کتاب احادیث و قصص مثنوی

(ما چو چنگيم و تو زخمه مى‌زنى) (28) (ما چو شطرنجيم اندر برد و مات) (28) (ما چو كرّان ناشنيده يك خطاب) (165) (ما چو ناييم و نوا در ما ز توست) (28) (ما چو واقف گشته‌ايم از چون و چند) (581) (مادر يحيى كجا ديدش كه تا) (241) (ما رميتَ اذ رَمَيتَ خواجه است) (576) (ما زبان را ننگريم و قال را) (200) (ما عيال حضرتيم و شير خواه) (45) (ما كه باطن بين جمله كشوريم) (385) (مال ايشان خون ايشان دان يقين) (249) (مال چون مار است و اين جاه اژدها) (469) (مال را كز بهر دين باشى حَمول) (49) (مال نآيد با تو بيرون از قصور) (454) (ماند احوالت بدان طُرفه مگس) (55) (ما نَقَص مالٌ من الصّدقات قَط) (583) (ما و اصحابم چو آن كشتى نوح) (354) (ماه روزه گشت در عهد عمر) (157) (ماه مى‌گويد كه اصحابى نجوم) (544) (محتسب در نيمه شب جايى رسيد) (219) (محتشم چون عاريت را ملك ديد) (301) (مدّتى مى‌بايدش لب دوختن) (78) (مر ابو بكر تقى را گو ببين) (537) (مر بشر را پنجه و ناخن مباد) (601) (مر بشر را خود مبا جامه دُرست) (601) (مرتضى را گفت روزى يك غيور) (349) (مرحبا يا مجتبى يا مرتضى) (10) (ما چو چنگيم و تو زخمه مى‌زنى) (28) (مر خليفه مصر را غمّاز گفت) (509) (مرد غرقه گشته جانى مى‌كند) (84) (مرد گفتش كاى امير المؤمنين) (73) (مرده بايد بود پيش حكم حق) (43) (مُرغ با بيلى دو سه سنگ افكند) (299) (مرغ بى‌اندازه چون شد در قفس) (73) (مرغ گفتش خواجه در خلوت مايست) (528) (مرغ مرده مضطر اندر وصل و بَين) (364) (مرگ پيش از مرگ امن است اى فتى‌) (392) (مرگ تن هديه است بر اصحاب راز) (376) (مر مرا بنما تو محسوس آشكار) (421) (مر مرا زان نور بيند جانشان) (135) (مرمُغى را گفت مردى كاى فلان) (489) (مستمع او قايل او بى‌احتجاب) (541) (مسكن يار است و شهر شاه من) (323) (مسمع او از دو پاره استخوان) (467) (مشفقان گردند همچو والده) (242) (مشورت ادراك و هشيارى دهد) (50) (مشورت كردى پيمبر بسته سر) (53) (مصطفى آمد كه سازد همدلى) (92) (مصطفى آن دم به گورستان برفت) (96) (مصطفى چون بُرد بوى از راه دور) (250) (مصطفى را هجر چون بفراختى) (505) (مصطفى ز اين گفت كادم و انبيا) (353) (مصطفى زاين گفت كاى اسرار جو) (537) (مصطفى فرمود از گفت جحيم) (182) (مصطفى فرمود اگر گويم به راست) (205)

(مصطفى فرمود كه خود هر نبى) (578) (مصطفى كرد اين وصيت با بنون) (589) (مصطفى مى‌گفت پيش جبرئيل) (421) (مطرب آن خانقه گو تا كه تفت) (481) (معنى جَفّ القلم كى اين بود) (492) (مغز او خود از نسب دور است و پاك) (363) (مقتبس شو زود چون يابى نجوم) (90) (مقدم موسى نمودندش به خواب) (261) (مُقرى‌اى مى‌خواند از روى كتاب) (191) (مكر آن باشد كه زندان حفره كرد) (48) (مكر حق سرچشمه اين مكرهاست) (581) (مكر شيطان است تعجيل و شتاب) (483) (مكرها در كسب دنيا بارد است) (48) (ملك بر هم زن تو ادهم‌وار زود) (359) (مملكت كان مى‌نماند جاودان) (514) (من چو كلكم در ميان اصبعين) (463) (مَن حفر بئراً نخواندى از خبر) (551) (من در خانه‌ى كس ديگر زدم) (514) (من شفيع عاصيان باشم به جان) (285) (من شنيدم كه در آمد قبطيى) (414) (مَن صَمَت منكم نجى‌ بُد ياسه‌اش) (587) (منظر حق دل بود در دو سرا) (571) (من كه خصمم هم منم اندر گريز) (441) (من نديدم در جهان جست و جو) (178) (من نشسته در كنار آتشى) (229) (من نكردم امر تا سودى كنم) (199) (من نمى‌گويم مرا هديه دهيد) (356) (من همى‌دانستمت بى‌امتحان) (348) (من همى‌رانم شما را همچو مست) (337) (من همى‌گويم برو جفّ القلم) (149) (مورَكى بر كاغذى ديد او قلم) (420) (موشكى در كف مهار اشترى) (238) (مؤمن ار ينظر بنور اللَّه نبود) (62) (مؤمنان از دست باد ضايره) (559) (مؤمنان در حشر گويند اى ملك) (221) (مؤمنا ينظر بنور اللَّه شدى) (379) (مؤمنى كيّس مميّز كو كه تا) (230) (مؤمنم ينظر بنور اللَّه شده) (209) (مؤمن و كافر برو بايد گذار) (221) (مؤمنى باشم سلامت جوى من) (483) (مى‌بلرزد عرش از مدح شقى) (17) (مير شد محتاج گرمابه سحر) (307) (مى‌زنى دستى بر آن كوزه چرا) (260) (مى‌ستاند اين يخ جسم فنا) (539) (مى‌شود ز الهامها و وسوسه) (490) (مى‌نيارد ياد كاين دنيا چو خواب) (416)

«ن»

(نار خصم آب و فرزندان اوست) (141) (ناقه صالح به صورت بُد شتر) (110) (نالم ايرا ناله‌ها خوش آيدش) (83) (نامشان از رشك حق پنهان بماند) (181) (نام من در نامه پاكان نوشت) (474) (نبود او را حسرت نقلان و موت) (440) (نرد بس نادر ز رحمت باخته) (560)

(نرم نرمك گفت شهر تو كجاست) (13) (نعلهاى بازگونه است اى سليم) (109) (نفس تو هر دم برآرد صدر شرار) (297) (نفس هر دم از درونم در كمين) (41) (نفع و ضرّ هر يكى از موضع است) (567) (نقش حق را هم به امر حق شكن) (153) (نك بهشت و بارگاه ايمنى) (221) (نكته‌اى كان جَست ناگه از زبان) (79) (ننگرم در تو در آن دل بنگرم) (446) (نوح اندر باديه كشتى بساخت) (304) (نور در چشم دلش سازد سكن) (414) (نور غالب ايمن از نقص و غسق) (33) (نوم عالم از عبادت به بود) (588) (نوم ما چون شد اخ الموت اى فلان) (405) (نه تو گفتى قائد اعمى به راه) (370) (نه چنان بازى است كاو از شه گريخت) (161) (نه دلش را تاب مانَد در نياز) (206) (نه ز پيه آن مايه دارد نه ز پوست) (541) (نى براى آن كه من سودى كنم) (223) (نى بگفته است آن سراج امّتان) (408) (نيزه گردانى است اى نيزه كه تو) (182) (نيست آن ينظر بنور اللَّه گزاف) (414) (نيست حاجت شهره گشتن در گزند) (297) (نيست دون القلّتين و حوض خود) (236) (نيست زُر غبّاً وظيفه‌ى عاشقان) (568) (نيست زُر غبّاً وظيفه‌ى ماهيان) (568) (نيستش درد و دريغ و غبن موت) (549) (نيست قدرت هر كسى را سازوار) (312) (نيست وقت مشورت هين راه كن) (389) (نيست يك رنگى كز و خيزد ملال) (27) (نى كه اوّل دست يزدان مجيد) (556) (نى نبى فرمود جود و محمده) (573)

«و»

(واحدٌ كالألف در رزم و كرم) (577) (واحدٌ كالألف كه بود آن ولى) (519) (واعظى بُد بس گزيده در بيان) (498) (واعظى را گفت روزى سايلى) (521) (وَ اللَّه از سوراخ موشى در روى) (173) (وان كه او ينظر بنور اللَّه بوَد) (544) (وان كه پايش در ره كوشش شكست) (54) (وان كه نشناسم تو اى يزدان جان) (292) (وان گلى كز رشّ حق نورى نيافت) (572) (وانگهان گفته خدا كه ننگرم) (377) (وحى دل گيرش كه منزلگاه اوست) (379) (ور بگويى با يكى دو الوداع) (52) (ور تو مى‌بينى كه پايت بسته‌اند) (29) (ور حسد گيرد تو را راه گلو) (26) (ور در آن حوض آب شور است و پليد) (118) (ور ز رشّ نور حق قسميش داد) (348) (ور كنى خدمت نخوانى يك كتيب) (556) (ور نباشد اهل اين ذكر و قنوت) (372) (ور ندانى اين دو فكرت از گمان) (316) (ور نمانم آب آبم ده ز عين) (561) (ور نيايد تيرت از بخشايش است) (392)

(ور نه لا عينٌ رأت چه جاى باغ) (314)

«ه»

(هر نبىّ‌اى اندر اين راه درست) (532) (هادى راه است يار اندر قدوم) (568) (هان كدام است آن عذاب اى معتمد) (444) (هديه بلقيس چل استر بُده است) (355) (هر چه كردم جمله ناكرده گرفت) (474) (هر دمش صد نامه صد پيك از خدا) (77) (هر دو پا شست و به موزه كرد راى) (311) (هر شبى تا روز ز اين شوق هدى) (396) (هر صباحى چون سليمان آمدى) (367) (هر طعامى كاوريدندى به وى) (188) (هر كسى را بهر كارى ساختند) (279) (هر كسى را خدمتى داده قضا) (519) (هر كه او بنهاد ناخوش سنّتى) (32) (هر كه او چل گام كورى را كشيد) (371) (هر كه او عاقل بود او جان ماست) (381) (هر كه با اهل كسان شد فسق جو) (514) (هر كه بنهد سنّت بد اى فتى‌) (469) (هر كه ترسيد از حق و تقوا گزيد) (72) (هر كه جز ماهى ز آبش سير شد) (1) (هر كه خواهد كه ببيند بر زمين) (537) (هر كه چيزى جست بى‌شك يافت او) (605) (هر كه را سوزيد دوزخ در قَوَد) (516) (هر كه رنجى ديد گنجى شد پديد) (471) (هر كه سازد ز اين جهان آب حيات) (442) (هر كه گويد كو قيامت اى صنم) (371) (هر مرض دارد دوا مى‌دان يقين) (464) (هر نبىّ‌اى اندر اين راه درست) (532) (هر نفس نو مى‌شود دنيا و ما) (56) (هر ولى را نوح و كشتيبان شناس) (559) (هر يكى در پرده‌اى موصول خوست) (418) (هر يكى ديوار اگر باشد جدا) (532) (هست آن پندارد او زيرا به راه) (418) (هست الوهيّت رداى ذو الجلال) (438) (هست تسبيحت بخار آب و گل) (38) (هست تنهايى به از ياران بد) (529) (هست پيدا آن به پيش چشم دل) (455) (هست جنّت را ز رحمت هشت در) (393) (هست دست راست اينجا ظنّ راست) (181) (هشت جنّت گر در آرم در نظر) (483) (هم از آن ده يك زنى از كافران) (311) (هم از اين بدبختى خلق آن جواد) (560) (هم تو گفتستى و گفت تو گوا) (384) (همچنان كان زاهد اندر سال قحط) (409) (همچنان كه سهل شد ما را حَضَر) (279) (همچنان كه گفت آن يار رسول) (496) (همچنان كه وسوسه و وحى الست) (316) (همچنين از پشّه‌گيرى تا به پيل) (103) (همچنين باد اجل با عارفان) (37) (همچنين تأويل قد جفّ القلم) (492) (همچنين حبّ الوطن باشد درست) (389) (همچنين دنيا اگر چه خوش شكفت) (374) (همچنين دنيا كه حلم نائم است) (417)

