[پوست را هم بفكنى نشناسمت!]
392-
«اى برادر بود اندر ما مَضَى
شهريى با روستايى آشنا
مأخذ آن حكايتى است مذكور در كتاب البخلاء، تأليف جاحظ، ص 17، طبع مصر 1948.
وَ من اعَاجيبَ اهل مَروٍ مَا سَمعنَاهُ من مَشيخَتنَا عَلَى وَجه الدَّهر وَ ذَلكَ انَّ رَجُلًا من اهل مَروٍ كَانَ لَا يَزالُ يَحُجُّ وَ يَتجُرُ وَ يَنزلُ عَلَى رَجُلٍ من اهل العرَاق فَيُكرمُهُ وَ يَكفيه مَؤُونَتَهُ ثُمَّ كَانَ كَثيراً مَا يَقُولُ لذَلكَ العرَاقىُّ لَيتَ انِّى قَد رَأَيتُكَ بمَروٍ حَتَّى اكَافئُكَ لقَديم احسَانكَ وَ مَا تُجَدِّدُ لى منَ البرِّ فى كُلِّ قدمَةٍ فَامَّا هَاهُنَا فَقَد اغنَاكَ اللَّهُ عَنِّى قَالَ فَعَرَضَت لذَلكَ العرَاقىُّ بَعدَ دَهرٍ طَويلٍ حَاجَةٌ فى تلكَ النَّاحيَة فَكَانَ ممَّا هَوَّنَ عَلَيه مُكَابَدَةُ السَّفَر وَ وَحشَةُ الاغترَاب مَكانَ المَروَزىِّ هُنَالكَ فَلَمَّا قَدَمَ مَضَى نَحوَهُ فى ثيَاب سَفَره وَ فى عمَامَته وَ قَلَنسُوَته وَ كَسَائه ليَحُطَّ رَحلَهُ عندَهُ كَمَا يَصنَعُ الرَّجُلُ بثقَته وَ مَوضع انسه فَلَمَّا وَجَدَهُ قَاعداً فى اصحَابه اكَبَّ عَلَيه وَ عَانَقَهُ فَلَم يَرَهُ البَتَّه وَ لَا سَأَلَ به سُؤالَ مَن رَآَهُ قَطُّ قَالَ العرَاقىُّ فى نَفسه لَعَلَّ انكَارَهُ ايَّاىَ لمَكان القنَاع فَرَمَى بقنَاعه وَ ابتَدَأَ مُسَائَلَتَهُ فَكَانَ لَهُ انكَرَ فَقَالَ لَعَلَّهُ ان يَكُونَ انَّمَا اتىَ من قبَل العمَامَة فَنَزَعَهَا ثُمَّ انتَسَبَ وَ جَدَّدَ مُسَائَلَتَهُ فَوَجَدَهُ اشَدَّ مَا كَانَ انكَاراً قَالَ فَلَعَلَّهُ انَّمَا اتىَ من قبَل القَلَنسُوَة وَ عَلمَ المَروَزىُّ انَّهُ لَم يَبق شَيءٌ يَتَعَلَّقُ به المُتَغَافلُ وَ المُتَجَاهلُ فَقَالَ لَو خَرَجتَ من جلدك لَم اعرفُكَ[1].
(ترجمة هذا الكلام بالفارسية: اگر از پوست بيرون بيايى نشناسم.) [ص 89 قصص مثنوى]
[1]- پيران ما از گذشتههاى دور، راجع به مردم مرو قصههاى عجيب دارند.
