون هم بر منع خلّو مشتمل بوده و هم بر منع جمع از اينرو داراى چهار احتمال منتج است زيرا اگر در حمليّه اين قياس يكى از مقدّمتين را اثبات كنيم حكم مانعة الجمع را دارد كه اثبات هريك منتج سلب ديگرى است و اگر سلب يكى از آندو را بنمائيم حكم مانعة الخلّو را دارد يعنى سلب منتج اثبات ديگرى است پس حاصل نتائج چهار ميشود بقرار ذيل :

1- اثبات مقدّم مانند :

امّا ان يكون هذا العدد زوجا او فردا لكنّه زوج نتيجه سلب تالى است يعنى فليس بفرد .

2- اثبات تالى مانند :

امّا ان يكون هذا العدد زوجا او فردا لكنّه فرد نتيجه سلب مقدّم است يعنى فليس بزوج .

3- سلب مقدّم مانند :

امّا ان يكون هذا العدد زوجا او فردا لكنّه ليس بزوج نتيجه اثبات‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :386««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

تالياست يعنى فهو فرد .

4- سلب تالى مانند :

امّا ان يكون هذا العدد زوجا او فردا لكنّه ليس بفرد نتيجه اثبات مقدّم است يعنى فهو زوج .

پس از بياناتيكه گذشت چنين بدست مى‌آيد كه قضيّه متّصله‌اى كه يكى از دو مقدمه را تشكيل ميدهد در اينجا متّصله لزوميّه بايد باشد تا از اثبات هركدام از مقدّم و تالى اثبات ديگرى و از از رفع هريك ارتفاع ديگرى لازم آيد .

حاشيه : قوله : وضع المقدّم و رفع التالى .

نحو : ان كان هذا انسانا كان حيوانا لكنّه انسان فهو حيوان لكنّه ليس بحيوان فهو ليس بانسان .

قوله : و الحقيقيّة .

كقولنا : امّا ان يكون هذا العدد زوجا او فردا لكنّه زوج فليس بفرد لكنّه فرد فليس بزوج لكنّه ليس بفرد فهو زوج لكنّه ليس بزوج فهو فرد .

قوله : كمانعة الجمع :

نحو امّا ان يكون هذا شجرا او حجرا لكنّه شجر فليس بحجر لكنّه حجر فليس بشجر .

قوله : كمانعة الخلّو :

نحو : هذا امّا لا حجر او لا شجر لكنّة حجر فليس بشجر

شارح گويد :

ترجمه و شرح اين عبارات در ضمن شرح قبلى گذشت از اينرو ترجمه عليحده اين قسمت را ترك نموديم .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :387««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست