کتاب احادیث و قصص مثنوی

[خلقت آدم‌]

942-

خلقت آدم چرا چِل صبح بود

اندر آن گِل اندك اندك مى‌فزود

اشاره است به حديث:

خَمَّرَ طِينَةَ آدَمَ بِيَدِهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً[1].

عوارف المعارف، حاشيه احياء العلوم، ج 2، ص 168

خَمَّرْتُ طِينَةَ آدَمَ بِيَدَىَّ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً[2].

مرصاد العباد، طبع طهران، ص 38 [ص 197 احاديث مثنوى‌]

[پير و هوسهاى جوان‌]

943-

بود كَمپيرى نَوَد ساله كلان‌

پر تشنّج روى و رنگش زعفران‌

ظاهراً اين قصه مأخوذ از اشعار ذيل است كه در كتاب ربيع الابرار، باب النساء و نكاحهنّ نسبت داده شده است به رحّال بن مجدوح حميرى. و در كتاب عيون الاخبار به يكى از اعراب منسوب است. و ما هر دو روايت را در اينجا مى‌آوريم. اينك روايت ابن قتيبه:

عَجُوزٌ تُرَجَّى انْ تَكُونَ فَتِيَةً

وَ قَدْ غَارَتِ الْعَيْنانِ وَ احْدَوْدَبَ الظَّهْرُ

تَدُسُّ الَى الْعَطَّارِ سَلْعَةَ اهْلِهَا

وَ لَنْ يُصْلِحَ الْعَطَّارُ مَا افْسَدَ الدَّهْرُ[3]

عيون الاخبار، ج 4، ص 44 و روايت زمخشرى اين است:

فَمَا غَرَّنِى الَّا خَضَابٌ بِكَفِّهَا

وَ كُحْلٌ بِعَيْنَيْهَا وَ اثْوَابُهَا الصُّفْرُ

اتَوْنِى بِهَا قَبْلَ الْمَحَاقَ بِلَيْلَةٍ

فَكَانَ مَحَاقاً كُلُّهُ ذَلِكَ الشَّهْرُ

الَا لَيْتَهُمْ زَفُّوا الَىَّ مَكَانَهَا

شَدِيدَ الْقُصَيْرَى ذَا عِرَامٍ مِنَ النَّمْرِ

اذا شَدَّ لَمْ يَنْكُلْ وَ انْ هَمَّ لَمْ يَهَبْ‌

جَرئُ الْوِقَاعِ لَا يَنَهْنَهُ بِالزَّجْرِ[4]

و چون اين قطعه مشتمل بر عيب اقواست زمخشرى در پايان اين قطعه مى‌گويد هُوَ

[1]-( خداوند) گل آدم را به مدت چهل صبح به دست( قدرت) خويش سرشت.

[2]- گل آدم را به مدت چهل صبح به دست( قدرت) خويش سرشتم.

[3]- عجوزه‌اى است با چشمهايى به گودى نشسته و پشتى خميده. در عين حال آرزو دارد دوباره جوان شود! از دارو ساز به اصرار دارويى مى‌طلبد كه جوانش كند ولى دارو ساز هرگز نمى‌تواند كسى را كه روزگار پيرش كرده است جوان سازد.

[4]- دستهاى حنا گرفته و چشمهاى سرمه كشيده و لباسهاى رنگينش( به رغم زشت بودنش) مرا فريفت. اگر او را قبل از رسيدن شب حاضر كنيد( آن قدر سياه و زشت است كه) در طول ماه ديگر از روشنايى و نور خبرى نخواهد بود! كاش به جاى او برايم پلنگى كوچك و سركش انتخاب مى‌كرديد. تا هراس و گريزى از خود نشان ندهد و در مواقعه، قوى باشد و با يك راندن از جا درنرود!

مَعْذُورٌ فى اقْوَائه لجَاهليَّته وَ شُغلَ قَلْبُهُ بمَا دُهىَ به عَن تَسْويَة الْقَوَافى‌[1].

و قطعه ذيل كه هم زمخشرى در ربيع الابرار، باب الخلق و صفاتها به ابو طلق عدىّ بن حنظله تميمى نسبت مى‌دهد نزديك به مضمون حكايت مثنوى است:

اسْتَعينى بقَطْرَةٍ منْ جَمَالٍ‌

هىَ خَيْرٌ منْ كُلِّ مَا تَصْنَعينا

ذَاكَ ادْنَى للْحُسْن منْ انْ تُحَفَّى‌

بخُيُوط الْكَتَّان منْكَ الْجَبينَا[2]

و خاقانى در بيت ذيل به مضمون اين قصه و ابيات اشاره مى‌كند:

مفريب دل به رنگ جهان كان نه تازگى است‌

گلگونه‌اى چگونه كند زال را جوان‌

و نسبت قطعه عربى فوق به ثعالبى چنان كه در جامع الشواهد است درست نتواند بود.

[ص 204 قصص مثنوى‌]

[قدر فهم مستمع‌]

944-

«زان كه قدر مستمع آمد نبا

بر قد خواجه بُرَد درزى قبا

اشاره است به حديث:

[1]- چون از شعراى جاهليت است از اين كه تساوى قافيه را رعايت نكرده و اقوا را كه از عيوب قافيه است به كار برده عذرش پذيرفته است.

[2]- مرا از حسن و جمال طبيعى خود- هر چند اندك باشد- برخوردار ساز كه به همه آرايشهاى ساختگى مى‌ارزد. چنين جمالى واقعيت دارد نه اين كه چهره را با بهترين توريهاى كتانى آرايش دهى.

إنَّ اللَّهَ يُلَقِّنُ الْحكْمَةَ عَلَى لسَان الْوَاعظينَ بقَدْر همَم الْمُسْتَمعينَ‌[1].

المنهج القوى، ج 6، ص 179 [ص 198 احاديث مثنوى‌]

[جليس الله‌]

945-

«پس جليس الله گشت آن نيك بخت‌

كاو به پهلوى سعيدى بُرد رَخت‌

مستفاد است از خبر:

مَنْ أَرَادَ أَنْ يَجْلسَ مَعَ اللَّه فَلْيَجْلسْ مَعَ أَهْل التَّصَوُّف‌[2].

كه سيوطى آن را با مختصر تفاوت در اللآلى المصنوعة، ج 2، ص 264 نقل كرده و از موضوعات شمرده است.

[ص 198 احاديث مثنوى‌]

[وسوسه پرواز]

946-

«پر مساز از كاغذ و از كُه مَپَر

كاندر اين سودا بسى رفته است سر

ظاهراً اشاره باشد به حكايتى كه ياقوت از اسماعيل بن حمّاد جوهرى مؤلف صحاح و لغوى مشهور و تصميم او بر پرواز به وسيله اختراع ناقص خود نقل كرده و آن حكايت اين است:

وَ اعْتَرَى الْجَوْهَرىَّ وَسْوَسَةٌ فَانْتَقَلَ الَى الْجَامع الْقَديم بنَيْسَابُورَ فَصَعدَ الَى سَطْحه وَ قَالَ ايُّها النَّاسُ انِّى عَملْتُ فى الدُّنْيَا شَيْئًا لَمْ اسْبَقْ الَيْه فَسَأَعْمَلُ للآخرَة امْراً لَمْ اسْبَقْ الَيْه وَ ضَمَّ الَى جَنْبَيْه مصْرَاعَىْ بَابٍ وَ تَابَّطَهُمَا بحَبْلٍ وَ صَعدَ مَكَاناً عَالياً منَ الْجَامع وَ زَعَمَ انَّهُ يَطيرُ فَوَقَعَ فَمَاتَ‌[3].

معجم الادباء، طبع مصر، ج 6، ص 157 [ص 205 قصص مثنوى‌]

[1]- خداوند حكمت را به گونه‌اى بر زبان موعظه‌گران جارى مى‌كند كه درخور فهم شنوندگان باشد.

[2]- كسى كه مى‌خواهد با خدا بنشيند با اهل تصوف بنشيند.( حديث جعلى و غير معتبر است).

[3]- جوهرى( كه براى پرواز در آسمان) وسوسه شده بود يك روز به مسجد جامع قديم نيشابور رفت. و از پشت بام خطاب به مردم گفت من براى دنيا دست به كارى بى‌سابقه زده‌ام( شايد منظورش كارهاى علمى و ادبى اوست). و اينك مى‌خواهم براى آخرت دست به عمل بى‌سابقه ديگرى بزنم. آن گاه دو لنگه درى را به دو طرف خود بست و آنها را با طناب محكم كرد و با صعود به بلندترين نقطه به گمان اين كه مى‌تواند پرواز كند پريد. چند لحظه بعد به زمين افتاد و جان بداد.

[عيان دوزخ و جنت‌]

947-

«آن ز پايان ديد احمد بود كاو

ديد دوزخ را هم اينجا مو به مو

ديد عرش و كرسى و جنّات را

تا دريد او پرده غفلات را

مبتنى است بر خبر ذيل كه به وجوه مختلف روايت شده است:

مَا رَأَيْتُ في الْخَيْر وَ الشَّرِّ كَالْيَوْم إنَّهُ صُوِّرَت الْجَنَّةُ وَ النَّارُ حَتَّى رَأَيْتُهُمَا دُونَ الْحَائط[1].

مسند احمد، ج 3، ص 177، 217، 218، 254، 318، 353، ج 5، ص 137، 351 [ص 198 احاديث مثنوى‌]

[قصه محمود و هندو پسر]

948-

«آنچه گفتم از غلطهات اى عزيز

هم بر اين بشنو دَم از عطار نيز

رحمةُ اللّه عَلَيْه گفته است‌

ذكر شه محمود غازى سُفته است‌

مأخذ آن حكايت ذيل است از مصيبت نامه عطار:

لشكر محمود نيرو يافتند

در ظفر يك طفل هندو يافتند

طرفه شكلى داشت آن طفل سياه‌

از ملاحت فتنه او شد سياه‌

آخرش بردند پيش شهريار

عاشق او گشت شاه نامدار

[1]- هيچ گاه مانند امروز، خير و شر را نديده‌ام. من صورتى از بهشت و جهنم را بى بى‌هيچ مانعى ملاحظه كردم.

همچو آتش گرم شد در كار او

يك نفس نشكيفت از ديدار او

هر زمان شاخى نو از بختش نشاند

لاجرم با خويش بر تختش نشاند

دُرّ و جوهر ريخت در پيشش بسى‌

وعده خوش داد در بيشش بسى‌

طفل هندو در ميان عزّ و ناز

كرد چون ابر بهارى گريه ساز

شاه گفتش از چه مى‌گريى برم‌

گفت از آن گريم كه گه گه مادرم‌

كردى از محمودم از صد گونه بيم‌

گفتى او بدهد سزاى تو مقيم‌

زان همى‌گريم كه چندين گاه من‌

بودم از محمود بى‌آگاه من‌

مادرم كو تا براندازد نظر

پيش شه بيند مرا بر تخت زر

اى دريغا بى‌خبر بودم بسى‌

زنده بى‌محمود چون ماند كسى‌

[ص 206 قصص مثنوى‌]

[ضرر دوست نادان‌]

949-

«جاهل ار با تو نمايد همدلى‌

عاقبت زخمت زند از جاهلى‌

با مضمون روايت مذكور در ذيل شماره (323) مناسب است.

[ص 199 احاديث مثنوى‌]

[حسرت ميت‌]

950-

«چون برون شد اين خيالات از ميان‌

گشت نامعقول او بر او عيان‌

راست فرمود آن سپهدار بشر

كه هر آن كه كرد از دنيا گذر

نيستش درد و دريغ و غبن موت‌

بلكه هستش صد دريغ از بهر فوت‌

مقصود روايتى است كه در ذيل شماره (750) ذكر شد.

[ص 199 احاديث مثنوى‌]

[كَالْغَرانيقُ الْعُلى‌]

951-

«بت ستودن بهر دام عامه را

همچنان دان كَالْغَرانيقُ الْعُلى‌

خواندش در سوره و النّجم زود

ليك آن فتنه بُد از سوره نبود

اشاره است به قصه‌اى كه مفسرين در ذيل آيه شريفه:وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ‌

وَ لا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ‌[1]. (سوره حج، آيه 52) نقل كرده‌اند و آن روايت را محققين شيعه مقبول ندارند[2]. تفسير طبرى، ج 17، ص 119- 121 و تفسير ابو الفتوح، ج 3، ص 605 [ص 206 قصص مثنوى‌]

[آنچه نپسندى به خود]

952-

«آنچه نپسندى به خود اى شيخ دين‌

چون پسندى بر برادر اى امين‌

ناظر است به مضمون حديث ذيل:

لَا يُؤْمنُ احَدُكُمْ حَتَّى يُحبَّ لأَخيه مَا يُحبُّ لنَفْسه‌[3].

بخارى، ج 1، ص 6، مسلم، ج 1، ص 49، جامع صغير، ج 2، ص 203، مسند احمد، ج 3، ص 206، 251 و به وجوه ديگر مسند احمد، ج 1، ص 89، ج 2، ص 192، 310، ج 3، ص 176، جامع صغير، ج 1، ص 89.

احبَّ لأَخيكَ الْمُسْلم مَا تُحبُّ لنَفْسكَ‌[4].

مستدرك حاكم، ج 4، ص 168 [ص 199 احاديث مثنوى‌]

[1]- ما پيش از تو هيچ رسول يا نبى‌اى را نفرستاديم مگر آن كه چون به خواندن آيات مشغول شد، شيطان در سخن او چيزى افكند ...