از جمله اين كه يكى از آنان هر وقت براى حج يا تجارت سفر مىكرد و از عراق مىگذشت مهمان مردى مىشد. ميزبان، وى را احترام مىگذاشت و مخارجش را تأمين مىكرد. مرد مروى هر بار به او كه ميزبان دايمش شده بود مىگفت اى كاش تو هم روزى در مرو مهمان من شدى تا اين همه احسان و نيكى تو را جبران كنم. فعلًا كارى از من ساخته نيست. جز اين كه بگويم خداوند نعمتش را بر تو زياد كند! سالها گذشت. اتفاقاً مرد عراقى گذرش به مرو افتاد و پس از تحمل سختىهاى سفر و غربت، خانه دوستش را پيدا كرد. وى در حالى كه غرق لباسهاى سفر بود به سوى خانه دوست رفت و قصد داشت چند روزى مهمان او شود. با اطمينان خاطر و بىهيچ آداب و ترتيبى جلو رفت. همان طورى كه او نيز وقتى به عراق مىآمد اين چنين بر ميزبان وارد مىشد. تازه وارد همين كه دوست قديم خود را در جمع يارانش ديد به طرفش دويد و بغلش كرد. ولى ديد مرد مروى دم از آشنايى نمىزند و احوال پرسى نمىكند. با خود گفت شايد لباسهاى سفر باعث شده كه مرا نشناسد. فورا بالاپوش خود را در آورد و احوال پرسى را از سر گرفت. مرد، باز هم تازه وارد را بجا نياورد! با خود گفت ممكن است عمامه و كلاهم مانع از آشنايى شده باشد. خواست آنها را هم از سر درآورد. در اين هنگام مرد، كه خود را به بىخبرى زده بود و گويى هرگز به عراق نرفته و مهمان وى نبوده است، گفت:
اگر از پوست خودت هم بيرون بيايى من تو را نمىشناسم!
[از كسى كه نيكىاش كردى بترس!]
393-
«گفت حق است اين ولى اى سيبَوَيه
اتَّق من شَرِّ مَن احسَنت الَيه
اشاره است به گفته مولاى متقيان على-7-:
اتَّق شَرَّ مَن احسَنتَ الَيه[1].
المنهج القوى، ج 3، ص 49 ولى در مجمع الامثال مىدانى طبع تهران، ص 130 و در «مجموعه امثال» جزء امثال آمده است. [ص 73 احاديث مثنوى]
[سوء ظن محتاط و زيرك سازدت]
394-
«حزم آن باشد كه ظنِّ بد برى
تا گريزى و شوى از بَد بَرى
[1]- از شرِّ آن كس بر حذر باش كه در حقّش خوبى كردهاى!
حزمُ سوءُ الظَّن گفته است آن رسول
هر قدم را دام مىدان اى فضول
اشاره است بدين خبر:
الحَزمُ سُوءُ الظَّنِ[1].
جامع صغير، ج 1، ص 150، كنوز الحقائق، ص 58 كه در مجمع الامثال (ص 175) منسوب است به أكثم بن صيفى.
[ص 74 احاديث مثنوى] [1]
[قصّه اهل سبا و كفرشان]
395-
«تو نخواندى قصّه اهل سبا
يا بخواندى و نديدى جز صدا
مأخذ آن رواياتى است كه مفسرين در ذيل آيه شريفه:لَقَدْ كانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتانِ عَنْ يَمِينٍ وَ شِمالٍ[2]. (سوره سبا، آيه 15) ذكر كردهاند و در ذيل بيت:
اصلشان بد بود آن اهل سبا
مىرميدندى ز اسباب لقا
از همين دفتر نيز مذكور خواهد شد [رديف 468] [ص 113 قصص مثنوى] [2]
[گر تو من باشى بگو من كيستم؟!]
396-
«اى مغفّل رشتهاى بر پاى بند
تا ز خود هم گم نگردى اى لوند
ظاهراً اشاره باشد به قصه ذيل:
وَ من حُمقه (اى هَبَنَّقَةَ) انَّهُ جَعَلَ فى عُنُقه قَلَادَةً من وَدعٍ وَ عظَامٍ وَ خَزَفٍ وَ قَالَ أَخشي
______________________________ [1] و در نامه امير المؤمنين على7به فرزندش امام حسن7چنين آمده است:
وَ لا يَغْلبَنَّ عَلَيْكَ سُوءُ الظَّنِّ فَإنَّهُ لا يَدَعُ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ خَليلٍ صُلْحًا، وَ قَدْ يُقَالُ: منَ الْحَزْم سُوءُ الظَّنِ
هرگز بد گمانى بر تو غلبه نكند كه بين تو و دوستت صلح و صفايى باقى نگذارد و گفته مىشود كه از ابزار تصميم مطمئن و دور انديشى (در آنجا كه دشمن در كمين است) بد گمانى و سوء ظن داشتن است. تحف العقول ص 79.
[2] و از جمله در تفسير ابو الفتوح، (روض الجنان و روح الجنان) ج 4، ص 365 و در چاپ كنگره ج 16 ص 60 آمده است:
وهب گفت خداى تعالى سيزده پيغمبر را به سبا فرستاد تا ايشان را با خداى خواندند و تذكر نعمت خداى كردند. و ايشان اعتراض كردند و عدول و كفر آوردند. و گفتند: ما خداى را بر خود نعمتى نمىشناسيم. و اگر اين نعمت او كرده است بگوى تا باز گيرد از ما.
در قصص الانبياء كسايى، 286 روايت ذيل در باره اهل سبا ملاحظه مىشود:
وَ كَانُوا يَتَكَلَّمُونَ بالعَرَبيَّة وَ كَانُوا عُصَاةً طُغَاةً فَبَعَثَ اللَّهُ الَيهم ثَلَاثَةَ عَشَرَ نَبيًّا يَدعُونَهُم الَى طَاعَة اللَّه فَكَذَّبُوهُم وَ هَمُّوا بقَتلهم
(2).
و سؤال و جوابى كه در اين حكايت ميانه انبيا و اهل سبا مكرر شده متأثر است از آياتى كه در آغاز سوره يس در ذكر قصه رسولان مسيح و مردم انطاكيه آمده است.
سوره يس، آيه 13 به بعد [ص 113 قصص مثنوى] (1) مردم سبا را در مساكنشان عبرتى بود. دو بوستان داشتند يكى در جانب راست و ديگرى در جانب چپ.
(2) آنان (اهل سبا) به زبان عربى تكلم مىكردند و (نسبت به خداوند) عصيان و طغيان مىورزيدند. خداوند سيزده پيامبر را مبعوث كرد تا آنان را به سوى حق دعوت كنند. اما آنها پيامبران را نيز تكذيب كردند و در صدد قتل آنان برآمدند.
[1]- نشانه دور انديشى( در آنجا كه دشمن در كمين است) بد بينى و سوء ظن- داشتن است.
[2]- مردم سبا را در مساكنشان عبرتى بود. دو بوستان داشتند يكى در جانب راست و ديگرى در جانب چپ.
ان اضلَّ نَفسى فَفَعَلتُ ذَلكَ لَاعرفَهَا به فَحَوَّلَت القَلَادَةُ ذَاتَ لَيلَةٍ من عُنُقه لعُنُق اخيه فَلَمَّا اصبَحَ قَالَ يَا اخى انَا انتَ فَمَن انَا[1]. كتاب الحمقى و المغفّلين، ص 22 [ص 263 قصص مثنوى]
[ «چون قضا آيد شود تنگ اين جهان»]
397-
«چون قضا آيد شود تنگ اين جهان
از قضا حلوا شود رنج دهان
گفت اذَا جَاءَ القَضا ضاقَ الفَضَا
تُحجَبُ الابصَار اذَا جَاءَ القَضَا
چشم، بسته مىشود وقت قضا
تا نبيند چشم كُحل چشم را
مضمون اين ابيات مستفاد است از حديث:
كه مستند آن در ذيل شماره (97) ذكر شده است. [1]
انَّ اللَّهَ اذَا ارَادَ انْفَاذَ أَمْرٍ سَلَبَ كُلَّ ذى لُبٍّ لُبَّهُ
و جمله: اذَا جَاءَ القَضَا ضَاقَ الفَضَا[2]. مثل است و در مجمع الامثال مىدانى (ص 27) بدين گونه نقل شده است: اذَا حَانَ القَضَا ضَاقَ الفَضَا[3].
[ص 74 احاديث مثنوى]
______________________________ [1] مضمون اين ابيات مستفاد است از حديث ذيل:
عَنْ أَبي الْحَسَن الرّضَا7إنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إذَا أَرَادَ أَمْراً حَالَ بَيْنَ الْمَرْء وَ قَلْبه فَإذَا وَقَعَ الْقَدَرُ وَ نَفَذَ أَمْرُ اللَّه رَدَّ إلَى كُلّ ذي عَقْلٍ عَقْلَهُ.
مشكاةالأنوار ص 249 الفصل الثاني في صفة العقل.
امام رضا7مىفرمايد: هرگاه خداوند متعال براى كسى اراده امرى كند بين او و خواسته دلش حائل شود، و آنگاه كه مقدراتش انجام گرفت و امرش واقع شد عقل و خردش را به او باز گرداند ..
انَّ اللَّهَ اذَا ارَادَ انْفَاذَ أَمْرٍ سَلَبَ كُلَّ ذى لُبٍّ لُبَّهُ (1).
جامع صغير، ج 1، ص 66 و اين حديث بدين صورت هم روايت شده است:
اذَا أَرَادَ اللَّهُ انْفَاذَ قَضَائه وَ قَدَره سَلَبَ ذَوى الْعُقُول عُقُولَهُمْ حَتّى يُنْفَذُ فيهمْ قَضَاؤُهُ وَ قَدَرُهُ فَاذَا مَضَى امْرُهُ رَدَّ الَيْهمْ عُقُولَهُمْ وَ وَقَعَت النَّدَامَةُ (2).
جامع صغير، ج 1، ص 17
انَّ اللَّهَ اذَا ارَادَ امْضَاءَ امْرٍ نَزَعَ عُقُولَ الرِّجَالَ حتّى يُمْضى امْرَهُ فَاذَا امْضَاهُ رَدَّ الَيْهمْ عُقُولَهُمْ وَ وَقَعَت النَّدَامَةُ (3).
جامع صغير، ج 1، ص 66 [ص 13 احاديث مثنوى] (1) وقتى خداوند اراده كرد كارى تحقق يابد عقل هر عاقلى را (موقتاً) از وى سلب مىكند. (تا مانع تحقق آن كار نشود).
(2) وقتى خداوند اراده كرد مشيّتش تحقق يابد عقل خردمندان را از آنان سلب مىكند. همين كه آن امر تحقق يافت عقلشان را به آنان باز مىگرداند. آن وقت است كه پشيمانى آنان را فرا مىگيرد.
(3) وقتى خدا اراده كرد كارى تحقق يابد عقل مردان را از آنان مىگيرد. همين كه آن امر متحقّق شد عقلشان را به آنان باز مىگرداند. آن وقت است كه پشيمانى آنان را فرا مىگيرد.
[1]- از حماقت وى( منظور هَبَنَّقَه است از احمقهاى معروف عرب) يكى اين است كه گردن بندى از گوش ماهى و استخوان و خرمهره به گردن خود افكنده بود و در توجيه آن مىگفت چون مىترسم گاهى خود را گم كنم اين گردن بند نشانه شناسايى من خواهد شد! اتفاقاً شبى گردن بند او به گردن شخص ديگرى جا به جا شده بود. صبح كه برخاست خطاب به آن شخص مىگفت اى برادر اگر من تو هستم پس تو كه هستى؟!
[2]- هنگامى كه سرنوشت الهى( در مورد كسى) فرا رسيد عرصه بر او تنگ مىشود( و چارهاى جز تسليم ندارد.)
[3]- هنگامى كه سرنوشت الهى( در مورد كسى) فرا رسيد عرصه بر او تنگ مىشود( و چارهاى جز تسليم ندارد.)
[در چه افتد آن كه چاهى مىكَند]
398-
«بهر مظلومان همىكندند چاه
در چه افتادند و مىگفتند آه
مستند آن در ذيل شماره (102) مى تان ديد [1].
[ص 74 احاديث مثنوى]
[كن توكّل بر حق و روزى بخواه]
399-
«آن كه گندم را ز خود روزى دهد
كى توكّلهات را ضايع نهد
اشاره است به حديث قدسى:
فَتَوكَّلُوا عَلَىَّ وَ اطلُبُوا الرِّزقَ منِّي[1][2].
لطائف معنوى، ص 116 [ص 74 احاديث مثنوى]
[نيست چاره با قضاى آسمان]
400-
«گر شود ذرّات عالم حيله پيچ
با قضاى آسمان هيچند هيچ
اشاره به حديثى است كه مستند آن در ذيل شماره (67) مذكور گرديد [3].
[ص 75 احاديث مثنوى]
[چون قضا آيد خرد عاجز شود]
401-
«چون قضا بيرون كند از چرخ سر
عاقلان گردند جمله كور و كر
مستفاد از حديثى است كه مستند آن در ذيل شماره (97) ذكر شده است [4].
[ص 75 احاديث مثنوى]
[بخل فرزندان بلاى باغ شد]
402-
«قصه اصحاب ضَروان خواندهاى
پس چرا در حيله جويى ماندهاى
مأخذ آن حكايتى است كه در تفسير ابو الفتوح، ج 5، ص 358 و نيز در عجايب نامه از
______________________________ [1] مأخوذ است از روايت ذيل:
مَنْ حَفَرَ لَاخيه حُفْرَةً وَقَعَ فيهَا.
تحفالعقول ص 92 در خطبه معروف به الوسيلة از امير المؤمنين7و در غررالحكم ص 419 باب جملة من علائم شر الإخوان ح: 9606- و ح: 9608- با اندكى تفاوت.
