کتاب احادیث و قصص مثنوی

[هود گرد مؤمنان خطى كشيد]

60-

«هود گرد مؤمنان خطى كشيد

نرم مى‌شد باد كانجا مى‌رسيد

مأخذ آن روايتى است كه ثعلبى در قصص الانبيا صفحه 53 نقل مى‌كند بدين طريق:

وَ كَانَ هُودٌ وَ مَنْ مَعَهُ قَد اعْتَزَلُوا فى حَظيرَةٍ مَا يُصيُبهُمْ منَ الرِّيح الَّا مَايَلينَ جُلُودَهُمْ وَ تَلَذُّ به الْأَنْفُسُ، وَ انَّهَا منْ عَادٍ لَطَعَنَ (لتَطْغَى ظ) فَتَحْملَهُمْ مَا بَيْنَ السَّمَاء وَ الْارْض وَ تَدْمَغُهُمْ بالْحجَارَة حَتَّى هَلَكُوا

[1].

و در تفسير ابو الفتوح (ج 2، ص 416) اين حكايت چنين آمده است:

هود و قومش به صحرا آمدند و حظيره‌اى ساختند از گل. آن باد كه به ايشان رسيدى نرم شدى و نسيمى گشتى با راحت. و چون به عاد رسيدى چنان سخت شدى كه شتر با هودج و مردم در او نشسته بر گرفتى. و بر هوا بردى و بر زمين زدى و هلاك كردى.

اين مطلب در دفتر ششم ص 604 و ص 667 [6/ 2191 و 4815] مكرر شده است.

[ص 10 قصص مثنوى‌]

[1]- حضرت هود( ع) و پيروانش‌[ هنگام بادهاى شديد] به جايگاهى( كه ساخته بودند) پناه مى‌بردند. در نتيجه وقتى باد مى‌وزيد پوستشان را نوازش مى‌داد و برايشان لذتبخش بود. اما همين باد وقتى به قوم عصيانگر عاد مى‌وزيد آنها را از جا مى‌كند و به بالا مى‌برد و به تخته سنگها مى‌كوبيد. قوم عاد اين چنين به هلاكت رسيدند.

[قصه شيبان‌]

61-

«همچنين شيبان راعى مى‌كشيد

گرد بر گرد رمه خطى پديد

مأخذ آن روايت ذيل است كه حافظ ابو نعيم اصفهانى در ترجمه حال شيبان راعى مى‌آورد:

وَ كَانَ يَذْهَبُ الَى الْجُمُعَة فَيَخُطُّ عَلَى غَنَمه فَيَجى‌ءُ، فَيَجدُهَا عَلَى حَالَتهَا لَمْ تَتَحَرّكَ‌[1].

حلية الاوليا، طبع مصر، ج 8، ص 317 نيز رجوع كنيد به: صفة الصفوة، چاپ حيدر آباد، ج 4، ص 340- 339 و النجوم الزاهرة، طبع مصر، مطبعة دار الكتب، ج 2، ص 32 اين مطلب را مولانا در دفتر ششم مثنوى ص 667 [6/ 4815] نيز آورده است.

[ص 10 قصص مثنوى‌]

[مرگ مومن مثل‌]

62-

«همچنين باد اجل با عارفان‌

نرم و خوش همچون نسيم يوسفان‌

ظاهراً اشاره است به احاديثى كه در شيرينى و خوشى مرگ بر مؤمنان وارد است از قبيل:

الْمَوْتُ رَيْحَانَةُ الْمُؤْمن، الْمُؤَمنُ يَمُوتُ بعَرَق الْجَبين‌[2]

. [1] كنوز الحقايق، چاپ هند، ص 136، 138. و حديثى كه به موجب آن ملك الموت به صورت جوانى زيبا با لباس خوب و بوى خوش بر مؤمنان ظاهر مى‌شود. احياء العلوم، طبع مصر، ج 4، ص 334 [ص 326 شرح مثنوى‌]

______________________________ [1]

الْمَوْتُ رَيْحَانَةُ الْمُؤْمن (1)

نوادر الراوندي صفحه 10 (1) مرگ براى مؤمن همچون گلى خوشبوست.

[1]- او( شيبان) براى اين كه گله‌اش از هر گزندى در امان باشد دورشان خطى مى‌كشيد. آنگاه به نماز جمعه مى‌رفت. هنگامى كه بر مى‌گشت گله همچنان در جايشان بى حركت مانده بودند.

[2]- مرگ براى مؤمن همچون گلى خوشبو( مطلوب) است. مؤمن به همان سادگى كه عرق بر پيشانيش مى‌نشيند مرگ را مى‌پذيرد.

