[صبر باشد هر گشايش را فرج]
14-
«گفت اى نور حق و دفع حرج
معنى الصَّبْرُ مفْتَاحُ الْفَرَج
أَلصَّبْرُ مفْتَاحُ الْفَرَج[1][1]
حديث نبوى است. كنوز الحقائق، طبع هند، ص 76 [ص 78 شرح مثنوى]
[عرصه گردد تنگ چون آيد قضا]
15-
«مَرْحَبَا يا مُجتبى يا مُرتضى
انْ تَغبْ جَاءَ الْقَضَا ضَاقَ الْفَضَا [2]
... در مجموعه امثال از محمد بن محمود، مكتوب روز شنبه 27 رجب سال 575 متعلق به جناب آقاى جلال همايى بدين صورت است: إذَا نَزَلَ الْقَضَا ضَاقَ الْفَضَا[2]و در مجمع الامثال ميدانى چنين است: إذا حَانَ الْقَضَا ضَاق الْفَضَا[3].
[ص 79 و 80 شرح مثنوى]
[آفتاب آمد دليل آفتاب]
16-
«آفتاب آمد دليل آفتاب
گر دليلت بايد از وى رو متاب
ظاهراً مقتبس است از مضمون روايات ذيل:
قَالَ أَميرُ الْمُؤْمنينَ عَلَيْه السَّلَامُ: اعْرفُوا اللَّهَ باللَّه وَ الرَّسُولَ بالرِّسَالَة وَ أُولي الْأَمْر بالْمَعْرُوف وَ الْعَدْل وَ الْإحْسَان [3][4]
وَ سُئلَ اميرُ الْمُؤمنينَ عَلَيْه السَّلَامُ بمَ عَرَفْتَ رَبَّكَ فَقَالَ بمَا عَرَّفَني نَفْسَهُ[5].
كافى جلد 1 صفحه 41 [4].
______________________________ [1] شرحنهجالبلاغة جلد 20 صفحه 307 حكمت 514.
[2].
منْ كَلام أَبي جَعْفَرٍ مُحَمَّد بْن عَليٍّ الْجَوَاد عَلَيْهالسَّلامُ قَالَ: إذَا نَزَلَ الْقَضَاءُ ضَاقَ الْفَضَاءُ.
(1) أعلام الدين صفحه 309 (1) امام جواد7مىفرمايد: وقتى كه سرنوشت فرا رسد عرصه، تنگ گردد.
[3]
عَنْ أَبي عَبْد اللَّه عَلَيْه السَّلَامُ قَالَ: قَالَ أَميرُ الْمُؤْمنينَ عَلَيْه السَّلَامُ: اعْرفُوا اللَّهَ باللَّه وَ الرَّسُولَ بالرِّسَالَة وَ أُولي الْأَمْر بالْأَمْر بالْمَعْرُوف وَ الْعَدْل وَ الْإحْسَان (1).
كافى جلد 1 صفحه 85 (1) امير مؤمنان على7فرمود: خدا را به خدا و رسول را به رسالت و اولواالامر (زمامداران حكومت اسلامى) را به نيكوكارى، عدالت و احسان آنان بشناسيد.
[4] كافى جلد 1 صفحه 85 باب أنه لا يعرف إلا به
[1]- صبر كليد گشايش كارهاست.
[2]- وقتى كه سرنوشت فرا رسد عرصه، تنگ مىشود( و جز تسليم چارهاى نيست.)
[3]- لحظهاى كه سرنوشت آيد عرصه، تنگ مىشود( و جز تسليم چارهاى نيست.)
[4]- امير مؤمنان على(7) فرمود: خدا را به خدا و رسول را به رسالت و اولواالامر( زمامداران حكومت اسلامى) را به نيكوكارى، عدالت و احسان آنان بشناسيد
[5]- نيز از آن حضرت(7) سؤال كردند پروردگارت را به چه چيز شناختى؟ فرمود: آنچنان كه او خود را به من شناساند.
