بوده و از اين آزمون موفق بيرون آمده است.
امير مؤمنان على7يافتن چنين دوستانى را نيازمند پيمودن راهى بس دراز و طولانى مىداند.[1]
43- راههاى تحكيم دوستى در سفر
حاجيان معمولًا در سفر حج دوستانى پيدا مىكنند كه تا پايان عمر با يكديگر مأنوس گشته، همچون برادر با هم زندگى و معاشرت مىكنند.
پيشوايان دينى براى تحكيم اين اخوت و پيوند، راههايى را مطرح كردهاند كه به برخى از آنها اشاره مىكنيم:
1- خوشخويى با مردم
على7فرمود: «خوشخويى محبت ايجاد نموده و دوستى را پابرجا مىكند».[2]
2- خوشرفتارى با مردم
على7فرمود: «هركس خوشرفتارى پيشه كند، دوستانش فراوان شوند».[3]
[1]- المحبه في الكتاب و السنه، ص 101، ح 418
[2]- المحبة في الكتاب و السنه: ص 66، ح 190
[3]- همان، ص 67، ح 199
3- اخلاص در دوستى
على7فرمود: «دوست واقعى از دوستىاش برنمىگردد، گرچه در حقّش جفا شود».[1]
4- خوشرويى
على7فرمود: «خوش رويى و گشادهرويى، [موجب] دوام دوستى است».[2]
5- رعايت ادب
امام كاظم7فرمود:
«ادب و احترام ميان خود و برادر دينىات را از بين مبر؛ زيرا از ميان رفتن آن، حيا و شرم را از بين مىبرد و برجاى بودن ادب، پايدار بودن دوستى را بهدنبال دارد».[3]
6- اظهار دوستى
[1]- المحبه في الكتاب و السنه: ص 67، ح 201
[2]- همان، ص 68، ح 205
[3]- همان: ح 207
على7فرمود: «با اظهار دوستى، دوستى پديد مىآيد».[1]
7- تواضع
على7فرمود: «ميوه تواضع، دوستى است».[2]
8- وفادارى
على7فرمود: «عامل انس گرفتن مردم، وفادارى است».[3]
9- رعايت انصاف
على7فرمود: «با انصاف، برادرى تداوم مىيابد».[4]
10- مدارا با مردم
على7فرمود: «مدارا و نرمى و بخشندگى انسان، او را محبوب دشمنانش مىكند».[5]
44- عوامل گسستن دوستىها
[1]- المحبه في الكتاب و السنه: ص 68، ح 208
[2]- المحبة فى الكتاب والسنة، ص 68، ح 212
[3]- همان، ص 68، ح 213
[4]- همان، ص 69، ح 219
[5]- همان، ص 70، ح 223
يك سلسله علل و عموامل نيز موجب گسستن دوستىها و منشأ بروز كينه و دشمنى مىگردد كه مسافران و به خصوص زائران بيت اللَّه الحرام بايد از آنها پرهيز كنند. برخى از آنها عبارتند از:
1- بدخلقى
على7فرمود: «هر كه بد اخلاق شود، دوست و رفيق او نيز ناياب گردد.»[1]
2- عيبجويى
امام صادق7به ابوبصير فرمود: «اى ابو محمد از دين مردم جستجو مكن كه بدون دوست مىمانى.»[2]
3- جدال
على7فرمود: «كسى كه با برادران خود به بحث و مناقشه بپردازد دوستانش كم مىشوند.»[3]
4- ستيزه جويى
على7فرمود: «باستيزهگرى، دوستى وجود ندارد.»[4]
5- تنگ چشمى
على7فرمود: «شخص تنگ چشم، دوستى ندارد.»[5]
6- تكبر
على7فرمود: «براى فرد متكبر دوستى
[1]- المحبة فى الكتاب و السنه، ص 87، ح 323
[2]- همان، ص 88، ح 329
[3]- همان، ص 88، ح 332
[4]- همان، ص 88، ح 335
[5]- همان، ص 88، ح 343
وجود ندارد.»[1]
7- كينه توزى
على7فرمود: «هيچ كينه توزى را دوستى نيست.»[2]
8- حسدورزى
على7فرمود: «حسود را دوستى نخواهد بود.»[3]
9- دست انداختن ديگران
امام صادق7فرمود:
«كسى كه مردم را دست مىاندازد، نبايد انتظار صداقت در دوستى داشته باشد!»