[تسبيح ملك‌]

63-

«هست تسبيحت بخار آب و گل‌

مرغ جنّت شد ز نفح صدق دل‌

اشاره است به مضمون اين حديث: [1]

رُوىَ انَّ رَجُلًا جَاءَ الي‌ رَسُوْل اللَّه6فَقَالَ تَوَلَّتْ عَنِّى الدُّنْيا وَ قَلَّتْ ذَاتُ يَدى فَقَالَ رَسُولُ اللَّه6فَايْنَ انْتَ منْ صَلَاة الْمَلَائكَة وَ تَسْبيْح الخَلَائق وَ بهَا يُرْزَقُوْنَ قَالَ فَقُلْتُ وَ مَاذَا يَا رَسُول اللَّه قَالَ قُلْ سُبْحَانَ اللَّه وَ بحَمْده سُبْحَانَ اللَّه الْعَظيم اسْتَغْفرُ اللَّهَ مائَةَ مَرَّةٍ مَا بَيْنَ طُلُوْع الْفَجْر الي‌ انْ تُصَلِّىَ الصُّبْحَ تَاْتيكَ الدُّنْيَا رَاغمَةً صَاغرَةً وَ يَخْلُقُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ منْ كُلِّ كَلمَةٍ مَلَكاً يُسبِّحُ اللَّهُ تَعَالَي الَي يَوْم القيَامَة لَكَ ثَوَابُهُ)[1].

احياء العلوم، ج 1 ص 112 و اين حديث را به شكل ذيل سيوطى در جزء موضوعات آورده است:

قُلْ يَا ابْنَ عُمَرَ منْ طُلُوع الْفَجْر الَى صَلَاة الصُبّحٍ سُبْحَانَ اللَّه وَ بحَمْده سُبْحَانَ اللَّهُ العَظيمُ وَ تَسْتَغْفرُ اللَّهَ مائةَ مَرَّةً تَاْتيكَ الدُّنْيَا رَاغمَةً دَاخرَةً وَ يَخْلُقُ اللَّهُ منْ كُلِّ كَلمَةٍ مَلَكاً يُسَبِّحُ لَكَ ثَوَابَهُ الَى يَوْم الْقيَامَة[2].

اللآلى المصنوعة، ج 2، ص 341 و حديث ذيل هم در آن كتاب، ج 2، ص 346 به نظر مى‌رسد كه با گفته مولانا مناسب‌تر است:

مَنْ قَالَ لَا الهَ الّا اللَّهُ خَلَقَ اللَّهُ منْ كُلِّ كَلمَةٍ منْها طَيْراً منْقَارُهُ منْ ذَهَبٍ وَ ريشُهُ منْ مَرْجَانٍ‌

[3].

و در كتاب اللؤلؤ المرصوع آمده:

مَنْ صَلَّى عَلىَّ صَلَاةً تَعْظيماً لحَقِّي خَلَقَ اللَّهُ منْ ذَلكَ الْقَوْل مَلَكاً لَهُ جُنَاحٌ بالْمَشْرَق وَ الآخر بالْمَغْرب وَ رجْلاهُ مُقْرُونَتَانٍ (كَذَا) في الْارْض السَّابَّة السُّفْلَي وَ عُنُقُهُ مُلْتَويَةٌ تَحْتَ الْعَرْش يَقُولُ اللَّهُ لَهُ صَلِّ عَلَي عَبْدي كَمَا صَلَّي عَلَى نَبيِّي فَهُوَ يُصَلِّي عَلَيْه الَى يَوْم الْقيَامَة- لَمْ يُوْجَدْ بَلْ قَالَ الْعرَاقيُّ مَا يُحْكَي منْ انَّ اللَّهَ يَخْلُقُ بسَبَب الْاعْمال الْحَسَنَة مَلَكاً يُسَبِّحُ وَ يَكُونُ تَسْبيْحَهُ للْعَامل- بَاطلٌ مَوْضُوعٌ لَا اصْلَ لَهُ‌[4]. اللؤلؤ المرصوع، ص 70 و 83 و 89.

[ص 8 احاديث مثنوى‌]

______________________________ [1]

عَن الرِّضَا7قَالَ مَثَلُ الاسْتغْفَار مَثَلُ وَرَقٍ عَلَى شَجَرَةٍ تُحَرَّكُ فَيَتَنَاثَرُ وَ الْمُسْتَغْفرُ منْ ذَنْبٍ وَ يَفْعَلُهُ كَالْمُسْتَهْزئ برَبِّه.