و همين معنى را شيخ عطار از ابوالحسين نورى (احمد بن محمد متوفى 295) نقل مىكند:
ابوالحسين نورى را گفتند دليل چيست به خداى؟ گفت خداى. گفتند پس حال عقل چيست؟ گفت عقل عاجزى است و عاجز دلالت نتواند كرد جز بر عاجزى كه مثل او بود.
تذكرة الاولياء، چاپ ليدن، ج 2 ص 54 [ص 2 احاديث مثنوى] ... و اين معنى نظير آن است كه ذوالنّون گفت: «عَرَفْتُ رَبِّى برَبِّى وَ لَوْلَا رَبّى لَمَا عَرَفْتُ رَبّى»[1]. رساله قشيريه، چاپ مصر، ص 142 [ص 89 شرح مثنوى] [1]
[هم ثناى تو سزد يا رب ز تو]
17-
«لَا تُكَلِّفْنى فَانِّى فى الْفَنَا
كَلَّتْ افْهَامى فَلَا احْصى ثَنَا
مأخوذ است از حديث ذيل:
عَنْ عَليٍّ عَلَيْه السَّلَامُ أَنَّ النَّبيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْه وَ آله وَ سَلَّم كَانَ يَقُولُ في آخر وَتْره اللَّهُمَّ إنِّي أَعُوْذُ برضَاكَ منْ سَخَطكَ وَ أَعُوذُ بمُعَافَاتكَ منْ عُقُوبَتكَ وَ أَعُوذُ بكَ منْكَ لا أُحْصي ثَنَاءً عَلَيْكَ أَنْتَ كَمَا أَثْنَيْتَ عَلَى نَفْسكَ[2][2]
مسند احمد بن حنبل، طبع مصر 1313، ج 1، ص 96، 118، 150 و صحيح مسلم طبع مصر، ج 2، ص 51 و احياء العلوم، ج 1، ص 209 و ج 4، ص 63 و جامع صغير، ج 1، ص 59 [ص 2 احاديث مثنوى] ... و از ابوالقاسم جنيد (متوفى 297) نقل كردهاند: «مَنْ عَرَفَ اللَّهَ كَلَّ لسَانُهُ»[3].
كشف المحجوب، چاپ لنين گراد ص 3 و 464
______________________________ [1]
يَا رَبِّ بكَ عَرَفْتُكَ وَ أَنْتَ دَلَلْتَني عَلَيْكَ وَ دَعَوْتَني إلَيْكَ وَ لَوْ لا أَنْتَ لَمْ أَدْر مَا أَنْتَ ... (1)
المصباح للكفعمي صفحه 588 دعاء السحر لعلي بن الحسين8.
(1) پروردگارا من تو را به تو شناختم و تو مرا بر وجود خود دلالت فرمودى و بسوى خود خواندى و اگر تو نبودى من نمىدانستم تو چيستى.
[2]
قَالَ أَبُو عَبْد الله عَلَيْه السَّلامُ: مَنْ عَرَفَ اللَّهَ كَلَّ لسانُهُ (1)
مشكاة الأنوار صفحه 176 (1) حضرت امام جعفر صادق7مى فرمايد: كسى كه خدا را شناخت زبانش (از بيان) عاجز شد.
كَانَ رَسُولُ اللَّه صَلَّى اللَّهُ عَلَيْه وَ آله وَ سَلَّم إذَا صَلَّى الصُّبْحَ رَفَعَ صَوْتَهُ حَتَّى يُسْمعَ أَصْحَابَهُ يَقُولُ: ... اللَّهُمَّ إنِّي أَعُوذُ برضَاكَ منْ سَخَطكَ وَ أَعُوذُ بعَفْوكَ منْ نقْمَتكَ ثَلَاثَ مَرَّات ... (2) مستدركالوسائل 5 88.
(2) همواره رسول خدا6و سلم پس از نماز صبح با صداى بلند آنگونه كه يارانش بشنوند سه بار مىفرمود: خدايا از خشمت به خشنوديت، از كيفرت به عفوت پناه مىبرم ...
عَنْ عَليٍّ عَلَيْه السَّلَامُ أَنَّ النَّبيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْه وَ آله وَ سَلَّم كَانَ يَقُولُ في آخر وَتْره اللَّهُمَّ إنِّي أَعُوْذُ برضَاكَ منْ سَخَطكَ وَ أَعُوذُ بمُعَافَاتكَ منْ عُقُوبَتكَ وَ أَعُوذُ بكَ منْكَ لا أُحْصي ثَنَاءً عَلَيْكَ أَنْتَ كَمَا أَثْنَيْتَ عَلَى نَفْسكَ (3)
مسند احمد بن حنبل، طبع مصر 1313، ج 1، ص 96، 118، 150 و صحيح مسلم طبع مصر، ج 2، ص 51 و احياء العلوم، ج 1، ص 209 و ج 4، ص 63 و جامع صغير، ج 1، ص 59 [ص 2 احاديث مثنوى] (3) از قول على7آوردهاند كه فرمود: پيامبر6وسلم در آخر نماز وَتْرش چنين مىخواند: خدايا از خشمت به خشنوديت، از كيفرت به عفوت و از خودت به خودت پناه مىبرم. بر شمردن ثناى تو كار من نيست. تو آنچنانى كه خود را ستودهاى.
[1]- پروردگارم را به يارى خودش شناختهام. و گرنه من به شناخت خدايم هرگز دست نمىيافتم.
[2]- از قول على7آوردهاند كه فرمود: پيامبر6وسلم در آخر نماز وَتْرش چنين مىخواند: خدايا از خشمت به خشنوديت، از كيفرت به عفوت و از خودت به خودت پناه مىبرم. بر شمردن ثناى تو كار من نيست. تو آنچنانى كه خود را ستودهاى.
[3]- كسى كه خدا را شناخت زبانش( از بيان آن) عاجز مىشود.
و ابوبكر واسطى (متوفى حدود 320) گفته است: «مَنْ عَرَفَ اللَّهَ تَعَالَى انْقَطَعَ بَلْ خَرَسَ وَ انْقَمَعَ»[1]. رساله قشيريه چاپ مصر، ص 141 [ص 93 شرح مثنوى]
[وقت را درياب سيف قاطع است]
18-
«قَالَ أَطْعمْنى فَإنِّى جايعٌ
وَ اعْتَجلْ فَالْوَقْتُ سَيْفٌ قَاطعٌ
... از محمد بن ادريس شافعى (204- 150) نقل كردهاند: «صَحبْتُ الصُّوفيَّةَ عَشْرَ سنينَ مَا اسْتَفَدْتُ منْهُمْ الَّا هَذَيْن الْحَرْفَيْن أَلْوَقْتُ سَيْفٌ وَ أَفْضَلُ الْعصْمَة أَنْ لَا تَقْدرَ»[2](الْكَلمَاتُ الْمُلْتَقَطَةُ منْ قَوْل الْامَام الْاعْظَم الشَّافعىِّ الْمُطَلِّبىّ.) نسخه خطى كتابخانه ملى ملك.
