کتاب احادیث و قصص مثنوی

[ «چون قضا آيد شود دانش به خواب»]

99-

«چون قضا آيد شود دانش به خواب‌

مه سيه گردد بگيرد آفتاب‌

مأخذ آن در ذيل شماره (97) [1] [ص 449 شرح مثنوى‌]

[با كسان بودن همه دشوارى است‌]

100-

«ظلمت چَه به كه ظلمتهاى خلق‌

سَر نبُرد آن كس كه گيرد پاى خلق‌

ظاهراً مقتبس است از گفته جُنيد نهاوندى معروف به بغدادى: مُكَابَدَةُ الْعُزْلَة ايْسَرُ منْ مُدَارَاة الْخُلْطَة[1]. رساله قشيريّه، طبع مصر، ص 52- 50، كشّاف اصطلاحات الفنون در ذيل خلوت.

[ص 466 شرح مثنوى‌]

[ «چاه مُظلم گشت ظلم ظالمان»]

101-

«چاه مظلم گشت، ظلم ظالمان‌

اين چنين گفتند جمله عالمان‌

ظاهراً مستفاد است از مضمون حديث ذيل: [2]

اتَقُوا الظُّلْمَ فَإنَّ الظُّلْمَ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقيَامَة وَ اتَّقُوا الشُّحَ فَإنَّ الشُّحَّ أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَمَلَهُمْ عَلَى أَنْ سَفَكُوا دمَاءَهُمْ وَ اسْتَحَلُّوا مَحَارمَهُمْ‌[2].

مجموعة ورام ج 1 ص 56 باب الظلم مسلم، ج 8، ص 18 و جامع صغير، ج 1 ص 8 و با تفاوت مختصر- احياء العلوم، ج 3، ص 174 [ص 13 احاديث مثنوى‌]

______________________________ [1] مستفاد است از مضمون حديث ذيل:

انَّ اللَّهَ اذَا ارَادَ انْفَاذَ أَمْرٍ سَلَبَ كُلَّ ذى لُبٍّ لُبَّهُ (1).

جامع صغير، ج 1، ص 66 و اين حديث بدين صورت هم روايت شده است:

اذَا أَرَادَ اللَّهُ انْفَاذَ قَضَائه وَ قَدَره سَلَبَ ذَوى الْعُقُول عُقُولَهُمْ حَتّى‌ يُنْفَذُ فيهمْ قَضَاؤُهُ وَ قَدَرُهُ فَاذَا مَضَى امْرُهُ رَدَّ الَيْهمْ عُقُولَهُمْ وَ وَقَعَت النَّدَامَةُ (2).

جامع صغير، ج 1، ص 17

انَّ اللَّهَ اذَا ارَادَ امْضَاءَ امْرٍ نَزَعَ عُقُولَ الرِّجَالَ حتّى يُمْضى امْرَهُ فَاذَا امْضَاهُ رَدَّ الَيْهمْ عُقُولَهُمْ وَ وَقَعَت النَّدَامَةُ (3).

جامع صغير، ج 1، ص 66 (1) وقتى خداوند اراده كرد كارى تحقق يابد عقل هر عاقلى را (موقتاً) از وى سلب مى‌كند. (تا مانع تحقق آن كار نشود).

(2) وقتى خداوند اراده كرد مشيّتش تحقق يابد عقل خردمندان را از آنان سلب مى‌كند. همين كه آن امر تحقق يافت عقلشان را به آنان باز مى‌گرداند. آن وقت است كه پشيمانى آنان را فرا مى‌گيرد.

(3) وقتى خدا اراده كرد كارى تحقق يابد عقل مردان را از آنان مى‌گيرد. همين كه آن امر متحقّق شد عقلشان را به آنان باز مى‌گرداند. آن وقت است كه پشيمانى آنان را فرا مى‌گيرد.

[2]

عن جابر بن عبد الله يرفعه قَالَ: اتَقُوا الظُّلْمَ فَإنَّ الظُّلْمَ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقيَامَة وَ اتَّقُوا الشُّحَ فَإنَّ الشُّحَّ أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَمَلَهُمْ عَلَى أَنْ سَفَكُوا دمَاءَهُمْ وَ اسْتَحَلُّوا مَحَارمَهُمْ.

مجموعة ورام ج 1 ص 56 باب الظلم‌

[1]- كناره گرفتن و گوشه‌گيرى گر چه سخت است امّا از همنشينى و مصاحبت با ديگران آسان‌تر است.

[2]- از ظلم بپرهيزيد كه منشأ ظلمتهاى روز قيامت است و نيز از بخل اجتناب ورزيد كه گذشتگان شما را هلاك كرد و آنان را تا به آنجا رسانيد كه خون يكديگر را ريختند و محارم را بر خود حلال كردند.

[هر كه چاهى كَند در آن اوفتاد]

102-

«اى كه تو از ظلم چاهى مى‌كَنى‌

از براى خويش دامى مى‌كُنى‌

مأخوذ است از روايت ذيل:

مَنْ حَفَرَ لَاخيه حُفْرَةً وَقَعَ فيهَا. [1]

كه مؤلف اللؤلؤ المرصوع در باره آن (ص 79) گويد:

لَيْسَ بحَديثٍ وَ مَعْنَاهُ صَحيحٌ؛ وَ لَا يَحيقُ الْمَكْرُ السَّىِ‌ءُ الَّا باهْله‌[1].