الكافي ج 2 ص 504 باب الاستغفار ح: 3504- امام رضا7مى‌فرمايد: مثل استقفار مثل برگ درختان است كه با حركت به زمين مى‌ريزد. و كس كه از گناه استغفار مى‌كند و آن گناه را انجام مى‌دهد گويا پروردگار خويش را به سخره گرفته است.

[1]- روايت شده مردى( از شدت فقر) خدمت رسول خدا6رسيد و عرض كرد دنيا به من پشت كرده و دستم خالى است. پيامبر6در جواب فرمود كجا هستى( به هنگام طلوع فجر) در حالى كه فرشتگان، خدا را درود مى‌فرستند و خلايق تسبيح مى‌گويند و آنگاه روزيها مقدّر مى‌شود؟ مرد گفت اى رسول خدا حال چه كنم؟ پيامبر فرمود در فاصله بين طلوع فجر و به پا داشتن نماز صبح، صد بار سبحان اللّه و بحمده، سبحان اللَّهَ العظيم و استغفر اللّه بگو تا دنيا، خوار و سر افكنده به تو روى آورد و خداوند از هر كلمه‌اى كه گفته‌اى فرشته‌اى آفريند كه تا روز قيامت او را تسبيح گويد و ثوابش را به تو اختصاص دهد.

[2]- پيامبر(6) فرمود اى ابن عُمَر، از طلوع فجر تا هنگام نماز صبح، صد بار سبحان اللّه و بحمده و سبحان اللّه العظيم بگو و از خدا آمرزش طلب كن تا دنيا سر افكنده و خوار به تو روى آورد و خداوند از هر كلمه تو فرشته‌اى آفريند كه تا روز قيامت تسبيحش گويد و ثوابش را به تو اختصاص دهد.

[3]- كسى كه لا اله الّا الله گويد به ازاى هر كلمه آن خداوند يك پرنده، آنهم با منقارى از طلا و پر و بالى از مرجان، مى‌آفريند.

[4]- كسى كه به منظور تجليل و بزرگداشت، بر من( پيامبر) درود فرستد خداوند از درود او فرشته‌اى مى‌آفريند كه يك بالش در مشرق و بال ديگرش در مغرب باشد و هر دو پايش با هم در اعماق زمين فرو رفته و گردنش تا زير عرش خم شده باشد. خداوند به آن فرشته خطاب مى‌كند كه بر بنده من درود فرست، همان طورى كه آن بنده بر پيامبر من درود فرستاد. و آن فرشته هم تا روز قيامت به ذكر مشغول مى‌شود.

عراقى گفته است اين قسمت از حديث در جايى ديده نشده و مجعول است. اما آنچه نقل شده اين است كه خداوند به ازاى اعمال حسنه فرشته‌اى را مى‌آفريند تا او را تسبيح گويد و ثوابش را به صاحب آن اعمال حسنه اختصاص دهد.

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة

[قصه خرگوش و شير و چاه آب‌]

64-

«طايفه نخجير در وادىّ خوش‌

بوده‌اند از شير اندر كش مكش‌

مأخذ آن حكايت ذيل است:

آورده‌اند كه در مرغزارى كه نسيم آن بوى بهشت را معطر كرده بود و عكس آن روى فلك را منور گردانيده از هر شاخى هزار ستاره، تابان و در هر ستاره‌اى هزار سپهر، حيران.

يُضَاحكُ الشَّمْسَ منْهَا كَوْكَبٌ شَرقٌ‌

مُؤَزَّرٌ بنَعيم النَّبْت مُكْتَهَل‌[1]