[ص 95 شرح مثنوى]
[صوفى ابن الوقت باشد اى رفيق]
19-
«صوفى ابن الوقت باشد اى رفيق
نيست فردا گفتن از شرط طريق [1]
ابن الوقت: «صوفى است به اعتبار آن كه فرصت را از دست نمىدهد و آنچه فريضه است در حال و به وقت خود ادا مىكند. و عمر را به باطل، نمىگذراند. و يا به لحاظ آن كه
______________________________ [1] اين كلام مولا على7گوياى اينست كه از فرصت هاى پيش آمده بايد كمال بهرهبردارى را كرد:
وَ قَالَ أَميرُ الْمُؤْمنينَ عَلَيْه السَّلامُ: إنَّمَا الدُّنْيا ثَلاثَةُ أَيَّامٍ: يَوْمٌ مَضَى بمَا فيه فَلَيْسَ بعَائدٍ وَ يَوْمٌ أَنْتَ فيه يَحقُّ عَلَيْكَ اغْتنَامُهُ وَ يَوْمٌ لا تَدْري مَنْ أَهْلُهُ وَ لَعَلَّكَ راحلٌ فيه، فَأَمَّا أَمْس فَحَكيمٌ مُؤَدِّبٌ وَ أَمَّا الْيَوْمُ فَصَديقُّ مُوَدِّعٌ وَ أَمَّا غَدًا فَإنَّمَا في يَدَيْكَ منْهُ الْأَمَلُ فَإنْ يَكُنْ أَمْس سَبَقَكَ بنَفْسه فَقَدْ أَبْقَى في يَدَيْكَ حكْمَتُهُ وَ إنْ يَكُنْ يَوْمُكَ هَذَا آنَسَكَ بقُدُومه فَقَدْ كَانَ طَويلَ الْغيبَة عَنْكَ وَ هُوَ سَريعُ الرَّحْلَة عَنْكَ فَتَزَوَّدْ منْهُ وَ أَحْسنْ ودَاعَهُ خُذْ بالثِّقَة في الْعَمَل وَ إيَّاكَ وَ الاغْترَارَ بالْأَمَل وَ لا تَدْخُلُ عَلَيْكَ الْيَوْمَ هَمُّ غَدٍ يَكْفي الْيَوْمَ هَمُّهُ. (1)
التحصين لابن فهد الحلي صفحه 16.
(1) حضرت على7مىفرمايد: دنيا سه روز است، روزى كه گذشته است، هر چه كه بوده باز نمىگردد و روزى كه در آن بسر مىبرى، شايسته است غنيمت شمريدش و روزى كه نمىدانى از اهل آنى، شايد در آن روز رحلت كنى. اما ديروز حكيمى تاديب كننده و امروز دوستى است وداع كننده و اما فردا فقط آرزويى در دست توست پس اگر روز گذشته از كفت رفته است حكمت و پند آموزيش نزد تو باقى مانده است و اگر امروز با تو همراهى مىكند بدان كه براستى همواره از تو پنهان مىشده است و چه زود از تو مى گذرد، پس توشهات را از آن بردار، خوب با آن وداع كن و با استوارى و اطمينان عمل كن. و بپرهيز از آنكه گول آرزو را بخورى و مبادا غم فردا به تو روى آورد، همّ و غمّ امروز تو را كافى است.
[1]- كسى كه خداى متعال را شناخت زبانش( از بيان آن) منقطع، گنگ و هراسان مىشود.
[2]- در خلال ده سالى كه با صوفيه همنشين بودم جز اين دو حرف چيز ديگرى از آنان دستگيرم نشد: وقت مانند شمشير است( در برندگى و زودگذرى و ...) بهترين عصمت آن است كه قدرت( ارتكاب گناه) نداشته باشى.
به حكم وارد غيبى است و هر چه مقتضاى آن باشد در عمل مىآورد.» رساله قشيريه، چاپ مصر، ص 31 [ص 96 شرح مثنوى]
[شرط درمان هست پرسش از مريض]
20-
«نرم نرمك گفت شهر تو كجاست
كه علاج اهل هر شهرى جداست
... ابن ابى اصيبعه حكايتى از معالجات شگفت محمد بن زكريّا رازى (313- 250) نقل مىكند كه او به سبب پرسش از نوع آبهايى كه مريض در اثناى سفر نوشيده بود مرض را تشخيص كرده و بيمار را معالجه نموده بود. مولانا درين بيت بدين نكته اشاره فرموده است.
كامل الصناعه، طبع مصر، ج 1 ص 168- 164، طبقات الاطباء، طبع مصر 1299، ج 1، ص 311 [ص 101 شرح مثنوى]
[در دل احرار مدفون است راز]
21-
«گورخانه راز تو چون دل شود
آن مرادت زودتر حاصل شود [1]
... تعبير «گورخانه راز» ناظر است بدين جمله:
«صُدُورُ الْأَحْرَار قُبُورُ الْأَسْرَار»
[1]كه به امير المؤمنين على-7- نسبت دادهاند. (امثال و حكم دهخدا) و در رساله قشيريه (چاپ مصر، ص 45). جزء كلمات صوفيّه آمده است. و در شرح انقروى و يوسف بن احمد مولوى بدينگونه روايت شده است:
«قُلُوبُ الْأَحْرَار قُبُورُ اْلأَسْرَار»[2].