(همچنين شيبان راعى مى‌كشيد) (37) (همچو آن زن كاو ... خر بديد) (500) (همچو آن مرد مفلسف روز مرگ) (412) (همچو آن هديه كه بلقيس از سبا) (355) (همچو احمد كه بَرَد بوى يمن) (571) (همچو اسرافيل كاوازش به فن) (88) (همچو پروانه شما آن سو دوان) (229) (همچو پوران عُزير اندر گذر) (410) (همچو پيغمبر ز گفتن وز نثار) (411) (همچو شيطان كز وساوس با قريش) (327) (همچو عيسى بر سرش گيرد فرات) (544) (همچو قرآن كه به معنى هفت توست) (286) (همچو كنعان كاشنا مى‌كرد او) (267) (همچو مجنون بو كنم هر خاك را) (570) (همچو مجنون كاو سگى را مى‌نواخت) (258) (همچو مجنونند و چون ناقه‌اش يقين) (373) (هم در آخُر هم در آخر عجز ديد) (603) (هم ز ابراهيم ادهم آمده است) (235) (هم ز عزراييل با قهر و عَطَب) (460) (هم كرامتشان هم ايشان در حَرَم) (307) (هود گرد مؤمنان خطّى كشيد) (36) (هود گرد مؤمنان خطى كشيد) (559) (هيبت حقّ است اين از خلق نيست) (71) (هيچ كافر را به خوارى منگريد) (563) (هيچ كس با خويش زُر غبّاً نمود) (568) (هيچ مرده نيست پر حسرت ز مرگ) (465) (هين توكّل كن ملرزان پا و دست) (487) (هين ز من بپذير يك چيز و بيار) (394) (هين سگ نفس تو را زنده مخواه) (168) (هين عُزيرا در نگر اندر خرت) (283) (هين مكن خود را خصى رهبان مشو) (439)

«ى»

(يا ابيتُ عند ربّى خواندى) (556) (يا به دريوزه مقوقس از رسول) (193) (ياد النّاس معادن هين بيار) (210) (يار آيينه است جان را در حزن) (155) (يا رسول اللَّه در آن نادى كسان) (436) (يا كسى كاو در بصيرتهاى من) (413) (يا نمى‌دانى كَرَمهاى خدا) (308) (يُسر با عُسر است هين آيس مباش) (433) (يك جزيره سبز هست اندر جهان) (487) (يك حكايت بشنو اى گوهر شناس) (157) (يك حكايت گوش كن اى نيك پى) (324) (يك خليفه بود در ايّام پيش) (100) (يك زنى آمد به پيش مرتضى) (398) (يكى سَريّه مى‌فرستادى رسول) (382) (يك سوارى با سلاح و بس مهيب) (234) (يك شه ديگر ز نسل آن جهود) (31) (يك عنايت به ز صد گون اجتهاد) (588) (يك مثال ديگر اندر كژ روى) (228) (يك مؤذّن داشت بس آواز بَد) (498) (يك عرابى بار كرده اشترى) (234)

7- فهرست الفبايى ساير ابيات (مصراع‌هاى اوّل)

آ

(آب دنيا تلخ و زشت آيد پديد) (100) (آخرش بردند پيش شهريار) (548) (آدمى زاده طرفه معجونى است) (373) (آرد سازى ريگ را بهر خليل) (298) (آرزو كرد هر يكى ز ايشان) (266) (آمدند و به دست بپسودند) (266) (آمد و آن خانه را در كرد باز) (468) (آن ابو جهل از پيمبر معجزى) (106) (آنجا كه جمال دوستان است) (324) (آنچه مى‌دانستم آن آوردمت) (87) (آن رهى با شاه گفت اى شهريار) (188) (آن شبانگه بر در آن دل فروز) (129) (آن كه دستش به سوى گوش رسيد) (266) (آن كه دستش رسيد زى خرطوم) (266) (آن همه زر چون بديد آن پير زار) (88) (آن يكى گفت اين جهان افروز جام) (515)