سحاب گويى ياقوت ريخت بر مينا

نسيم گويى شنگرف بيخت بر زنگار

بخار چشم هوا و بخور روى زمين‌

ز چشم دايه باغ و ز روى بچّه خار

و وحوش بسيار به سبب چرا خور و آب در خصب نعمت بودند. ليكن به مجاورت شير آن همه نعمت و آسايش منغّص بود. روزى فراهم آمدند و به نزديك شير رفتند و گفتند تو هر روز پس از رنج بسيار و مشقّت فراوان، از ما يكى شكار مى‌توانى شكست و ما پيوسته در مقاسات بلا و تو در تكاپوى طلب. اكنون چيزى انديشيده‌ايم كه تو را از آن فراغت و ما را امن و راحت باشد. اگر تعرّض خويش از ما زايل كنى هر روز موظّفْ يكى شكار به وقت چاشت به مطبخ ملك فرستيم. شير بر آن رضا داد و مدتى بر اين بگذشت. يك روز قرعه به خرگوش آمد. ياران را گفت اگر در فرستادن من مسامحتى كنيد شما را از جور اين جبّار خونخوار و جان ستان ستمكار برهانم. گفتند مضايقتى نيست. او ساعتى توقّف كرد تا وقت چاشت شير بگذشت به آهستگى سوى او رفت شير را تنگدل ديد و آتش گرسنگى او را بر باد تند نشانده و فروغ خشم در حركات و سكنات او پيدا آمده چنان كه آب دهان او خشك شده بود و به قصد مى‌كوشيد و نقض عهد را در خاك مى‌جست. چون خرگوش را ديد آواز داد كه از كجا مى‌آيى و حال وحوش چيست؟ گفت در صحبت من خرگوشى فرستاده بودند. در راه شيرى بستد هر چه گفتم غذاى ملك است التفات ننمود. و جفاها راند و گفت اين شكارگاه من است و صيد آن به من اولى تر، كه قوّت و شوكت من زيادت است. من بشتافتم تا ملك را خبر كنم. شير برخاست و گفت او را به من نماى خرگوش پيش ايستاد و شير را به سر چاهى برد كه صفاى آب آن چون آينه بى شك تعّين صورتها نمودى و اوصاف چهره هر يك بر شمردى.

جَمُومٌ قَدْ تَنمُّ عَلَى الْقَذَاة

وَ يُظْهرُ صَفْوُهَا سرَّ الْحَصَاة[2]

و گفت در اين چاه است و من از وى مى‌ترسم. اگر ملك مرا در بر گيرد خصم را بدو

[1]- باغى است كه) شكوفه شاداب ستاره مانند و پوشيده از گياهان انبوهش به خورشيد مى‌خندد( از خورشيد درخشان‌تر است)

[2]- آبگيرى بود كه اگر خاشاكى در آن وارد مى‌شد آشكارش مى‌ساخت و زلالى آبش، سنگريزه‌هاى عمق آب را نشان مى‌داد.

نمايم. شير او را بر گرفت (دربر، ظ) و در چاه نگريست مثال خويش و از آن خرگوش بديد. او را بگذاشت و خود را در چاه افكند و غوطه‌اى بخورد و جان شيرين به مالك سپرد. خرگوش به سلامت باز رفت و وحوش از صورت و كيفيّت حال پرسيدند گفت او را در آب غوطه دادم كه چون گنج قارون خاكْ خوردْ شد. همه بر مركب شادى سوار گشتند و در مرغزار امن و راحت جولان نمودند. كليله و دمنه، باب الاسد و الثور، چاپ قريب 1311، ص 81- 79 [ص 11 قصص مثنوى‌]

[نفس بدترين دشمن‌]

65-

«نفْس هر دم از درونم در كمين‌

از همه مردم بَتَر، در مكر و كين‌

اشاره به حديث ذيل است:

أَعْدَى عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتي بَيْنَ جَنْبَيْكَ‌[1]. عدة الداعي، ص 314 كنوز الحقائق، ص 14

و موافق مضمون آن از امير مؤمنان على7روايت شده است:

لَا عَدُوَّ أَعْدى‌ عَلَى الْمَرْء منْ نَفْسه‌[2].

[1]

اللَّهُ اللَّهُ في الْجهَاد للْانْفُس فَهىَ اعْدَى الْعَدُوِّ لَكُمْ.[3]

مستدرك الوسايل، ج 11، ص 136

______________________________ [1] غرر الحكم ص 234 حديث 4686

[1]- دشمن ترين دشمن تو نفس توست- همان كه بين دو پهلويت جا دارد.

[2]- هيچ دشمنى براى انسان از نفس او دشمن‌تر نيست.

[3]- هان! شما را به جهاد با نفسهايتان( توصيه مى‌كنم). زيرا نفس براى شما دشمن ترين دشمن است.

[مومن و برحذر از سوراخ مار]

66-

«گوش من لا يُلْدَغُ المؤمن شنيد

قول پيغمبر به جان و دل گزيد

اشاره است به حديث ذيل:

لا يُلْدَغُ الْمُؤْمنُ منْ جُحْرٍ مَرَّتَيْن‌[1].

[1] مسلم ج 8 ص 227 و به حذف «واحد» جامع صغير، ج 2، ص 204 و كنوز الحقائق، با لفظ «لا يُلْسَعُ الْمُؤْمنُ» كنوز الحقائق، ص 166.