... و فضيل بن عياض از مشايخ صوفيّه (متوفى 187) بدين نظر گفته است: «مَنْ عَدَّ كَلَامَهُ منْ عَمَله قَلَّ كَلَامُهُ الَّا فيمَا يَعْنيه»[3]. رساله قشيريه، چاپ مصر، ص 59 [ص 104 و 105 شرح مثنوى]
______________________________ [1]
قَالَ عَليٌّ عَلَيْه السَّلامُ: مَنْ كَتَمَ سرَّهُ كَانَت الْخيَرَةُ بيَده (1)
نهج البلاغة صفحه 500 حكمت 162 (1) حضرت على7مىفرمايد: كسيكه اسرارش را پنهان كند اختيار كار خويش در دست گيرد.
[1]- سينه آزادگان، مدفن رازهاست( همانطورى كه نبش قبر حرام است بيرون افكندن راز دل نيز بر آنان حرام است.)
[2]- دل آزادگان مدفن رازهاست
[3]- كسى كه سخن گفتن را جزئى از عمل خويش مىداند كم سخن مىگويد و در آن كم نيز قصدش عمل كردن است
[راز پوشنده مرادش حاصل است]
22-
«گفت پيغمبر كه هر كه سرّ نهفت
زود گردد با مراد خويش، جفت [1]
اسْتَعينُوا عَلَى انْجَاح الْحَوَائج بالْكتْمان فَانَّ كُلَّ ذىْ نعْمَةٍ مَحْسُوْدٌ[1]
جامع صغير، ج 1، ص 39 و با تبديل «على انجاح» به «على قضاء الحوائج» احياء العلوم (ج 3، ص 129) و به صورت ذيل نيز نقل شده است:
اسْتَعينُوا عَلَى امُوركُمْ بالْكتْمَان[2]
. كنوز الحقايق، ص 11 و عبداللطيف عباسى آن را اشاره مىداند به جمله ذيل:
مَنْ كَتَمَ سرَّهُ حَصَلَ امْرَهُ
[3]. حاشيه عبداللطيف عباسى بر مثنوى، نسخه كتابخانه ملّى نيز رجوع كنيد به اللالىء لمصنوعة، تأليف سيوطى، طبع مصر ج 2، ص 81 [ص 2 احاديث مثنوى]
[ز آرزوها آدمى گردد هلاك]
23-
«اندر آمد شادمان در راه مرد
بى خبر كان شاه قصد جانْش كرد [2]
كَمْ منْ حَريصٍ عَلَى شَىْءٍ ليُدْركَهُ
وَ عَلَّ ادْرَاكَهُ يُدْنى الَى عَطَبه[4]وَ رُبَّ مُلحٌّ عَلَى بُغْيَةٍ
وَ فيهَا مَنيَّتُهُ لَوْ شَعَرَ[5]
عيون الاخبار، طبع مصر، ج 13 ص 191 [ص 107 شرح مثنوى]
______________________________ [1]
قَالَ النَّبيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْه وَ آله وَ سَلَّمَ: اسْتَعينُوا عَلَى قَضَاء الْحَوَائج بالْكتْمَان فَإنَّ كُلًّ ذي نعْمَةٍ مَحْسُود. (1)
مجموعة ورام جلد 1 صفحه 127 (1) حضرت رسول اكرم6و سلم مىفرمايد: با استعانت از رازدارى، بر آورده شدن حاجتها (و صاحب نعمت شدنتان) را تداوم بخشيد. زيرا صاحب نعمتى كه سر زبانها بيفتد مورد حسادت اين و آن قرار مىگيرد.