«ا»

(ابلهى رفت تا شكر بخرد) (357) (احول ار هيچ كژ شمارستى) (242) (ارسطوش فرزند خود ياد كرد) (4) (از ترازو گلك همى‌دزديد) (357) (از خوش كان چاكرش مى‌خورد آن) (188) (از درد دل محب حبيب آگه نيست) (76) (از زلال او شدى حالى خجل) (101) (از فراست حال او معلوم كرد) (493) (از قضا ديوانه‌اى بس گرسنه) (493) (از كرم نيكو نعيمى مى‌كنى) (88) (اگر چيزى همى‌بينى تو جز خويش) (21) (او به وسع خويش كار خويش كرد) (101) (اوستادى نيمه‌اى را كرد همچون آينه) (137) (او وسيلت جست سوى ما ز دور) (101) (اى برادر خويشتن را صفّه‌اى دان همچنان) (137) (اى خواجه پرّ و بال تو مى‌دان كه زر توست) (438) (اى دريغا بى‌خبر بودم بسى) (549) (اين بگفت و مشك پيش آورد باز) (101) (اين جهان پاك خواب كردار است) (مقدمه) (اين سخن گفتند پيش شهريار) (468) (اين سخن مى‌گفت پيش صادقى) (129) (اين نوشته بود كاى مرد خموش) (533) (اين واقعه را اگر چه نپسندد) (320)

«ب»

(با ربابى زير سر پير نكوست) (88) (بارى از آن نيمه پر نقش نتوانى شدن) (137) (باز چون امروز كاو آن قدر يافت) (468) (با كلاه شقّه و با طوق زر) (493) (با كمرهاى مرصّع بر ميان) (493) (باز گشته بود مأمون از شكار) (100) (ببينم كه تاراج آن تركتاز) (4) (ببينند كز هر دو پيكر كدام) (137)

(بپرداخت از شخص او مايه را) (4) (بخار چشم هوا و بخور روى زمين) (40) (بخواند آن جوان هنرمند را) (4) (بدادم درم بستدمشان از اوى) (59) (بدانست كان طاق افروخته) (137) (بدان نام از خداى خويش درخواست) (159) (بدو آن صعوه گفت از من چه خواهى) (390) (بدو گفتا ندارى ذرّه‌اى هوش) (391) (بدو گفت كاين بُد دلارام تو) (4) (بدو گفتم اين را چه خواهى بها) (59) (بديشان گوى كاين مهجور مانده) (76) (برآشفت شه زان حديث درست) (186) (بر آن رفت فتوى در آن داورى) (137) (بر آن شد سرانجام كار اتفاق) (137) (بر آن گوشه رومى كند دستكار) (137) (برآميخت دانا يكى تلخ جام) (4) (بر استاد آمد گفت اى پير) (20) (بر او هفت صحرا پر گياه است) (487) (برد بقّال دست زى ميزان) (357) (بر سرت افسار كرده روز و شب) (186) (بر فلك پيدا شد آن استاره‌اش) (263) (برون آمد ز دكّان مرد عطار) (348) (بزد يك پنجه و آن مرد را كشت) (159) (بسى آن مرد سوگندش همى‌داد) (159) (بسى راز از آن در نظر باز جست) (137) (بعد از آن از بهر او شربت بساخت) (3) (بعد از اينم گر نيارد مرگ خواب) (88) (بفرمود تا در ميان تاختند) (137) (بفرمود دانا كه از جاى خويش) (4) (بكاشتند و بخورديم و كاشتيم و خورند) (451) (بگريست زار زار و مرا گفت اى حكيم) (438) (بگفت آن پريروى را پيش من) (4) (بگفت اين و بپّريد از سر كوه) (391) (بگفت اين و روان شد تا سر كوه) (390) (بمير از خويش تا يابى رهايى) (77) (بنده آن بهتر كه بر فرمان رود) (515) (بنده صدر جهان بودى و راد) (321) (بنى آدم اعضاى يكديگرند) (410) (بود آن اعرابى‌اى در گوشه‌اى) (100) (بود پيرى عاجز و حيران شده) (87) (بود جامى لعل در دست اياس) (515) (بود در شهر بلخ بقّالى) (357) (بود شهرى بزرگ در حد غور) (266) (بود نالان همچو چنگى ز اضطراب) (87) (بوسه داد و گفت اصحاب تو راست) (88) (به آخر توكّل بدان آوريد) (59) (به آخر سوى چين چون باز افتاد) (77) (به آخر هم بچيد آن چينه را باز) (161) (به آن خوب روى هنرپيشه داد) (4) (به آن صيد وا مانده‌ام زين شكار) (4) (بها دو درم كرد و بگذاشتم) (59) (به جاى آوردم از ياران خود راز) (77) (به روز نيك كسان گفت تا تو غم مخورى) (مقدمه) (به زندان قفس چون سوگوارى) (76)