كسى كه براى برادرش چاهى كَند خودش در آن خواهد افتاد.
(و هر قصد سويى سرانجام دامن گير صاحبش مىشود- قسمتى از آيه 43 سوره فاطر.
[2]
عَنْ عَليّ7: ... تَوَكَّلُوا عَلَى اللَّه عنْدَ رَكْعَتَيْ الْفَجْر إذَا صَلَّيْتُمُوهَا فَفيهَا تُعْطُوا الرَّغَائبَ.
وسائل الشيعة ج 7 ص 90.
امام على7مىفرمايد: ... بر خدا توكل كنيد در آن هنگام كه دو ركعت نماز صبح را بجاى مىآوريد و آن وقتى است كه به آمال و خواستههاى خويش نائل مىشويد.
[3] اشاره است بدين روايت:
لا يَنْفَعَ حَذَرٌ منْ قَدَرٍ (1).
كافى ج 1 ص 362 بر حذر بودن انسان از تقدير الهى بهيچ وجه برايش سودى ندارد.
و از كلمات امير المؤمنين على7است:
تَذَكَّرْ قَبْلَ الْورْد الصَّدْرَ وَ الْحَذَرُ لَا يُغْني منَ الْقَدَر وَ الصَّبْرُ منْ أَسْبَاب الظَّفَر.
شرح نهج البلاغه، ج 20، ص 341 حديث 919.
قبل از اين كه (به جايى براى تهيه آب و ...) داخل شوى به فكر بازگشت (از آنجا) باش. بر حذر بودن، (انسان را) از تقدير الهى بىنياز نمىكند و صبر از عوامل پيروزى بر مشكلات است.
لَنْ يَنْفَعَ حَذَرٌ منْ قَدَرٍ وَ لكنَّ الدُّعاءَ يَنْفَعُ ممَّا نَزَلَ وَ ممَّا لَمْ يَنْزلْ فَعَليْكُمْ بالدُّعَاء عبَادَ اللَّه (2).
جامع صغير، ج 2، ص 127 و بدين گونه در كنوز الحقائق، ص 165 وارد است (
لَا يُغْنى حَذَرٌ منْ قَدَرٍ.
) (2) (1) بر حذر بودن انسان از تقدير الهى بهيچ وجه برايش سودى ندارد، اما به هر حال نسبت به آنچه تقدير و نازل شده يا نشده است، دعا نافع است. اى بندگان خدا بر شما باد به دعا كردن (2) بر حذر بودن، (انسان را) از تقدير الهى بىنياز نمىكند [ص 9 احاديث مثنوى].
[4] مستفاد است از مضمون حديث ذيل:
عَنْ أَبي الْحَسَن الرّضَا7إنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إذَا أَرَادَ أَمْراً حَالَ بَيْنَ الْمَرْء وَ قَلْبه فَإذَا وَقَعَ الْقَدَرُ وَ نَفَذَ أَمْرُ اللَّه رَدَّ إلَى كُلّ ذي عَقْلٍ عَقْلَهُ
. مشكاةالأنوار ص 249 الفصل الثاني في صفة العقل.
امام رضا7مىفرمايد: هرگاه خداوند متعال براى كسى اراده امرى كند بين او و خواسته دلش حائل شود، و آنگاه كه مقدراتش انجام گرفت و امرش واقع شد عقل و خردش را به او باز گرداند.
انَّ اللَّهَ اذَا ارَادَ انْفَاذَ أَمْرٍ سَلَبَ كُلَّ ذى لُبٍّ لُبَّهُ (1).
جامع صغير، ج 1، ص 66 و اين حديث بدين صورت هم روايت شده است:
اذَا أَرَادَ اللَّهُ انْفَاذَ قَضَائِهِ وَ قَدَرِهِ سَلَبَ ذَوِى الْعُقُولِ عُقُولَهُمْ حَتّى يُنْفَذُ فِيهِمْ قَضَاؤُهُ وَ قَدَرُهُ فَاذَا مَضَى امْرُهُ رَدَّ الَيْهِمْ عُقُولَهُمْ وَ وَقَعَتِ النَّدَامَةُ[2].