[2]
قَالَ عَليٌّ عَلَيْه السَّلامُ: كَمْ منْ حَريصٍ خَائبٍ وَ مُجْملٍ لَمْ يَخبْ. (1)
غرر الحكم صفحه 295 باب آثار الحرص و علائمه حديث 6641 (1) چه بسيار حريصى كه نا اميد مى شود و شخص بى طمع و قانعى كه به آرزويش مىرسد.
[1]- با استعانت از رازدارى، بر آورده شدن حاجتها( و صاحب نعمت شدنتان) را تداوم بخشيد. زيرا صاحب نعمتى كه سر زبانها بيفتد مورد حسادت اين و آن قرار مىگيرد.
[2]- در كارهايتان از رازدارى مدد بجوييد.
[3]- هر كس كه رازش را نگاه داشت مرادش حاصل شد.
[4]- چه بسا افرادى هستند كه مشتاقند به آرزوى خود برسند اما همينكه آرزوى آنان تحقق مىيابد متوجه مىشوند كه به سختى و رنج تازهاى گرفتار شدهاند.
[5]- اى بسا اصرار كنندگانى هستند كه مىخواهند به آرزوى خود برسند( ولى نمىدانند) و اى كاش مىدانستند كه مرگشان در تحقق يافتن آن آرزو است
[گاه به رغم سعى حاصل تدبير ضرر است]
24-
«اسب تازى بر نشست و شاد تاخت
خونبهاى خويش را خلعت شناخت
اى شده اندر سفر با صد رضا
خود به پاى خويش تا سوء القضا [1]
مقتبس است از مضمون جمله ذيل:
وَ رُبَّ سَاعٍ فى مَا يَضُرُّهُ[1]از نصايح امير المؤمنين على-7كتاب المبين تأليف حاج محمد خان كرماني طبع ايران ج 2 ص 481 نقل از نهج البلاغة و مناسب آن جمله ذيل است:
يُقَدِّرُ الْمُقَدِّرُونَ وَ الْقَضَاءُ يَضْحَكُ.[2]
ربيع الابرار باب الطمع و الرجاء
______________________________ [1]
قَالَ عَليٌّ عَلَيْه السَّلامُ: وَ رُبَّ سَاعٍ فى مَا يَضُرُّهُ (1)
. از نصايح امير المؤمنين على-7در نهج البلاغة صفحه 402.
(1) حضرت على7مىفرمايد: چه بسا تلاشگرى كه كوشش وى به زيانش تمام مىشود.
قَالَ عَليٌّ عَلَيْه السَّلامُ: 000 وَ اعْلَمْ أَنَّهُ رُبَّ أَمْرٍ قَدْ طَلَبْتَ فيه هلاكُ دينكَ لَوْ أُوتيتَهُ. (2)
شرح نهج البلاغة جلد 6 صفحه 193 (2) حضرت على7مىفرمايد: بدان، براستى چه بسيار امورى كه خواهان آن هستى و حال آنكه نابودى دينت در آن است اگر بدان دست يابى.
و مناسب آن جمله ذيل است:
قَالَ الْحَسَنُ عَلَيْه السَّلامُ: لَوْ رَأَيْتَ الْأَجَلَ وَ مَسيرَهُ لَنَسيتَ الْأَمَلَ وَ غُرُورَهُ وَ يُقَدِّرُ الْمُقَدِّرُونَ وَ الْقَضَاءُ يَضْحَكُ. (3)
شرحنهجالبلاغة جلد 18 صفحه 127 (3) امام حسن مجتبى7مىفرمايد: اگر مرگ و مسير آن را مىديدى براستى آرزو و نيرنگهايش را به فراموشى مىسپردى. و برنامه ريزان تدبير مىكنند در حالى كه سرنوشت به تدبيرشان مىخندد!.
قَالَ عَلَيْه السَّلام: كَمْ منْ أَكْلَةٍ مَنَعَتْ أَكَلَاتٍ. (3)
نهجالبلاغة صفحه 501 حديث 171 (4) حضرت على7مىفرمايد: چه بسا كه لقمهاى صاحبش را از خوراكهاى بيشتر باز داشته است.