[گه قدر تغيير يابد]

67-

«جمله گفتند اى حكيم با خبر

الحَذَر دَعْ لَيْسَ يُغْنى عَنْ قَدَر

اشاره است بدين روايت:

لَنْ يَنْفَعَ حَذَرٌ منْ قَدَرٍ وَ لكنَّ الدُّعاءَ يَنْفَعُ ممَّا نَزَلَ وَ ممَّا لَمْ يَنْزلْ فَعَليْكُمْ بالدُّعَاء عبَادَ اللَّه‌[2].

جامع صغير، ج 2، ص 127 و بدين گونه در كنوز الحقائق، ص 165 وارد است (

لَا يُغْنى حَذَرٌ منْ قَدَرٍ.

) [2] و از كلمات امير المؤمنين على7است:

تَذَكَّرْ قَبْلَ الْورْد الصَّدْرَ وَ الْحَذَرُ لَا يُغْني منَ الْقَدَر وَ الصَّبْرُ منْ أَسْبَاب الظَّفَر[3].

شرح نهج البلاغه، ج 20، ص 341 حديث 919 [ص 9 احاديث مثنوى‌].

______________________________ [1] مشكاةالأنوار ص 319 در من لا يحضره الفقيه ج 4 ص 378 ح 5785

[2] اشاره است به روايت:

لا يَنْفَعَ حَذَرٌ منْ قَدَرٍ (1)

كافى ج 1 ص 362 (1) بر حذر بودن انسان از تقدير الهى بهيچ وجه برايش سودى ندارد

[1]- مؤمن از يك لانه حيوان دو بار گزيده نمى‌شود.

[2]- بر حذر بودن انسان از تقدير الهى بهيچ وجه برايش سودى ندارد، اما به هر حال نسبت به آنچه تقدير و نازل شده يا نشده است، دعا نافع است. اى بندگان خدا بر شما باد به دعا كردن.

[3]- قبل از اين كه( به جايى براى تهيه آب و ...) داخل شوى به فكر بازگشت( از آنجا) باش. بر حذر بودن،( انسان را) از تقدير الهى بى‌نياز نمى‌كند و صبر از عوامل پيروزى بر مشكلات است

[مرده بايد بود پيش حكم حق‌]

68-

«مرده بايد بود پيش حكم حق‌

تا نيابد زخم از ربّ الخلق‌

سهل بن عبد اللَّه مى‌گويد اوَّلُ مَقَامٍ فى التَّوَكُّل انْ يَكُونَ الْعَبْدُ بَيْنَ يَدَى اللَّه كَالْمَيِّت بَيْنَ يَدَى الْغَاسل يُقَلِّبُهُ كَيْفَ شَاءَ لَا يَكُونُ لَهُ حَرَكَةٌ وَ لَا تَدْبيرٌ[1]. رساله قشيريه ص 76 [ص 263 شرح مثنوى‌]

[توكل رهبراست‌]

69-

«گفت آرى گر توكل رهبر است‌

اين سبب هم سنّت پيغمبر است.

از ابن سالم بصرى شاگرد سهل بن عبداللَّه تسترى و از صوفيان بنام (متوفى 297) نقل مى‌كنند كه: التَّوَكُّلُ حَالُ رَسُول اللَّه6وَ الْكَسْبُ سُنَّةُ رَسُول اللَّه6[2]. تلبيس ابليس، چاپ مصر، ص 281 و نظير آن گفته سهل بن عبداللّه است: مَنْ طَعَنَ فى الْاكْتسَاب فَقَدْ طَعَنَ عَلَى السُّنَّة وَ مَنْ طَعَنَ عَلَى التَّوَكُّل فَقَدْ طَعَنَ عَلَى الْإيمَان‌[3]. تلبيس ابليس، چاپ مصر، ص 278 [ص 364 شرح مثنوى‌]

[ «با توكل زانوى اشتر ببند»]

70-

«گفت پيغمبر به آواز بلند

با توكّل زانوى اشتر ببند

[1]- اولين مقام، توكل است و مقصود اين است كه انسان در برابر خداوند همان حالت را داشته باشد كه ميّت در برابر غسّال. غسّال، هر طور بخواهد ميّت را بر مى‌گرداند و او كمترين حركت و تدبيرى از خود نشان نمى‌دهد.

[2]- توكل از حالات رسول خدا است. همان طورى كه كار و كوشش سنت آن حضرت است.

[3]- كسى كه به كار و كوشش خرده بگيرد به سنت رسول خدا6خرده گرفته است. و كسى كه به توكل كردن خرده بگيرد، به اصل ايمان خرده گرفته است.