کتاب احادیث و قصص مثنوی

مسلم، ج 5، ص 98- 99، بخارى، ج 4، ص 47، 155، نهايه ابن اثير، ج 4، ص 4.

[ص 125 احاديث مثنوى‌]

[ «كه خبر هرزه بود پيش نظر»]

634-

«دست مى‌دادش سخن او بى‌خبر

كه خبر هرزه بود پيش نظر

مقتبس است از مضمون حديثى كه در ذيل شماره (563) گذشت.

[ص 125 احاديث مثنوى‌]

[ «بايزيد آمد كه نك يزدان منم»]

635-

«با مريدان آن فقير محتشم‌

بايزيد آمد كه نك يزدان منم‌

مأخذ آن روايت ذيل است:

يك بار در خلوت بود. بر زبانش برفت كه سُبحَانى مَا اعظَمَ شَأنى. چون با خود آمد مريدان با او گفتند كه چنين كلمه‌اى بر زبان تو برفت. شيخ گفت خداتان خصم، بايزيدتان خصم. اگر از اين جنس كلمه‌اى بگويم مرا پاره پاره بكنيد. مگر چندان افتاد كه ديگر بار همان بگفت. مريدان قصد كردند تا بكشندش. خانه از بايزيد انباشته بود. اصحاب خشت از ديوار بيرون گرفتند و هر يكى كاردى مى‌زدند. چنان كارگر مى‌آمد كه كسى كارد بر آب زند! هيچ زخم كارگر نمى‌آمد. چون ساعتى چند بر آمد آن صورت خرد مى‌شد.

بايزيد پديد آمد چون صعوه‌يى خرد در محراب نشسته. اصحاب در آمدند و حال بگفتند. شيخ گفت بايزيد اين است كه مى‌بينيد آن بايزيد نبود.

تذكرة الاولياء، ج 1، ص 140 نيز رجوع كنيد به: تلبيس ابليس، ص 344، 345 و فتوحات مكيه، ج 1، ص 354. [ص 142 قصص مثنوى‌]

[ «دل ببينيم و به ظاهر ننگريم»]

636-

«ما كه باطن بين كشوريم‌

دل ببينيم و به ظاهر ننگريم‌

مناسب است با الفاظ و مضمون حديثى كه در ذيل شماره (316) مذكور افتاد.

[ص 125 احاديث مثنوى‌]

[آدمى را حكم بر ظاهر بُوَد]

637-

«قاضيانى كه به ظاهر مى‌تنند

حُكم بر اشكال ظاهر مى‌كنند

چون شهادت گفت و ايمانش نمود

حُكم او مؤمن كنند اين قوم زود

حكم شرعى و موافق است با مضمون خبر:

نَحنُ نَحكُمُ بالظَّاهر وَ اللَّهُ يَتَوَلَّى السَّرَائرَ[1].

احياء العلوم، ج 4، ص 151 و بعضى نيز آن را حديث نمى‌شمارند (رجوع كنيد به فيه ما فيه، انتشارات دانشگاه تهران، ص 303).

و در روايت ديگر آمده است:

إنِّى لَم أُؤمَر ان أُنَقَّبَ عَلى قُلُوب النَّاس‌[2].

نهايه ابن اثير، ج 4، ص 168، جامع صغير، ج 1، ص 104 [ص 125 احاديث مثنوى‌]

[آبگيرى بود و سه ماهى در آن‌]

638-

«قصه آن آبگير است اى عنود

كه در او سه ماهى اشگرف بود

مأخذ آن حكايتى است مذكور در كليله و دمنه، باب الاسد و الثّور (ص 84) به طريق ذيل:

آورده‌اند كه در آبگيرى از راه دور و از گذريان و تعرض ايشان مصون سه ماهى بودند. دو حازم و يكى عاجز. از قضا روزى دو صياد بر آن گذشتند. با يكديگر ميعاد نهادند كه دام بياورند و هر سه را بگيرند. ماهيان اين سخن بشنودند. آن كه حزمى داشت و بارها دستبرد زمانه جافى و شوخ چشمى سپهر غدار ديده بود و بر بساط خرد و تجربت ثابت قدم شده، سبك روى به كار آورد. و از آن جانب كه آب آمدى برفور بيرون‌

[1]- ما حكم به ظاهر مى‌كنيم. و حكم و ولايت بر باطن مخصوص پروردگار است.

[2]- من مأمور نشده‌ام كه در باطن مردم تجسس كنم.

شد، در اين ميان صيادان برسيدند و هر دو جانب آبگير محكم ببستند. آن ديگرى كه تحرّزى داشت از پيرايه خرد عاطل نبود و از خبرت و تجربت بى‌بهره. با خود گفت غفلت كردم و فرجام كار غافلان چنين باشد. و اكنون وقت حيلت است. هر چند تدبير هنگام بلا فايده بيشتر ندهد و از ثمرت راى در وقت آفت، تمتعى زيادت نتوان يافت. با اين همه عاقل از منافع دانش هرگز نوميد نشود و در دفع مكايد دشمن، تأخير صواب نبيند. وقت ثبات مردان و هنگام مكر خردمندان است. پس خود را مدره ساخت و بر روى آب مى‌رفت. صيّادان پنداشتند كه مرده است. او را بينداختند. و او خويشتن به حيله در جوى افكند و جان به سلامت ببرد. و آن كه غفلت بر احوال وى غالب و عجز در افعال وى ظاهر بود، حيران و سرگردان و مدهوش و پاى كشان چپ و راست مى‌رفت و در فراز و نشيب مى‌شد تا گرفتار آمد.

و مفاد اين حكايت در اين سخن عمر بن خطاب مندرج است:

قَالَ عُمَرُ الرِّجَالُ ثَلَاثَةٌ رَجُلٌ يَنظُرُ فى الامُور قَبلَ ان تَقَعَ فَيَصدرُهَا مَصدَرَهَا وَ رَجُلٌ مُتَوكِّلٌ لَا يَنظُرُ فَاذَا نَزَلَت به نَازلَةٌ شَاوَرَ اهلَ الرَّاى وَ قَبلَ قَولَهُم وَ رَجُلٌ حَائرٌ بَابرٌ لَا يَأتَمرُ رُشداً وَ لَا يُطيعُ مُرشداً[1]. البيان و التبيين، ج 3، ص 182 [ص 142 قصص مثنوى‌]

[اهل ايمان را بود حبّ الوطن‌]

639-

«از دَم حُبّ الوطن بگذر مايست‌

كه وطن آن سوست جان اين سوى نيست‌

گر وطن خواهى گذر آن سوى شَط

اين حديث راست را كم خوان غلط

[1]- از عمر نقل شده است كه مردم سه دسته‌اند. يك دسته كسانى هستند كه قبل از انجام هر كارى جوانب آن را مى‌سنجند و به درستى هم عمل مى‌كنند. دسته ديگر آنهايى هستند كه به انجام كار خود اميدوارند بدون اين كه جوانب آن را بسنجند. اما وقتى دچار مشكل شدند با افراد ذى صلاح مشورت مى‌كنند و سخن حق را از آنان مى‌پذيرند. دسته سوم افراد سرگردان و بى‌ثمرى هستند كه نه به مشورت تن مى‌دهند و نه سخن حق را از افراد ذى صلاح مى‌پذيرند.

اشاره است به حديث:

حُبُّ الوَطَن منَ الايمَان‌

- كه در ذيل شماره (509) راجع بدان سخن گفتيم.

[ص 126 احاديث مثنوى‌]

[ «در وضو هر عضو را وردى جداست»]

640-

«در وضو هر عضو را وردى جدا

آمده است اندر خبر بهر دعا

چون كه استنشاق بينى مى‌كنى‌

بُوى جنّت خواه از رَبّ غنى‌

چون كه استنجا كنى ورد و سخن‌

اين بود يا رب تو زينم پاك كن‌

مقصود وردهاى ذيل است:

اللَّهُمَّ ارحني رَائحَةَ الجَنَّة وَ ارزقني من نَعيمهَا وَ لَا تُرحني رَائحَةَ النَّار.