جامع صغير، ج 1، ص 17
انَّ اللَّهَ اذَا ارَادَ امْضَاءَ امْرٍ نَزَعَ عُقُولَ الرِّجَالَ حتّى يُمْضِى امْرَهُ فَاذَا امْضَاهُ رَدَّ الَيْهِمْ عُقُولَهُمْ وَ وَقَعَتِ النَّدَامَةُ[3].
جامع صغير، ج 1، ص 66 [ص 13 احاديث مثنوى]
[1]- وقتى خداوند اراده كرد كارى تحقق يابد عقل هر عاقلى را( موقتاً) از وى سلب مىكند.( تا مانع تحقق آن كار نشود).
[2]- وقتى خداوند اراده كرد مشيّتش تحقق يابد عقل خردمندان را از آنان سلب مىكند. همين كه آن امر تحقق يافت عقلشان را به آنان باز مىگرداند. آن وقت است كه پشيمانى آنان را فرا مىگيرد.
[3]- وقتى خدا اراده كرد كارى تحقق يابد عقل مردان را از آنان مىگيرد. همين كه آن امر متحقّق شد عقلشان را به آنان باز مىگرداند. آن وقت است كه پشيمانى آنان را فرا مىگيرد.
مؤلفات قرن ششم نقل شده و آن حكايت در ذيل بيت:
بود مردى صالحى ربّانيى
عقل كامل داشت پايان دانيى
از دفتر پنجم منقول خواهد افتاد. [1] [780 ص 458] [ص 90 قصص مثنوى]
[ «گور عقل آمد، وطن در روستا»]
403-
«ده مرو ده مرد را احمق كند
عقل را بىنور و بىرونق كند
قول پيغمبر شنو اى مجتبى
گور عقل آمد وطن در روستا
مستفاد است از مضمون روايت ذيل: [2]
لَا تَسكُن الكُفُورَ فَانَّ سَاكنَ الكُفُور كَسَاكن القُبُور[1].
نهايه ابن اثير، ج 4، ص 27، جامع صغير، ج 2، ص 200 و با تفاوت در تعبير كنوز الحقائق، ص 153.
لَا تَنزلُوا الكُفُورَ فَانَّهَا بمَنزلَة القُبُور[2].
كنوز الحقائق، ص 156.
اهلُ الكُفُور هُم اهلُ القُبُور[3].
فائق، ج 2، ص 205، نهايه ابن اثير، ج 4، ص 28.
و در حاشيه عبد اللطيف عباسى اين حديث ياد شده است كه با تفاوتى در تعبير منسوب است به على-7-:
عَلَيكُم بالمُدُن وَ لَو جَارَت وَ عَلَيكُم بالطُّرُق وَ لَو دَارَت، عَلَيكُم بالسَّوَاد الاعظم[4].
سفينة البحار، ج 1، ص 146.
[ص 75 احاديث مثنوى]
______________________________ [1] مأخذ آن رواياتى است كه مفسرين در ذيل آيه شريفه:إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ(1). (سوره ن و القلم، آيه 17) ذكر كردهاند و اينك به جهت توضيح يكى از آن روايات نقل مىشود:
كَانَت الْجَنَّةُ لشَيْخ وَ كَانَ يَتَصَدَّقُ فَكَانَ بَنُوهُ يَنْهَوْنَهُ عَن الصَّدَقَة وَ كَانَ يُمْسكُ قُوتَ سَنَته وَ يُنْفقُ وَ يَتَصَدَّقُ بالْفَضْل فَلَمَّا مَاتَ ابُوهُمْ غَدَوْا عَلَيْهَا فَقَالُوا لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُم مسْكينٌ (2).
تفسير طبرى، ج 29، ص 17 و علامه مجلسى رحمه الله در بحار الأنوار ج 70 ص 324 از تفسير جامع الجوامع شيخ طبرسى رحمه الله قريب به مضمون فوق نيز نقل كرده است.
و در تفسير قديم كه نسخه عكسى آن متعلق به كتاب خانه ملى است اين حكايت به طريق ذيل مىآيد: و ايشان مؤمنان بودند. و از پس عيسى بن مريم بودند. و پدران ايشان نيك مردان بودند و لكن آن سال تنگى بوده بود. و خواهندگان بسيار بودند. چون به كشت درودن شدندى، درويشان گرد آمدندى. هر چه همىدرودندى ايشان را بايستى داد. با يكديگر گفتند كه اين كشتهاى ما بيشتر درويشان مىبستانند. بياييد كه امشب بشويم و كشت را بدرويم تا درويشان آگاه شوند ما همه برداشته باشيم. تا ما را هيچ به درويشان نبايد داد تا ما را بسنده باشد. چون ايشان نيّت بر درويشان، بد كردند خداى- عز و جل- آتشى فرستاد هم اندر آن شب. تا كشت ايشان همه بسوخت. پس چون ايشان بدانستند كه ما خطا كرديم توبه كردند. و باز گشتند.
و در عجايب نامه قصه مذكوره بدين صورت ملاحظه مىشود:
ضروان: باغى است به صنعا در حدود يمن. قوله تعالى:وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ(3). در عالم مثل آن نبود. مسكينى از آن طعام بخواست. نداد گفت مرا به ثواب حاجت نيست. روز ديگر آتش را مىديد در هوا مىرفت. و باغ را ديدند سوخته و سياه گشته و خاكسترى مانده دوازده ميل. از آن باغ سيصد سال دود و آتش بر مىخاست. اكنون همچنان سياه مانده است. و هيچ گياه از گرمى آتش از آن نرويد. و هيچ مرغ آنجا نپرد. و از صنعا تا ضروان چهار فرسنگ است. خداوند اين باغ را صفيان نام بود. از دنيا رحيل كرد.
پسر وى زكات نداد. بدين عقوبت گرفتار شد. نيز رجوع كنيد به: تفسير ابو الفتوح، ج 5، ص 358 و معجم البلدان، ج 5، ص 431 و اين مطلب را مولانا در دفتر سوم مثنوى، نيز آورده است [ص 169 قصص مثنوى] (1) ما ايشان را آزموديم، همان طورى كه صاحبان باغ را آزموديم. هنگامى كه سوگند خوردند صبحگاهان ميوهها را خواهند چيد (تا محتاجى از آن نصيب نبرد).
(2) باغ از آن پير مردى بود كه مقيد به صدقه دادن بود. ولى فرزندانش مخالف وى بودند. وى آذوقه يك سال را ذخيره مىكرد و آنچه مىماند به صورت انفاق و صدقه (بين نيازمندان) تقسيم مىكرد. با درگذشت وى فرزندانش (كه اهل صدقه نبودند) صبح زود در باغ حاضر مىشدند و اجازه ورود هيچ محتاجى را به باغ نمىدادند. [نيز مراجعه شود به شماره 402 ص 256] (3) در حالتى كه به خود ستم مىكرد وارد باغش شد (كهف آيه 35).
[2]
أَوْصَى النَّبيُّ6لعَليٍّ7يَا عَليُّ لَا تَسْكُنُ الرُّسْتَاقَ فَإنَّ شُيُوخَهُمْ جَهَلَةٌ وَ شَبَابُهُمْ عَرَمَةٌ وَ نسْوَانُهُمْ كَشَفَةٌ وَ الْعَالمُ بَيْنَهُمْ كَالْجيفَة بَيْنَ الْكلَاب.
بحار الأنوار ج 73 ص 156 باب 27 و جامع الأخبار ص 139 الفصل المائة في الرساتيق.
رسول خدا6به على7سفارش مىكند اى على، ساكن روستا مشو كه به راستى پيرانشان جاهل، جوانانشان تندخو و سخت، زنانشان بىپرده و عالم در ميانشان مانند مردارى در ميان سگان.
[1]- در جاهايى كه دور از مردم است اقامت نكن. كسى كه در چنين جاهايى سكونت كند مانند آن است كه در گورستان ساكن شده باشد.
[2]- به جاهايى كه دور از مردم است منزل نكنيد؛ چنين جاهايى مانند گورستان است.
[3]- گروهى كه در جاهاى خالى از مردم ساكن شدهاند به راستى در گورستان سكونت كردهاند.
[4]- به شهرها و جادهها روى آوريد هر چند از اعتدال و راستى برگشته باشند.
بخصوص نقاط پر جمعيّت را دريابيد.
[ساكن متروكهها چون مردههاست]
404-
«شادمانه سوى صحرا راندند
سافرُوا كَى تَغنَمُوا برخواندند
اشاره است به اين حديث:
[1]
سَافرُوا تَصحُّوا وَ تَغنَمُوا[1].