و اين قطعه كه در (البيان و التبيين) طبع مصر، ج 3، ص 119 ديده مىشود هم اشاره بدين مضمون است:
وَ كَمْ منْ اكْلَةٍ مَنَعَتْ اخَاهَا
بلَذَّة سَاعَةٍ اكَلَاتُ دَهْر
وَ كَمْ منْ طَالبٍ يَسْعَي لشَىْءٍ
وَ فيه هَلَاكُهُ لَوْ كَانَ يَدْري[3]
[ص 3 احاديث مثنوى] سوء القضا تعبيرى است مستفاد از حديث
«عَنْ أَبى هُرَيْرَةَ انَّ النَّبىَّ6كَانَ يَتَعَوَّذُ منْ سُوء الْقَضَاء وَ منْ دَرْك الْأَعْدَاء وَ منْ جُهْد الْبَلَاء[4].
صحيح مسلم، چاپ مصر، ج 8، ص 76 [ص 107 شرح مثنوى]
[1]- چه بسا تلاشگرى كه كوشش وى به زيانش تمام مىشود.
[2]- برنامه ريزان تدبير مي كنند در حالي كه سرنوشت به تدبيرشان مي خندد!
[3]- چه بسا كه لقمهاى با لذتى زودگذر، صاحبش را از خوراكهاى بيشتر باز داشته است. و چه بسا انسان براى به دست آوردن چيزى تلاش مىكند( ولى نمىداند) و اى كاش مىدانست كه در اين تلاش نابودى خود را خواسته است.
[4]- ابوهريره نقل كرده است كه حضرت رسول6همواره از اين سه به خدا پناه مىبرد: قضاى بد، تسلّط دشمن و بلاى سخت
[در خيالش شاد و غافل از قضا]
25-
«در خيالش ملك و عزّ و مهترى
گفت عزرائيل رو آرى برى
مصراع دوم بر طريق سخريّه و استهزا و مناسب است با مضمون جمله: يُقَدِّرُ الْمُقَدِّرُونَ وَ الْقَضَاءُ يَضْحَكُ[1][1].
[عشق رنگ آميزكى]
26-
«عشقهايى كز پى رنگى بود
عشق نبود، عاقبت ننگى بود
موافق است با مضمون حديث ذيل:
مَنْ احَبَّكَ لشَىْءٍ مَلَّكَ عنْدَ انْقضَائه.[2][2]
الؤلؤ المرصوع طبع مصر ص 75 [ص 4 احاديث مثنوي] ... و از ابوالقاسم جنيد نقل كردهاند: كُلُّ مَحَبَّةٍ تَكُونُ بعوَضٍ فَإذَا زَالَ الْعوَضُ زَالَت الْمَحَبَّةُ[3]. (احياء العلوم، ج 4، ص 258) و مىگويند: ايَّاكَ وَ مَنْ مَوَدَّتُهُ عَلَى قَدْر حَاجَته فَعنْدَ ذَهَاب الْحَاجَة زَوَالُ الْمَحَبَّة[4].
عيون الاخبار، طبع مصر، ج 3، ص 83) [ص 109 شرح مثنوى]
______________________________ [1]
قَالَ الْحَسَنُ عَلَيْه السَّلامُ: لَوْ رَأَيْتَ الْأَجَلَ وَ مَسيرَهُ لَنَسيتَ الْأَمَلَ وَ غَرُورَهُ وَ يُقَدِّرُ الْمُقَدِّرُونَ وَ الْقَضَاءُ يَضْحَكُ.
(1) شرح نهج البلاغة جلد 18 صفحه 127 (1) امام حسن مجتبى7مىفرمايد: اگر مرگ و مسير آن را مىديدى براستى آرزو و نيرنگهايش را به فراموشى مىسپردى. و برنامه ريزان تدبير مىكنند در حالى كه سرنوشت به تدبيرشان مىخندد!