(به ساعت باز خر اين تن و جان را) (340) (به سرمه خط خود چشم بنده را درياب) (320) (به سوى ملك چون كردى دمى راى) (380) (بهشتى بُدى گيتى از رنگ و بوى) (465) (به شه گفتند حال پير زن باز) (161) (به صعوه گفت بارى آن سيمُ حرف) (391) (به صعوه گفت بر گوى اولين راز) (390) (به صورتگرى بود رومى به پاى) (138) (به صورتگرى دعوى انگيختند) (137) (به لطف خويش به زودى خبر كنم بارى) (321) (به وقت خرمى از خانمان گسسته من) (320) (به يك مدت از كار پرداختند) (137) (بيايد بامدادان پگاه او) (487) (بى‌توقف باز گردى اين زمان) (101) (بى‌شكم مأمون از اين آب لطيف) (100) (بى‌كسى او ز زشت خويى اوست) (224) (بينى پخج ديد و دو لب زشت) (224)

«پ»

(پادشاهى بود نيكو شيوه‌اى) (188) (پادشاهى در آن مكان بگذشت) (266) (پديد آمد يكى شير از ميانه) (159) (پس بكوشى و به آخر از كلال) (413) (پس تو گويى اين گُرُه را چاكرى كن چون كنند) (186) (پس خطا گفت آن كه اين گفته است) (242) (پسر نديدى ورزيده پدر بخورد) (451) (پسرى احوال از پدر پرسيد) (241) (پس كوهى كه آن را قاف نام است) (487) (پيوسته ز حسن خويشتن مى‌لافى) (320)

«ت»

(تا بدانند شكل و هيئت پيل) (266) (تا بدانى كه وقت پيچا پيچ) (451) (تا برانديشى تو كار از بد دلى) (129) (تا در نرسد وعده هر كار كه هست) (473) (تا فراموشم نباشد كار خويش) (468) (تا كه باقى تن نگردد زار از او) (268) (تا نقش خيال دوست با ماست) (324) (تا نيايد عشق مجنونى پديد) (24) (ترك او گير و مدارش نيز دست) (24) (تقدير به هر قضاى ناچار كه هست) (473) (تو آن گنج بردار و شادى نما) (59) (تو آنى كه آن بنده را بنده‌اى) (186) (تو باز خاص بُدى در وثاق پير زنى) (170) (تو بر رفته بسى اندوه خوردى) (391) (تو به سوى جام مى‌كردى نگاه) (515) (تو چنين مست جمال او شدى) (24) (تو چنين بشكستى آخر شرم دار) (515) (تو را گفتم مخور بر رفته حسرت) (391) (تو كز محنت ديگران بى‌غمى) (410)

«ج»

(جوابش داد عزراييل آن گاه) (47) (جوانمرد چون در صنم بنگريست) (4) (جوانى پيش او ديدش نشسته) (47) (چو رقيب و سرزنش اهل روزگار) (330) (جهان چون من و چون تو بسيار ديد) (99)