[ص 14 احاديث مثنوى‌]

[زيركىِّ مؤمن از نور خداست‌]

103-

«مؤمن ار يَنْظُرْ بنُور اللّه نبود

غيب، مؤمن را برهنه چون نمود

اشاره است بدين حديث: [2]

اتَّقُوا فرَاسَةَ الْمُؤْمن فَإنَّهُ يَنْظُرُ بنُور اللَّه عَزَّ وَ جَلَ‌[2]

جامع صغير، ج 1، ص 8 و از مولاى متقيان على-7- روايت كرده‌اند:

اتَّقُوا ظُنُونَ الْمُؤْمنينَ فَإنَّ اللَّهَ تَعالَى جَعَلَ الْحَقَّ عَلَى أَلْسنَتهم‌[3].

شرح نهج البلاغة، ج 4، ص 387 كَانَ ابُو الدَّرْدَاء يَقُولُ الْمُؤْمنُ مَنْ يَنْظُرُ بنُور اللَّه منْ وَرَاء ستْرٍ رَقيقٍ‌[4]. احياء العلوم، ج 3 ص 18 [ص 14 احاديث مثنوى‌]

______________________________ [1] از احاديث ذيل مى‌توان اين موضوع را استفاده نمود:

عَنْ أَبي جَعْفَرٍ7في قَوْل اللَّه تَبَارَكَ وَ تَعَالَى:إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ‌قَالَ: هُمُ الْأَئمَّةُ:قَالَ رَسُولُ اللَّه6اتَّقُوا فرَاسَةَ الْمُؤْمن فَإنَّهُ يَنْظُرُ بنُور اللَّه في قَوْله‌إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ‌.

وسائل‌الشيعة ج 12 ص 38 باب 20- باب استحباب توقي فراسة المؤمن ح 15579.

امام باقر7درباره گفتار خداى متعال:" به يقين در اين، نشانه‌هايى است براى هوشياران" (سوره حجر آيه 75) فرمودند: آنها، امامان هستند. رسول خدا6در ارتباط با همين آيه فرمودند: از فراست و زيركى مؤمن بپرهيزيد كه براستى با نور خدا مى‌نگرد.

قَالَ النَّبيُّ6: اتَّقُوا فرَاسَةَ الْمُؤْمن فَإنَّهَا لَا تُخْطئْ.

شرح‌نهج‌البلاغة ج 11 ص 218.

رسول خدا6فرمودند: از فراست و زيركى مؤمن بپرهيزيد كه براستى خطا ناپذير است.

وَ قَالَ عَليٌّ7: اتَّقُوا ظُنُونَ الْمُؤْمنينَ فَإنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الْحَقَّ عَلَى أَلْسنَتهمْ.

نهج‌البلاغة ص 529 ح 309.

حضرت علي7فرمودند: از گمان‌هاى مؤمنين بپرهيزيد كه بيقين خداوند متعال حق را در زبان آنان قرار داده است.

و در عباراتى زيبا ديلمى در ارشاد القلوب به بيان مطلب مى‌پردازد:

وَ رُويَ عَنْ أُوَيْسَ رَحمَهُ اللَّهُ لَمَّا قَصَدَهُ حَيَّانُ بْنُ هرم، قَالَ لَهُ حينَ رَآهُ: السَّلامُ عَلَيْكَ يَا أَخي حَيَّانَ بْنَ هرم، فَقَالَ لَهُ: منْ أَيْنَ لَكَ مَعْرفَتي وَ لَمْ تَرَني؟ فَقَالَ لَهُ: الْمُؤْمنُ يَنْظُرُ بَنُور اللَّه.

وَ إَنَّ أَرْوَاحَ الْمُؤمنينَ تَسْأَمُ كَمَا تَسْأَمُ الْخَيْلُ وَ الْفرَاسَةُ أَنْوَارٌ سَطَعَتْ في الْقُلُوب بحَقَائق الْإيمَان وَ مَعْرفَةٌ تَمَكَّنَتْ في النُّفُوس فَصَدَرَتْ منْ حَالٍ إلَى حَالٍ حَتَّى شَهدَت الْأَشْيَاءَ منْ حَيْثُ أَشْهَدَهَا سَيِّدُهَا وَ مَوْلَاهَا فَنَطَقَتْ عَنْ ضَمَائر قَوْمٍ وَ أَمْسَكَتْ عَنْ آخَرينَ وَ الْفرَاسَةُ أَيْضًا نَتيجَةُ الْيَقين وَ طَريقُ الْمُؤْمنينَ.

وَ سُئلَ النَّبيُّ6عَنْ قَوْله تَعَالَى:فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ‌قَالَ: يَقْذفُ في قَلْبه نُورًا فَيَنْشَرحْ وَ يَتَوَسَّعْ.

وَ التَّفَرُّسُ منْ خَوَاصِّ أَهْل الْإيمَان، سَطَعَتْ في قَلْبه أَنْوَارٌ فَأَدْرَكَ بهَا الْمَعَانيَ. وَ مَنْ غَضَّ بَصَرَهُ عَن الْمَحَارم، وَ أَمْسَكَ نَفْسَهُ عَن الشَّهَوَات، وَ عَمَّرَ بَاطنَهُ بصَفَاء السَّريرَة وَ مُرَاقَبَة اللَّه تَعَالَى، وَ ظَاهرَهُ باتِّبَاع الْكتَاب وَ السُّنَّة، وَ لَمْ يُدْخلْ مَعدَتَهُ الْحَرَامَ، وَ حَرَسَ لسَانَهُ منَ الْكذْب وَ الْغيبَة وَ لَغْو الْقَوْل لَمْ تُحَطَّ فرَاسَتُهُ.

وَ يَنْبَغي لمَنْ جَالَسَ أَهْلَ الصِّدْق أَنْ يُعَاملَهُمْ بالصِّدْق، فَإنَّ قُلُوبَهُمْ جَوَاسيسُ الْقُلُوب، وَ يَنْبَغي السُّكُونُ مَعَهُمْ لقَوله تَعَالَى:يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ‌، يَعْني: الْمَعْلُومَ لَهُمُ الصِّدْقُ، وَ هُمْ أَهْلُ بَيْت مُحَمَّدٍ6، وَ الدَّليلُ عَلَى صدْقهمْ قَوْلُهُ تَعَالَى:إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً.

وَ الْكذْبُ أَيْضًا رجْسٌ.

وَ قَالَ6: إنِّي تَاركٌّ فيكُمُ الثِّقْلَيْن مَا إنْ تَمَسَّكْتُمْ بهمَا لَنْ تَضلُّوا بَعْدي كتَابَ اللَّه وَ عتْرَتي أَهْلَ بَيْتي وَ إنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرقَا حَتَّى يَردَا عَلَيَّ الْحَوْضَ.

إرشادالقلوب ج 1 ص 131.

چنين روايت شده است كه وقتى حيان ابن هرم به ديدار اويس قرنى آمد، تا چشم اويس به او افتاد گفت: سلام بر تو اى برادرم حيان ابن هرم، حيان با تعجب پرسيد: از كجا مرا شناختى با آنكه مرا نديده بودى؟! اويس در جواب فرمود: مؤمن با نور خدا مى‌نگرد.

... فراست و تيزبينى انواريست كه با حقايق ايمان در دلها مى‌تابد و عرفان و شناختيست كه در نفس‌ها مى‌نشيند، از حالتى به حالتى ديگر سر برون آورد و رشد كند تا آنكه شاهد حقيقت اشياء شود [كه سرمنشأ هستى او را آگاه كرده‌] پس سخن از باطن و درون برخى گويد و برخى ديگر را وانهد.

فراست و تيزبينى نتيجه يقين و طريقه مؤمنان است.

از رسول خدا6درباره آيه 125 سوره انعام" آنكس را كه خدا بخواهد هدايت كند، سينه‌اش را براى پذيرش اسلام، گشاده گرداند" سؤال شد، در پاسخ فرمود: نورى در قلبش نهد پس شرح صدر پيدا كند (و آماده پذيرش حقيقت اسلام گردد) فراست از خصوصيات اهل ايمان است، انواريست كه در قلبشان تابيده و بدان حقيقت را درك كنند.

و كسى كه چشمش را از حرام پوشانيده، مهار نفس را از هوس‌هايش برگرفته، با صفاى درون، مراقبت و توجه به خداى بزرگ، باطنش را آباد كرده و با پيروى از قرآن و سنت، ظاهرش را آراسته، در معده‌اش حرام جاى نداده، و زبانش را از دروغ، غيبت و كلام بيهوده، پاس داشته، اين شخص، فراست و تيزبينيش پايمال نشده است.

شايسته است كسى كه با اهل صدق و راستى مى‌نشيند با آنان با راستى معامله كند كه براستى دل‌هاى آنان جاسوسان قلوبند.

با آنان همواره همنشين بودن سزاوار است به دليل آيه 119 سوره توبه:" اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، تقواى الهى پيشه كنيد و با صادقان باشيد" يعنى آنان كه هميشه قرين صدق و راستى‌اند، يعنى: اهل‌بيت پيامبر6، دليل بر صدق و راستيشان كلام خداى متعال است كه در آيه 33 سوره احزاب مى‌فرمايد: خداوند فقط مى‌خواهد هر پليدى و گناه را از شما اهل‌بيت دور كند و كاملا شما را پاك سازد.

و دروغ نيز رجْس است و اهل‌بيت از آن دورند.

و پيامبر6فرمود: به يقين من در ميان شما دو چيز گرانبها باقى مى‌گذارم كه اگر به آن دو تمسك جوييد هرگز گمراه نشويد، كتاب خدا و عترت من، اهل‌بيت من، و آنان براستى از هم جدا نمى‌شوند تا در روز رستاخيز بر من وارد شوند.

قَالَ رَسُولُ اللَّه ص اتَّقُوا فرَاسَةَ الْمُؤْمن فَإنَّهُ يَنْظُرُ بنُور اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ.

الكافي ج 1 ص 218 و جامع صغير، ج 1، ص 8

[2] تحف‌العقول ص 92 در خطبه معروف به الوسيلة از امير المؤمنين7و در غررالحكم ص 419 باب جملة من علائم شر الإخوان ح: 9606- و ح: 9608- با اندكى تفاوت.

[1]- كسى كه براى برادرش چاهى كَند خودش در آن خواهد افتاد. مؤلف كتاب اللؤلؤ المرصوع گفته است مطلب فوق حديث نيست ولى معنايش صحيح است.( و هر قصد سويى سرانجام دامن گير صاحبش مى‌شود- قسمتى از آيه 43 سوره فاطر.)

[2]- از تيز بينى مؤمن حذر كنيد زيرا با نور خداى- عزّ و جلّ- مى‌بيند.

[3]- گمان و برداشت اهل ايمان را جدّى بگيريد زيرا خداوند متعال حقيقت را بر زبان آنان جارى مى‌كند.

[4]- ابو دردا مى‌گفت: مؤمن كسى است كه از وراى پرده‌اى نازك، با نور خدا مى‌بيند.

[هان جهاد نفس غزو اكبر است‌]

104-

«اى شهان كُشتيم ما خصم برون‌

ماند خصمى زو بَتَر در اندرون‌

مستفاد است از مضمون اين حديث:

قَدمتُمْ منَ الْجهَاد الْاصْغَر الَى الْجهَاد الْاكْبَر مُجَاهَدَة الْعَبْد هَوَاهُ‌[1]. [1]

كنوز الحقائق، ص 90

قَدمْتُمْ خَيْرَ مَقْدَمٍ وَ قَدمْتُمْ منَ الْجهاد الْأَصْغَر الَى الْجهَاد الْاكْبَر مُجَاهَدَة الْعَبْد هَوَاهُ‌[2].

جامع صغير، ج 2، ص 85 و غزالى آن را جزء اقوال صحابه شمرده است (احياء العلوم ج 2، ص 165) و باز در مورد ديگر جزء احاديث مى‌آورد (همان كتاب، ج 3، ص 6) و در مستدرك اين روايت به صورت ذيل نقل شده است:

عَنْ علىّ7إنَّ رَسُولَ اللَّه6بَعَثَ سَريَّةً فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ مَرْحَباً بقَوْمٍ قَضَوُا الْجهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقيَ عَلَيْهمُ الْجهَادُ الْأَكْبَرُ فقيلَ يَا رَسُولَ اللَّه وَ مَا الْجهَادُ الْأَكْبَرُ قَالَ جهَادُ النَّفْس‌[3].

نَرْوى انَّ سَيِّدَنَا رَسُولَ اللَّه6رَأى‌ بَعْضَ اصْحَابه مُنْصرفاً منْ بَعْثٍ كَانَ بَعَثَهُ وَ قَد انْصَرَفَ بشَعْثه وَ غُبَار سَفَره وَ سلَاحه يُريدُ مَنْزلَهُ فَقَالَ6انْصَرَفْتَ منَ الْجهَاد الْأَصْغَر الَى الْجهَاد الْأَكْبَر فَقَالَ لَهُ أَ وَ جهَادٌ فَوْقَ الْجهَاد بالسَّيْف قَالَ جهَادُ الْمَرْء نَفْسَهُ‌[4].

مستدرك، ج 2.

ص 270 و مضمون آن موافق است با حديث ذيل كه در همان كتاب (ص 270) ملاحظه مى‌شود.

قَالَ رَسُولُ اللَّه6افْضَلُ الْجهَاد مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ الَّتي بَيْنَ جَنْبَيْه‌

[5].

[ص 14 احاديث مثنوى‌] ... نظير آن گفته يكى از حكماى يونان است: اشَدُّ الْجهَاد مُجَاهَدَةُ الْانْسَان غَيْظَهُ‌[6].

مختار الحكم، طبع مادريد، ص 340 و جمله‌اى كه به بطلميوس نسبت داده‌اند: النَّفْسُ‌

______________________________ [1]

عَنْ مُوسَى بْن جَعْفَرٍ عَنْ أَبيه عَنْ آبَائه عَنْ أَمير الْمُؤْمنينَ:قَالَ إنَّ رَسُولَ اللَّه6بَعَثَ سَريَّةً فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ مَرْحَباً بقَوْمٍ قَضَوُا الْجهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقيَ عَلَيْهمُ الْجهَادُ الْأَكْبَرُ قيلَ يَا رَسُولَ اللَّه وَ مَا الْجهَادُ الْأَكْبَرُ فَقَالَ جهَادُ النَّفْس وَ قَالَ6إنَّ أَفْضَلَ الْجهَاد مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ الَّتي بَيْنَ جَنْبَيْه.

وسائل‌الشيعة ج 15 ص 163 باب وجوب جهاد النفس ح 20216.

[1]-( اكنون بيشتر مواظب باشيد، زيرا) از جهاد اصغر به جهاد اكبر- كه جهاد انسان با هواى نفس خويش است- روى آورديد.

[2]-( از اين كه فاتحانه ميدان جنگ را پشت سر گذاشتيد) مقدمتان گرامى!( اكنون بيشتر مواظب باشيد، زيرا) از جهاد اصغر به جهاد اكبر- كه جهاد انسان با هواى نفس خويش است- روى آورده‌ايد.

[3]- حضرت امام موسى بن جعفر از پدرانش از حضرت على(7) نقل كرده است كه رسول خدا(6) رزمندگانى را( براى جهاد با كفّار و مشركين) بسيج كرد. وقتى باز گشتند به ايشان فرمود آفرين بر شما كه جهاد اصغر را پشت سر گذاشتيد و اينك جهاد اكبر را پيش رو داريد. پرسيدند اى رسول خدا جهاد اكبر چيست؟ فرمود جهاد با نفس. و رسول خدا(6) فرمود: برترين جهاد جهاد انسان با نفس خويش است همان كه بين دو پهلوى اوست.

[4]- از سرورمان رسول خدا(6) نقل شده كه وقتى يكى از اصحابش از جبهه باز گشته بود در حالى كه گرد و غبار سفر را پاك مى‌كرد و سلاح را به زمين مى‌گذاشت تا به خانه رود، به وى فرمود از جهاد اصغر باز گشتى اما جهاد اكبر را پيش رو دارى.( صحابى، شگفت زده) پرسيد مگر جهادى بالاتر از جهاد با شمشير هم هست؟ پيامبر6فرمود آرى جهاد انسان با نفس خويش.

[5]- رسول خدا(6) فرمود برترين جهاد جهاد انسان با نفس خويش است همان كه بين دو پهلوى اوست.

[6]- سخت‌ترين جهاد جهاد انسان با خشم خويش است. نفس قوى‌ترين دشمن انسان است.

اغْلَبُ عَدُوٍ[1]. مختار الحكم، ص 255 [ص 482 شرح مثنوى‌]

[هست دوزخ نعره زن: هَل من مَزيد؟]

105-

«عالَمى را لقمه كرد و در كشيد

معده‌اش نعره زنان هل من مزيد

حق قدم بر وى نهد از لا مكان‌

آنگه او ساكن شود در كن فكان‌

مأخوذ است از اين حديث:

يُقَالُ لجَهَنَّمَ هَلْ امْتَلَأَت وَ تَقُولُ هَلْ منْ مَزيدٍ فَيَضَعُ الرَّبُّ تَبَارَكَ وَ تَعَالىَ قَدَمَهُ عَلَيْهَا فَتَقُولُ قَطْ قَطْ[2].

بخارى، ج 3، ص 124

[1]- نفس چيره‌ترين دشمن است.

[2]- وقتى خطاب به جهنم گفته مى‌شود( با پذيرفتن اين همه دوزخى) سير شدى؟ جواب مى‌دهد بيش از اين لازم است![ سوره ق آيه 30] تا اين كه پاى قدرت خداوند بر سر او فرود مى‌آيد( و محدودش مى‌كند) آنگاه جهنّم مى‌گويد بس است. ديگر ظرفيتم كامل شد.

فَامَّا النَّارُ فَلَا تَمْتَلىُ فَيَضَعُ قَدَمَهُ عَلَيْهَا فَتَقُولُ قَطْ قَطْ فَهُنَالكَ تَمْتَلىُ وَ يَزْوى بَعْضُهَا الَى بَعْضٍ‌[1].

مسلم، ج 8، ص 151 عَنْ انَسٍ لَا تَزَالُ جَهَنَّمُ تَقُولُ هَلْ منْ مَزيدٍ فَيَدْلَى فيهَا رَبُّ الْعَالَمينَ قَدَمَهُ فَيَنْزَوى بَعْضُهَا الَى بَعْضٍ فَتَقُولُ قَطْ بعزَّتكَ‌[2]. ردّ الدارمى على بشر المريسى، طبع مصر، ص 69 [1] [ص 15 احاديث مثنوى‌]

[گفت احمد6اين جهاد اكبر است‌]

106-

«قَدْ رَجَعْنَا منْ جهَاد الْاصْغريم‌

با نبى اندر جهاد اكبريم‌

رجوع كنيد به شماره (104) در همين كتاب.

[ص 15 احاديث مثنوى‌]

______________________________ [1] در كتاب: الطرائف ج 2 ص 349 في باب «عقائد المجسمة و ردّها» از كتاب: الجمع بين الصحيحين للحميدي اين احاديث جعلى را (كه دلالت جسم داشتن خداوند سبحان دارد) مى‌آورد و رد مى‌كند.

[1]- اما آتش جهنّم( به رغم جا دادن آن همه دوزخى در خود) باز سير نمى‌شود تا اين كه پاى قدرت خداوند بر سر او فرود مى‌آيد( و محدودش مى‌كند) آن گاه مى‌گويد بس است. ديگر ظرفيتم كامل شد. آرى جهنم اين گونه سير و پر مى‌شود.

[2]- از انَس چنين نقل شده است: جهنّم( به رغم در خود جاى دادن آن همه دوزخى) باز درخواست پذيرش بيشتر مى‌كند، تا اين كه خداوند پاى قدرت خويش را بر آن گذاشته و متراكم و يك‌پارچه‌اش مى‌سازد. آن گاه جهنم مى‌گويد خدايا به عزّتت سوگند كه ديگر ظرفيتم كامل شد.

[دفع كبر از دل نه كار هر كس است‌]

107-

«قوّت از حق خواهم و توفيق و لاف‌

تا به سوزن بر كَنم اين كوه قاف‌

... اين تمثيل با مختصر تفاوت در كشف المحجوب هجويرى طبع لنينگراد، ص 263 آمده است بدين گونه: كوه به ناخن كندن بر آدمى آسان‌تر از مخالفت نفس و هوا بود. نظير آن گفته ابو هاشم صوفى است: لَقَلْعُ الْجبَال بالابَر ايْسَرُ منْ اخْرَاج الْكبْر منَ الْقُلُوب‌[1].

الكواكب الدّريّه، چاپ مصر، ص 206 [ص 489 شرح مثنوى‌]

[ «شير آن است آن كه خود را بشكند»]

108-

«سهل شيرى دان كه صفها بشكند

شير، آن است آن كه خود را بشكند

اشاره است به مضمون حديث ذيل: [1]

قَالَ رَسُولُ اللَّه6لَيْسَ الشَّديْدُ بالصُّرَعَة و إنَّمَا الشَّديْدُ مَنْ يَمْلكُ نَفْسَهُ عنْدَ الْغَضَب‌[2].

بخارى، ج 4، ص 44 مسلم، ج 8، ص 30، فتوحات مكيه، ج 1، ص 719، جامع صغير، ج 2، ص 134)

انَّما الصُّرَعَةُ الَّذي يَمْلكُ نَفْسَهُ عنْدَ الْغَضَب‌[3].

بخارى، ج 4، ص 51

ا لَا أدُلُّكُمْ عَلَى اشَدِّكُمْ أَمْلَكُكُمْ لنَفْسه عنْدَ الْغَضَب‌[4].

جامع صغير، ج 1، ص 113 و نزديك بدان از جهت معنى روايت ذيل است:

الْمُجَاهدُ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ فى اللَّه‌[5].

جامع صغير، ج 2 ص 184 با تفاوت مختصر- كنوز الحقائق، ص 136

الْمُجَاهدُ مَنْ جَاهَدَ هَوَاهُ‌[6].

كنوز الحقائق، ص 136 و از سليمان نقل كرده‌اند كه:

انَّ الْغَالبَ لهَواهُ اشَدُّ منَ الَّذي يَفْتَحُ الْمَدينَةَ[7]. [2] و ربيع الابرار، باب العفاف و الورع [ص 16 احاديث مثنوى‌]

______________________________ [1]

وَ مَرَّ رَسُولُ اللَّه ص بقَوْمٍ يَتَشَاءَلُونَ حَجَراً فَقَالَ: مَا هَذَا وَ مَا يَدْعُوكُمْ إلَيْه قَالُوا: لنَعْرفَ أَشَدَّنَا وَ أَقْوَانَا قَالَ: أَ فَلَا أَدُلُّكُمْ عَلَى أَشَدِّكُمْ وَ أَقْوَاكُمْ؟ قَالُوا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّه قَالَ: أَشَدُّكُمْ وَ أَقْوَاكُمُ الَّذي إذَا رَضيَ لَمْ يُدْخلْهُ رضَاهُ في إثْمٍ وَ لَا بَاطلٍ وَ إذَا سَخطَ لَمْ يُخْرجْهُ سَخَطُهُ منْ قَوْل الْحَقِّ وَ إذْ مَلَكَ لَمْ يَتَعَاطَ مَا لَيْسَ لَهُ وَ في خَبَرٍ آخَرَ وَ إذَا قَدَرَ لَمْ يَتَعَاطَ مَا لَيْسَ لَهُ بحَقٍ‌

رسول گرامى اسلام6بر عده‌اى گذشت كه بر حركت دادن و بلند كردن سنگ بزرگى زورآزمايى مى‌كردند، پرسيدند چه مى‌كنيد؟ و انگيزه شما از اين كار چيست؟ گفتند: تا بشناسيم سخت كوش‌ترين و قويترين خود را. فرمودند: آيا شما را راهنمايى كنم بر اين امر؟ گفتند: بلى يا رسول الله. فرمودند: سخت كوش‌ترين و قويترين شما كسى است كه هنگام خوشحالى و مسرورى خويشتن را از گناه و كار بيهوده نگهدارد و هنگام ناخوشنودى و خشم، از گفتار حق دورى نجويد و هنگام رسيدن به مال و مكنت، زيادى طلبى نكرده و از مال ديگران چشم‌پوشى كند. و در نقلى ديگر آمده: هنگام رسيدن به قدرت، زيادى طلبى نكرده و بى‌جهت به مال ديگران چشم ندوزد.

كتاب من لا يحضره الفقيه ج 4 ص 407 باب و من ألفاظ رسول الله6الموجزة ح 5882

قَالَ رَجُلٌ أَوْصني فَقَالَ6: لَا تَغْضَبْ. ثُمّ أَعَادَ عَلَيْه فَقَالَ: لَا تَغْضَبْ ثُمّ قَالَ رَسُولُ اللَّه6لَيْسَ الشَّديْدُ بالصُّرَعَة و إنَّمَا الشَّديْدُ مَنْ يَمْلكُ نَفْسَهُ عنْدَ الْغَضَب (1).

(تحف‌العقول ص 47

[2] شرح نهج‌البلاغة ج 20 ص 233

[1]- كوهها را با سوزن از جا كندن آسان‌تر از خارج كردن تكبّر از دلهاست.

[2]- مردى به رسول خدا(6) عرض كرد: مرا سفارشى كنيد، فرمودند: خشم مكن. آن مرد دوباره تكرار كرد باز رسول خدا(6) فرمودند: خشم مكن. سپس فرمودند: قهرمان كسى نيست كه حريف خود را در هم شكند بلكه كسى است كه وقتى به خشم آمد همچنان بر نفس خويش مسلّط بماند.

[3]- دشمن شكن واقعى كسى است كه هنگام خشم مالك نفس خويش باشد.