[2]- ذيلًا توضيح استاد محمد تقى جعفرى به نقل از جلد 13 كتاب تفسير و نقد و تحليل مثنوى پاورقى صفحه 539 آورده مى‌شود: داستان غرانيق چنين است كه پيامبر اكرم مشغول خواندن سوره وَ النّجم بود. وقتى كه به آيه‌أَ فَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّى وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى‌( آيا بتها لات و عزى و منات را ديديد؟) رسيد، شنيده شد كه: تلْكَ الْغَرَانيقُ الْعُلَى وَ انَّ شفَاعَتَهُنَّ لَتُرْتَجَى( آن بتها چيزهاى بزرگى و سربلندى هستند و شفاعتشان مورد اميدوارى است). نقل شده كه اين جمله را شيطان موقعى گفت كه پيامبر پس از خواندن دو آيه مزبور اندكى سكوت كردند.

و كسانى كه جمله فوق را به پيامبر نسبت مى‌دهند خطا و غلط بزرگى مرتكب مى‌شوند. احتمال ديگر هم وجود دارد كه قوى است و آن اين است كه گوينده يكى از بت‌پرستها بود كه در همان مجلس وجود داشته است.

[3]- نشانه ايمان داشتن هر يك از شما اين است كه آنچه را براى خود دوست دارد براى برادرش نيز دوست داشته باشد.

[4]- آنچه را براى خودت دوست دارى براى برادر مسلمانت نيز دوست بدار.

[چاه‌كن در چاه‌]

953-

«اين ندانى كز پى من چَه كَنى‌

هم در آن چَه عاقبت خود افكنى‌

مَنْ حَفَرْ بئْراً نخواندى از خبر

آنچه خواندى كن عمل جان پدر

مقصود خبرى است كه در ذيل شماره (102) آورده‌ايم.

[ص 200 احاديث مثنوى‌]

[اصحابم مانند نجومند]

954-

«گفت پيغمبر كه در بحر هُموم‌

در دلالت دان تو ياران را نجوم‌

روايت مذكور در ذيل شماره (150) مراد است.

[ص 200 احاديث مثنوى‌]

[الْوَلَد سرُّ ابيه‌]

955-

«از يك اشكم چون رسد حرّ و سفيه‌

چون يقين شد الْوَلَد سرُّ ابيه‌

به ذيل شماره (680) رجوع كنيد.

[ص 200 احاديث مثنوى‌]

[ياور احمد6]

956-

«اين تو را باور نيايد مصطفى‌

چون ز مسكينان همى‌جويد دعا

مقصود اين خبر است:

كَانَ يَسْتَفْتحُ وَ يَسْتَنْصرُ بصَعَاليك الْمُسْلمينَ‌[1].

جامع صغير، ج 2، ص 116، كنوز الحقائق، ص 104 [ص 200 احاديث مثنوى‌]

[1]-( پيامبر- ص-) به كمك مسلمانان پا برهنه و فقير به پيروزى رسيد.

[جمله دنيا را پَر پشّه بها]

957-

«جمله دنيا را پَر پشّه بها

سيليى را رشوت بى‌منتهى‌

اشاره به حديث ذيل است:

لَوْ كَانَت الدُّنْيَا تَعْدلُ عنْدَ اللَّه جَنَاحَ بَعُوضَةٍ مَا سَقَى كَافراً منْهَا شَرْبَةَ مَاء[1].

جامع صغير، ج 2، ص 130 و حضرت صادق- سلام اللّه عليه- در صفت مؤمنين فرموده است:

مَا قَدْرُ الدُّنْيَا كُلُّهَا تَعْدلْ عنْدَهُمْ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ[2].

سفينة البحار، ج 1، ص 466 [ص 201 احاديث مثنوى‌]

[مستمع گوينده را شايق كند]

958-

«جَذْب سمع است ار كسى را خوش لبى است‌

گرمى و جدّ معلّم از صبى است‌

به ذيل شماره (944) رجوع كنيد.

[ص 201 احاديث مثنوى‌] [توضيح: محتواى اين بيت با آنچه در رديف 944 آمده ظاهراً يكى نيست. در اينجا مى‌خواهد بگويد: مستمع صاحب سخن را بر سر ذوق آورد.]

[لولاك در شان نبى‌]

959-

«آن دم لَوْلاك اين باشد كه كار

از براى چشم تيز است و نَظار

اشاره است بدان خبر كه در ذيل شماره (832) ذكر كرديم.

[ص 201 احاديث مثنوى‌]

[1]- اگر دنيا به اندازه بال پشه‌اى ارزش داشت خداوند جرعه‌اى از آب آن را به كافر نمى‌چشانيد.

[2]- نزد ايشان( اهل ايمان) دنيا به اندازه بال پشه‌اى ارزش ندارد.