[2]
مَنْ احَبَّكَ لشَىْءٍ مَلَّكَ عنْدَ انْقضَائه. (1)
شرح نهج البلاغة 20 323 باب الحكم المنسوبة (1) كسى كه تو را به انگيزه چيزى دوست بدارد، با منتفى شدن آن انگيزه، از تو دلسرد مىشود.
[1]- در شماره 2 رديف 24 ترجمه شده است.
[2]- كسى كه تو را به انگيزه چيزى دوست بدارد، با منتفى شدن آن انگيزه، از تو دلسرد مىشود.
[3]- محبّتى كه منشأش اصيل نباشد زوال مىپذيرد.
[4]- از كسى كه دوستيش با تو به انگيزه نياز مادى او باشد بپرهيز، زيرا با تأمين شدن آن نياز دوستى وى نيز از بين مىرود.
[دشمن طاووس آمد، پرِّ او]
27-
«دشمن طاووس آمد، پرِّ او
اى بسى شه را بكشته فرّ او
مثلى قديم و ديرينه است و مفادش اين است كه زيبايى و هر كمالى حسد را بر مىانگيزد و موجب هلاك مىشود.
وَ قَدْ يُهْلكُ الْانْسَانَ فَضْلُ رياشه
كَمَا يُذْبَحُ الطَّاوُوسُ منْ اجْل ريشه[1]
ابوالفضل ميكالى خاص الخاص ثعالبى، ربيع الابرار، باب المال و الكسب. [ص 110 شرح مثنوى]
[مى بلرزد عرش از مدح شقى]
28-
«مىبلرزد عرش از مدح شقى
بد گمان گردد ز مدحش متّقى [1]
مأخوذ است از مضمون اين حديث:
اذَا مُدحَ الْفَاسقُ غَضبَ الرَّبُّ و اهْتَزَّ لذَلكَ الْعَرْشُ[2].
جامع صغير ج 1 ص 34 و با حذف لذلك كنوز الحقائق ص 10 و نزديك است بدان روايت ذيل:
انَّ اللَّهَ لَيَغْضبُ اذَا مُدحَ الْفَاسقُ[3]. احياء العلوم، ج 2 ص 58
[ص 4 احاديث مثنوى]
[كَم كسى زابدال حق آگاه شد]
29-
«جمله عالم زين سبب گمراه شد
كَم كسى زابدال حق آگاه شد
«وَ انَّما سُمُّوا ابْدَالًا لوَجْهَيْن وَجْهٍ انَّهُ كُلَّمَا مَاتَ رَجُلٌ بُدِّلَ مَكَانَهُ آخَرُ لتَمَام الْارْبَعينَ وَ وَجْهٍ آخَرَ انَّهُمْ بَدَّلُوا اخْلَاقَهُمُ السَّيِّئَةَ وَ رَاضَوا انْفُسَهُمْ حَتَّى صَارَتْ مَحَاسنُ اخْلَاقهمْ حلْيَةَ اعْمَالهمْ»[4]. نوادر الاصول، چاپ مصر، ص 70
______________________________ [1]
اذَا مُدحَ الْفَاسقُ اهْتَزَّ لذَلكَ الْعَرْشُ وَ غَضبَ الرَّبُّ (1).
مجموعةورام جلد 2 صفحه 234 (1) چون بدكارى را بستايند عرش به لرزه و خدا به خشم در آيد.
[1]- تمكّن و دارايى گاهى موجب هلاكت صاحبش مىشود همانطورى كه طاووس را به خاطر پر زيبايش مىكشند.
[2]- براستى كه ستايش از بدكار موجب خشم خداست.
[3]- چون بدكارى را بستايند عرش به لرزه و خدا به خشم در آيد.
[4]- وجه تسميه ابدال به دو دليل است: 1- با درگذشت يكى از آنان- پس از چهل سال- ديگرى جايگزين وى مىشود، 2- ايشان اخلاق زشت خود را به اخلاق نيكو بدل مىكنند به طورى كه زينت اعمالشان مىشود.