10- نيرنگ و فريبكارى
على7فرمود: «با حيله گرى، هيچ دوستى پايدار نمىماند.»[4]
45- چشم به مال ديگران نداشتن
مسافر سزاوار است در طول سفر، چشم به مال ديگران نداشته باشد و عزت و بزرگوارى خود را به
[1]- المحبة فى الكتاب والسنة، ص 90، ح 351
[2]- همان، ص 88، ح 356
[3]- همان، ص 88، ح 358
[4]- همان، ص 91، ح 361
خصوص در سفر حج حفظ كند.
ابن عباس گويد:
گروهى از اهل يمن بدون تهيه زاد و توشه حج مىگزاردند و مىگفتند: بر خدا توكل مىكنيم، خداوند اين آيه را نازل كرد:
وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى.[1]
«و براى خود توشه برگيريد كه همانا بهترين توشه تقوا است.»[2]
عكرمه و مجاهد و جز آنان نيز گفتهاند:
گروهى از اعراب بدون همراه داشتن غذا و خوراكى لازم به حج آمدند و مىگفتند: ما توكل كننده بر خدا هستيم و برخى نيز مىگفتند: ما حج خانه خدا را انجام مىدهيم و او غذا به ما ندهد؟
و با اين تفكر، بارى بر دوش ديگران بوده، غذاى آنان را برخى از همسفرانشان تأمين مىكردند، آن گاه خداوند آيه وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى را نازلكرد و آنان را از اين كار برحذر داشت.[3]
احمدبن حنبل پيشواى حنبليان، درباره آنان كه
[1]- بقره: 197
[2]- تفسير طبرى، ج 4، ص 166- درالمنثور، ج 1، ص 221
[3]- تفسير طبرى، ج 4، ص 166؛ درالمنثور، ج 1، صص 220 و 221
بدون زاد و توشه به سفر مىروند گفت:
«من آن را دوست نمىدارم، اينها بر خوراكىهاى مردم توكل كردهاند.»[1]
46- پرهيز از سوء ظن
شايسته است حاجيان كاروان خود را به كانون محبت و صفا تبديل كنند ونسبت به همديگر مهربان و خوشبين باشند و از هر گونه سوء ظنى بپرهيزند.
امير مؤمنان على7فرمود:
«كار برادر دينى خود را به بهترين وجه توجيه و حمل كن، تا زمانى كه از او كارى سرزند كه راه توجيه را بر تو ببندد و هيچگاه از سخنى كه از (دهان) برادرت بيرون آيد تا وقتى كه مىتوانى محمل خوبى براى آن بيابى گمان بد مبر.»[2]
حسن ظن و خوش بينى نسبت به ديگران، از برترين ارزشهاى اخلاقى و بزرگترين عطيهها است.[3]
براى حل مشكل سوء ظن، پيشوايان اسلام تا آنجا جلو رفتهاند كه رسول خدا6فرمود:
[1]- مغنى ابن قدامه، ج 3، ص 221
[2]- امالى صدوق، ص 250
[3]- غرر الحكم، ح 4834
«اطْلُبْ لِاخِيكَ عُذْراً فَانْ لَمْ تَجِدْ لَهُ عُذراً فَالْتَمِسْ لَهُ عُذراً».[1]
«براى گفتار و كردارى كه ازبرادر تو سر مىزند عذرى بجوى و اگر نيافتى عذرى بساز!»
بنابراين، از آنجا كه حاجيان در سفر حج، به عبادت خدا روى آورده و در صدد كسب معارف و آمرزش الهى برآمدهاند، لذا بايد به شدت از سوء ظن و بدبينى نسبت به ديگران خوددارى كنند؛ زيرا گمان بد عبادت را تباه مىكند.[2]
47- رازدارى
شيوه تقسيم بندى زائران هر كاروان به گونهاى است كه معمولا هر چند نفر در يك اتاق قرار مىگيرند و نزديك به يك ماه شب و روز با هم به سر مىبرند، در چنين وضعيتى طبيعى است كه ميان آنان گفتگوهايى رد و بدل شود كه چه بسا بعضى از آنها دوست نمىدارند اين سخنان جاى ديگرى بيان شود، از اين رو پيشوايان دينى ما به ما دستور دادهاند تا سخنان محرمانه اشخاص
[1]- بحار، ج 72، ص 197
[2]- غرر الحكم، ح 5574