[2] جامع صغير، ج 2، ص 29، كنوز الحقائق، ص 70 [ص 76 احاديث مثنوى]
[در سفرها صحّت است و منفعت]
405-
«همچو مجنون كاو سگى را مىنواخت
بوسهاش مىداد و پيشش مىگداخت
مأخذ آن حكايتى است كه به طريق اشاره در تمهيدات عين القضاة، ص 25 مىبينيم به شرح ذيل:
اگر مجنون را با سگ كوى ليلى محبتى باشد آن محبت از جهت عشق ليلى بود نه از سگ مجنون.
مجنون روزى سگى بديد اندر دشت
بگرفت و ببوسيد و به گردش مىگشت
گفتند تو را دوستى او ز كجاست
گفتا روزى به كوى ليلى بگذشت
و در كتابى تأليف حسن بن محمّد نجفى كه مشتمل بر پارهاى از مسائل تصوّف است و در تاريخ 890 كتابت شده اين اشعار ملاحظه مىشود:
مجنون روزى سگى بديد اندر دشت
نانش مىداد و گرد او بر مىگشت
گفتم مجنون دوستى و سگ ز كجا
گفتا كه شبى به كوى ليلى بگذشت
رَأى المَجنُونُ فى البَيدَاء كَلباً
فَمَدَّ لَهُ منَ الاحسَان ذَيلا
فَلَامُوهُ عَلَى مَا كَان منهُ
فَقَالَ رَأَيتُهُ فى بَاب لَيلى[2].
و بيت ذيل در تفسير ابو الفتوح، ج 1، ص 252 آمده كه مضمون اين حكايت را افاده مىكند:
احبُّ لحُبِّه السُّودَانَ حَتَّى
احبُّ لحُبِّهَا سُودَ الكلَاب[3].
______________________________ [1]
عَنْ أَبي عَبْد اللَّه7: سَافرُوا تَصحُّوا سَافرُوا تَغنَمُوا
وسائل الشيعة ج 11 ص 347 ح 14983.
امام صادق7مىفرمايد: مسافرت كنيد تا سلامتى يابيد مسافرت كنيد تا سود بريد.
[2] دعوات راوندي ص 76
[1]- مسافرت كنيد تا هم سلامتى يابيد و هم سود ببريد.
[2]- مجنون سگى را در بيابان ديد و به احسان و نوازش وى پرداخت. وقتى سرزنشش كردند و به او گفتند چرا به اين سگ علاقه مىورزى؟ گفت چون او را در كوى ليلى ديدهام!
[3]- من سياهان را دوست دارم چون او( محبوب) آنها را دوست دارد. من حتى سگهاى سياه را هم دوست دارم.( پسندم آنچه را جانان پسندد.)
و عبارت ذيل:
قَالَ بَقيَّةُ بنُ الوَليد انَّ المُؤمنَ اذَا احَبَّ المُؤمنَ احَبَّ كَلبَهُ[1]. كه در احياء العلوم، ج 2، ص 100، 114، 130 و عبارت ديگر مَن يُحبُّ انسَاناً يُحبُّ كَلبَ مَحَلَّته[2].
[ص 91 قصص مثنوى] كه در همان كتاب ج 4 ص 238 نقل شده نيز مفيد همين معنى است.
حكايت كنند كه مجنون روزى سگكى بديد در دشت. او را بنواخت و بدو شاد گشت.
گفتند چرا شاد شدى بدين سگ. گفتا كه روزى به كوى ليلى گذشته است.
بيت
من آن كس را چو چشم خويش دارم
كه چشمش ديده باشد روى يارم
از كتاب تاج القصص و انيس المريدين تأليف ابو نصر احمد بن محمد بن نصر البخارى كه در سال 465 يا 475 تدوين شده است (از يادداشتهاى دانشمند محقق آقاى مجتبى مينوى).
[ص 263 قصص مثنوى]
[با سگ ليلى سخنها داشت قيس]
406-
«آن شغالى رفت اندر خُمّ رنگ
اندر ان خُم كرد يك ساعت درنگ
بنا به گفته مستشرق و مأسوف عليه نيكلسن در شرح مثنوى، اين حكايت با يكى از قصههاى منسوب به ازوپ مناسبتى دارد و آن حكايت اين است:
شغالى كه از خود خواهى و تكبر نابجا ممتلى بود چند پر طاووس كه از تن وى
[1]- بقية بن وليد گفته است: مؤمنى كه مؤمن ديگر را دوست داشته باشد به سگ كويش نيز علاقه مىورزد.
[2]- كسى كه ديگرى را دوست داشته باشد سگ كويش را هم دوست دارد.