[4]- هان! مى‌خواهيد قهرمان واقعى را در جمعتان معرفى كنم؟ قطعاً او كسى است كه به هنگام خشم قدرت تملك بيشترى بر نفس خود داشته باشد.

[5]- مجاهد كسى است كه در راه خدا با نفس خود جهاد كند.

[6]- مجاهد كسى است كه با هواى نفس خود جهاد كند.

[7]- كسى كه بر نفسش غلبه كرده است تحقيقاً از فاتح يك شهر قهرمان‌تر است.

[داستان پيك رومى و عُمَر]

109-

«تا عمر آمد ز قيصر يك رسول‌

در مدينه از بيابان نغول‌

مأخذ اين قصه حكايتى است كه در سراسر التوحيد، چاپ تهران، به اهتمام دكتر صفا، ص 372 مى‌توان يافت.

شيخ ما گفت كه كلب الرّوم رسولى فرستاد به عمر- چون در آمد سراى او طلب كرد. نشانش دادند. او با خود مى‌گفت كه اين چگونه خليفه است كه مرا نزديك او فرستاده‌اند؟ چون در سراى او بيافت او را عجب آمد. پرسيد از حاضران، گفتند به گورستان رفته است. بر اثر او برفت. او را ديد در گورستان به ميان ريگ فرو شده و به خويشتن افتاده. پس رسول گفت حكم كردى و داد دادى لا جرم ايمن و خوش نشسته‌اى و ملك ما حكم كرد و داد نكرد و پاسبان بر بام كرد و ايمن نخفت.

و نظير آن اين حكايت است كه در محاضرات الادباء، تأليف ابو القاسم حسين بن محمد راغب، چاپ مصر، جلد 1، ص 164 نقل شده است:

وَ لَمَّا وَرَدَ الْمَرْزُبَانُ عَلَى عُمَرَ فَاوْرَدَ بَابَ دَاره وَ قَرَعَ بَابَهُ فَقيلَ انَّهُ قَدْ خَرَجَ آنفاً فَكَانُوا يَسْأَلُونَ عَنْهُ فَيَقُولُونَ مَرَّ منْ هَاهُنَا آنفاً فَاسْتَحْقَرَ الْمَرْزُبَانُ امْرَهُ الَى انْ انْتَهَى الَيْه وَ هُوَ نَائمٌ فى نَاحيَة الْمَسْجد فَلَمَّا رَفَعَ رَاْسَهُ امْتَلَأَتْ نَفْسُ الْمَرْزُبَانَ منْهُ رُعْباً فَقَالَ هَذَا وَ اللَّه الْمَلك الْهَني‌ء لَا يَحْتَاجُ الَى حُرَّاسٍ وَ لَا الَى عُدَدٍ[1].

و ظاهراً گفت و گوى رسول با مردم مدينه (گفت و كو قصر خليفه‌اى حشم ... الخ) مأخوذ باشد از حكايت حاتم اصم و مسافرت او به مدينه كه در احياء العلوم، ج 1، ص 50

[1]- هنگامى كه مرزبان به قصد ملاقات با عمر وارد( مدينه) شد و در خانه وى را زد به او گفتند اول وقت از خانه بيرون رفته است. ديگران هم كه وى را مى‌خواستند همين را مى‌شنيدند كه وى قبلًا از اينجا عبور كرده است. مرزبان كه انتظار چنين چيزى نداشت خليفه وقت در چشمش حقير آمد. سرانجام وى را در گوشه مسجدى يافت. او در خواب فرو رفته بود. كمى بعد سر از خواب برداشت. مرزبان بر خلاف تصور قبلى با ديدنش تحت تأثير هيبت و عظمت وى قرار گرفت و گفت به خدا سوگند يك فرمانرواى محبوب اين چنين است. نه به محافظ نياز دارد و نه به نيروى پشتيبانى!

ملاحظه مى‌شود بدين گونه: ثُمَّ سَارَ الَى الْمَدينَة فَاسْتَقْبَلَهُ اهْلُ الْمَدينَة فَقَالَ يَا قَوْم ايَّةُ مَدينَةَ هَذه قَالُوا مَدينَةُ رَسُول اللّه صَلّى اللَّهُ عَلَيْه وَ سَلَّمَ قَالَ فَايْنَ قَصْرُ رَسُول اللَّه حَتَّى اصَلِّى فيه قَالُوا مَا كَانَ لَهُ قَصْرٌ انَّمَا كَانَ لَهُ بَيْتٌ لَاطى‌ءٌ بالأرْض قَالَ فَايْنَ قُصُورُ اصْحَابه رَضى اللَّهُ عَنْهُمْ قَالُوا مَا كَانَ لَهُمْ قُصُورٌ انَّما كَانَ لَهُمْ بُيُوتٌ لَاطئَةٌ بالْأَرْض‌[1].

و قصه حاتم اصم در تلبيس ابليس ص 59 و در تذكرة الاولياء در ضمن شرح حال حاتم اصم نقل شده است.

[ص 17 قصص مثنوى‌] مأخذ اين داستان بى‌هيچ شك، حكايت ذيل است كه محمد بن عمر واقدى (207- 130) در فتوح الشام نقل كرده است بدين گونه: ثُمَّ اسْتَدْعَى (قيصر) برَجُل منَ الْمُتَنَصِّرَة يُقَالُ لَهُ طَليعَةُ بْنُ مَارَانَ وَ ضَمنَ لَهُ مَالًا وَ قَالَ لَهُ انْطَلقْ منْ وَقْتكَ هَذَا الَى يَثْرب وَ انْظُرْ كَيْفَ تَقْتُلُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّاب فَقَالَ لَهُ طَليعَةُ نَعَمْ ايُّهَا الْمَلَكُ ثُمَّ تَجَهَّزَ وَ سَارَ حَتَّى وَرَدَ مَدينَةَ رَسُول اللَّه6وَ كَمَنَ حَوْلَهَا وَ اذَا بعُمَرَ بْن الْخَطَّاب خَرَجَ يُشْرفُ عَلَى امْوَال الْيَتَامَى وَ يَفْتَقدُ حَدَائقَهُمْ فَصَعدَ الْمُتَنَصِّرُ الَى شَجَرةٍ مُلْتَفَّة الْاغْصَان فَاسْتَتَرَ بَاوْرَاقهَا وَ اذَا بِعُمَرَ بْن الْخَطَّاب رَضِىَ اللَّهُ عَنْهُ قَدْ اقْبَلَ حَتَّى قَرُبَ مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِى عَلَيْهَا الْمُتَنَصِّرُ وَ نَامَ عَلَى ظَهْره وَ تَوَسَّدَ بحَجَر فَلَمَّا نَامَ هَمَّ الْمُتَنَصِّرُ انْ يَنْزلَ الَيْه لِيَقْتُلَهُ وَ اذَا بسَبُع اقْبَلَ مِنَ الْبَريَّةِ فَطَافَ حَوْلَهُ وَ اقْبَلَ يَلْحَسُ قَدَمَيْه وَ اذَا بِهَاتِفٍ يَقُولُ يَا عُمَرُ عَدَلْتَ فَامنْتَ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ عُمَرُ رَضِىَ اللَّهُ عَنْهُ ذَهَبَ السَّبُعُ وَ نَزَلَ المُتَنَصِّرُ وَ تَرَامىَ عَلَى عُمَرَ رَضِىَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَبَّلَ يَدَيْه وَ قَالَ بابى انْتَ وَ امِّى افْدِى مَن الْكَائِنَاتُ مِنَ السِّبَاعِ تَحْرُسُهُ وَ الْمَلَائِكَةُ تَصِفُهُ وَ الْجِنُّ تَعْرِفُهُ ثُمَّ اعْلَمَهُ بِمَا كَانَ مِنْهُ وَ اسْلَمَ عَلَى يَدَيْه‌[2].

(فتوح الشام، طبع مصر، ج 1 ص 54) و بى‌گمان همين روايت است كه از گفته ابو سعيد ابى الخير، با حذف كرامتهاى عمر و نوعى از اختصار، در اسرار التوحيد نقل شده و ما آن را در مآخذ قصص و تمثيلات مثنوى (ص 17) [در همين رديف، 109، آمده است.] به عنوان مأخذ اين حكايت آورده‌ايم.

[ص 491 شرح مثنوى‌]

[1]- او( حاتم اصمّ، از بزرگان و مشايخ متصوفّه) وارد مدينه شد و مورد استقبال مردم قرار گرفت. پرسيد اينجا كجاست؟ گفتند شهر رسول خدا6است.

پرسيد كاخ حكومتش كجا بوده است؟ مى‌خواهم در آنجا نماز بگزارم. گفتند پيامبر6كاخى نداشت. آن حضرت در خانه‌اى محقّر مى‌زيست. پرسيد كاخهاى حكومت خلفاى پيامبر كجاست؟ گفتند ايشان هم مانند پيامبر در خانه‌هاى محقّر به سر مى‌برند.

[2]- قيصر روم يك نفر از نصرانيان را كه نامش طليعة بن ماران بود خواست و به او گفت از نظر مالى تأمين خواهى شد به شرط آن كه سريعاً به يثرب بروى و عمر را به قتل رسانى. وى پذيرفت و با آمادگى كامل حركت كرد تا وارد مدينه شد و در كمين نشست. هنگامى كه خليفه براى رسيدگى به امور مالى و مستغلات يتيمان بيرون آمده بود نصرانى در تعقيبش بالاى درخت بزرگى رفت و خود را لا به لاى برگها استتار كرد اتفاقاً خليفه به همان درخت نزديك شد. سنگى را زير سر گذاشت و به پشت خوابيد. نصرانى خواست از فرصت استفاده كند. ناگهان شير درنده‌اى از بيابان سر رسيد و شروع كرد دور خليفه گرديدن و به احترام پاهايش را ليسيدن! هاتفى ندا در داد اى عمر چون به عدل پرداختى اين چنين در امانى. خليفه كه بيدار شد شير هم آنجا را ترك كرد.

نصرانى( كه سخت تحت تأثير قرار گرفته بود) خود را به دامن خليفه انداخت.

دستهايش را بوسيد و گفت پدر و مادرم فداى تو باد چگونه انسانى هستى كه درندگان از تو حفاظت مى‌كنند و فرشتگان از تو تعريف و جنيان تو را مى‌شناسند. آن گاه خود را معرفى كرد و علت آمدنش را به مدينه گفت و سپس به دست وى اسلام آورد.