اللَّهُمَّ اجعَلني منَ التَّوَّابينَ وَ اجعَلني منَ المطهَّرينَ وَ اجعَلني منَ الصُّلَحَاء الرَّاشدينَ وَ اجعَلني منَ الَّذينَ لَا خَوفٌ عَلَيهم وَ لَا هُم يَحزَنُونَ‌[1].

المنهج القوى، ج 4، ص 306- 307 نيز رجوع كنيد به: احياء العلوم، ج 1، ص 99 كه با اختلاف عبارت اوراد مذكوره را در آنجا مى‌توان ديد.

[ص 126 احاديث مثنوى‌]

[بهر استنجا دعايش ديگر است!]

641-

«آن يكى در وقت استنجا بگفت‌

كه مرا با بوى جنّت دار جفت‌

مأخذ آن حكايتى است كه به طريق اشارت در مقالات شمس آمده است.

سوراخ غلط كرده است.

ارحنى رَائحَةَ الجَنَّة[2]

وقت استنجا مى‌گويد. دعا راست، اما سوراخ غلط كرده! مقالات شمس، نسخه كتاب خانه فاتح، ورق 38

[1]- خدايا، بوى بهشت را به مشامم رسان. و از نعمت آن برخوردارم كن. و از آتش جهنم بركنارم دار. خدايا، مرا از توبه كنندگان واقعى، پاك شدگان، صالحان ره يافته و كسانى كه ترس و اندوه در دلشان راه ندارد قرار ده.

[2]- خدايا بوى بهشت را به مشامم رسان!

[ «همچنين حبّ الوطن باشد درست»]

642-

«همچنين حبّ الوطن باشد درست‌

تو وطن بشناس اى خواجه نخست‌

مراد حديثى است كه در ذيل شماره (509) نقل كرديم.

[ص 127 احاديث مثنوى‌]

[ «چون على تو آه اندر چاه كن»]

643-

«نيست وقت مشورت هين راه كن‌

چون على تو آه اندر چاه كن‌

مأخذ آن گفته عطار است در منطق الطير:

مصطفى جايى فرود آمد به راه‌

گفت آب آريد لشكر را ز چاه‌

رفت مردى زود باز آمد به تاب‌

گفت پر خون است چاه و نيست آب‌

گفت پندارى ز درد كار خويش‌

مرتضى در چاه گفت اسرار خويش‌

چاه چون بشنيد آن تابش نماند

لاجرم پر خون شد و آبش نماند

[ص 144 قصص مثنوى‌]

[ «خواب خود در چشم ترسنده كجاست؟»]

644-

«خواب خرگوش و سگ اندر پى خطاست‌

خواب خود در چشم ترسنده كجاست‌

مستفاد است از مضمون اين خبر:

مَا رَأَيتَ مثلَ النَّار نَامَ هَاوبُهَا وَ لَا مثلَ الجَنَّة الجَنَّة نَامَ طَالبُهَا[1].

جامع صغير، ج 2، ص 144 [ص 127 احاديث مثنوى‌]

[پندهاى مرغ و صيّاد حريص‌]

645-

«آن يكى مرغى گرفت از مكر و دام‌

مرغ او را گفت كاى خواجه همام‌

[1]- كسى را نخواهى ديد كه ترس آتش جهنم در دلش باشد و به خواب فرود رود.

همان طورى كه دوستدار بهشت را به خواب رفته نخواهى ديد.

مأخذ آن حكايت ذيل است:

عَن الشَّعبى انَّ رَجُلًا من بَني إسرَائيلَ صَادَ قُبَّرَةً فَقَالَت مَا تُريدُ ان تَصنَعَ بى قَالَ اذبَحُكَ فَآكُلُكَ قَالَت وَ اللَّه مَا اشفى من بَرَمٍ وَ لَا اغني من جُوعٍ وَ لَكن اعَلِّمُكَ ثَلاثَ خصَالٍ هُوَ خَيرٌ لَكَ من اكلى امَّا الوَاحدَةُ فَاعَلمُّكَهَا وَ انَا فى يَدكَ وَ الثَّانيَةُ اذَا سرتُ الَى هَذه الشَّجَرَة وَ الثَّالثَةُ اذَا سرتُ عَلَى الجَبَل فَقَالَ هَات قَالَت لَا تَصدقَنَّ بمَا لَا يَكُونُ انَّهُ يَكُونُ ثُمَّ طَارَت فَسَارَت عَلَى الجَبَل فَقَالَت يَا شَقىُّ لَئن ذَبحتَنى لَاخرَجتَ من حَوصَلَتى دُرَّةً فيهَا زنَةُ عشرينَ مثقَالًا قَالَ فَعَضَّ عَلَى شَفَتَيه وَ تَلَهَّفَ ثُمَّ قَالَ هَات الثَّالثَةَ قَالَت لَهُ انتَ قَد نَسيتَ الاثنَتَين فَكَيفَ اعَلِّمُكَ الثَّالثَةَ أَ لَم اقُل لَكَ لَا تَلَهَفَّنَّ عَلَى مَا فَاتَكَ فَقَد تَل‌هَّفتَ عَلىَّ اذ فُتُّكَ وَ قُلتُ لَكَ لَا تَصدقَنَّ بمَا لَا يَكُونُ انَّهُ يَكُونُ فَصَدَقتَ انَا وَ عَظمى وَ ريشى لَا ازنُ عشرينَ مثقَالًا فَكَيفَ يَكُونُ فى حَوصَلَتي مَا يَزنُهَا[1].

عقد الفريد، ج 3، ص 59- ص 60- نيز رجوع كنيد به: كتاب اكمال الدين و اتمام النعمة، تأليف صدوق، طبع ايران ص 339 و حلية الاولياء ج 4، ص 316 و احياء العلوم، ج 3، ص 166 و الاذكياء ابن جوزى، ص 156- و جوامع‌الحكايات عوفى باب 13 از قسم چهارم و شرح نهج البلاغة، ج 4، ص 374 و نثر الدر، باب چهاردهم نسخه كناب خانه آستانه رضويه شماره 121.

و شيخ عطار اين حكايت را در الهى نامه منظوم فرموده است. اينك ابيات عطار:

چنين گفته است شعبى مرد درگاه‌

كه شخصى صعوه‌اى بگرفت در راه‌

بدو آن صعوه گفت از من چه خواهى‌

وزين ساق و سر و گردن چه خواهى‌

گرم آزاد گردانى ز بندت‌

در آموزم سه حرف سودمندت‌

يكى در دست تو گويم و ليكن‌

دوم چون بر پرم بر شاخ ايمن‌

سيُم چون جاى تيغ كوه جويم‌

ز تيغ كوه آن با تو بگويم‌

به صعوه گفت بر گوى اولين راز

زبان بگشاد صعوه كرد آغاز

كه هرچ از دست شد گر هست جانى‌

برو حسرت مخور هرگز زمانى‌

رها كردش به قول خويش از دست‌

كه تا شد در زمان بر شاخ بنشست‌

دوم گفتا محالى گر شنيدى‌

مكن باور چو آن ظاهر نديدى‌

بگفت اين و روان شد تا سر كوه‌

بدو گفت اى ز بدبختى در اندوه‌

درونم بود دو گوهر قوى حال‌

كه هر يك داشت وزن بيست مثقال‌

مر اگر كُشتى اى گوهر تو را بود

مرا از دست دادى بس خطا بود

[1]- شعبى نقل كرده است كه شخصى از قوم بنى اسرائيل صعوه‌اى را به دام انداخت( صعوه، نوعى گنجشك است). از صياد پرسيد در مورد من چه تصميم گرفته‌اى؟ گفت مى‌خواهم ذبحت كنم و ترا بخورم. گفت به خدا سوگند من( با اين جثه كوچك) نه دردى از تو دوا مى‌كنم و نه تو را سير خواهم كرد. اگر از خوردن من صرف نظر كنى سه پند با ارزش به تو مى‌دهم. اولى را آن گاه كه در دست تو هستم. دومى را وقتى كه روى آن درخت پرواز كنم. و سومى را وقتى كه بالاى كوه رفتم به تو مى‌گويم. صياد پذيرفت و گفت اولى را بگو: پرنده گفت بر آنچه از دست مى‌دهى افسوس مخور. آن گاه روى شاخه پريد و گفت چيزى را كه مى‌دانى با واقعيت تطبيق نمى‌كند نپذير. وقتى بالاى كوه رفت به صيّاد خطاب كرد كه اى بخت برگشته اگر مرا ذبح مى‌كردى در چينه‌دانم مرواريدى به وزن بيست مثقال مى‌يافتى. صيّاد از ناراحتى لبهايش را گزيد و تأسف نخور. در حالى كه تو با از دست دادن من متأسف شدى. و مگر نگفتم چيزى را كه با واقعيت تطبيق نكند تأييد نكن. من با همه استخوانها و پر و بالم، بيست مثقال نمى‌شوم. پس چگونه ممكن است معادل اين وزن در چينه‌دان من باشد!

دل آن مرد خونين شد ز غيرت‌

گرفت انگشت در دندان حيرت‌

به صعوه گفت بارى آن سيُم حرف‌

بگو چون گشت بحر حسرتم ژرف‌

بدو گفتا ندارى ذرّه‌اى هوش‌

كه شد دو حرف پيشينت فراموش‌

چو زان دو حرف نشنيدى يكى راست‌

سيم را از چه بايد كرد درخواست‌

تو را گفتم مخور بر رفته حسرت‌

مكن باور محال اى پاك سيرت‌

تو بر رفته بسى اندوه خوردى‌

محالى گفتمت تصديق كردى‌

دو مثقالم نباشد گوشت امروز

چهل مثقال دو دُرّ شب افروز

چگونه نقد باشد در درونم‌

تو را ديوانه مى‌آيد كنونم‌

بگفت اين و بپرّيد از سر كوه‌

بماند آن مرد در افسوس و اندوه‌

الهى نامه، چاپ استانبول، ص 211- 210 [ص 144 قصص مثنوى‌]

[ «مرگ پيش از مرگ امن است اى فتى»]

646-

«مرگ پيش از مرگ امن است اى فتى‌

اين چنين فرمود ما را مصطفى‌

گفت مُوتُوا كُلُّكُم من قَبل ان‌

يَأتىَ المَوتُ تَمُوتُوا بالفتَن‌

مقصود حديثى است كه در ذيل شماره (603) نقل شد.

[ص 128 احاديث مثنوى‌]

[هست آبادى پس از تخريبها]

647-

«آن يكى آمد زمين را مى‌شكافت‌

ابلهى فرياد كرد و برنتافت‌

مأخذ اين تمثيل در مقالات شمس (نسخه كتاب خانه فاتح، ورق، 16) توان يافت به طريق ذيل:

اين زمين را يكى مى‌شكافد. يكى آمده است كه اين زمين سلامت را چرا خراب مى‌كنى؟ او خود عمارت را از خراب نمى‌داند. اگر خواب نكردى زمين خراب شدى. نه در آن خرابى عمارتهاست؟

[ص 146 قصص مثنوى‌]

[ «رحمت او سَبق دارد بر غضب»]

648-

«شاه را بايد كه باشد خوى رب‌

رحمت او سَبق دارد بر غضب‌

اشاره است به حديثى كه در ذيل شماره (193) منقول گرديد.

[ص 128 احاديث مثنوى‌]

[مهلت حق ظالمان را حجّت است‌]

649-

«ور نيايد تيرت از بخشايش است‌

نه پى ناديدن آلايش است‌

مقتبس است از مضمون حديث ذيل:

إنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَيُملى للظَّالم حَتَّى إذَا اخَذَهُ لَم يُفلتهُ‌[1].

كنوز الحقائق، ص 26، جامع صغير، ج 1، ص 72 [ص 128 احاديث مثنوى‌]

[1]- خداوند متعال قبل از اين كه جان ستمگر را بگيرد فرصت و مهلتش مى‌دهد تا( مگر به خود آيد و توبه كند و) مرگش ناگهانى و غافلگيرانه نباشد.