جان بيمار را به خطر مىانداخته است.
4. در مورد فوق اگر تأخير موجب نقص عضو، يا تعطيل شدن عضوى از بيمار گردد حكم چيست؟
5. اگر در موارد فوق بايد ديه داده شود، ديه بر عهده كيست؟
جواب:طبيب در صورت اوّل و دوم ضامن است. و در صورت سوّم، اگر دسترسى به حاكم شرع باشد، بايد اذن بگيرد، و اگر دسترسى به شخص خاصّى نيست ما اذن مىدهيم كه اطبا اقدام كنند و ضامن نيستند. و در مورد چهارم اگر تأخير بيندازد گناه كرده ولى ديه ندارد، و جواب مورد پنجم از جوابهاى گذشته معلوم شد.
سؤال 417- بعضى جرّاحان در حين عمل دچار اشتباهاتى مىشوند، كه موجب فوت يا نقص عضو مىگردد. آيا ديهاى بر آنها واجب مىشود؟ در صورتى كه دكتر تضمين نكرده باشد، و احتمال فوت يا نقص عضو بدهد، چه حكمى دارد؟
جواب:موارد خطاى پزشكان ديه دارد. بهترين راه آن است كه در اين گونه موارد قبلًا از بيمار يا اولياى او (در صورتى كه حال بيمار مساعد نباشد) برائت و رضايت بگيرند. يا اينكه اطبا يا بيماران در برابر اين گونه مسائل بيمه شوند.
سؤال 418- گاه غرور پزشك، يا اطمينان وى به موفّقيت در كارش، باعث فراهم نكردن وسائل و شرايط كافى براى انجام عمل جرّاحى مىگردد. اگر اين موضوع به مرگ يا ضرر و زيان بيمار منجر شود، آيا پزشك ضامن است؟
جواب:در صورتى كه پزشك سهل انگارى نكرده باشد، و از بيمار يا اولياى وى برائت گرفته باشد ضامن نيست.
9. ضمانت آزمايشگاه
سؤال 419- با توجّه به اينكه تشخيص بسيارى از بيماريها يا اختلالات به
وسيله آزمايش امكانپذير است، و از طرفى امكان اشتباه در آزمايشگاه و تفسير آزمايشها هميشه وجود دارد، در صورت اشتباه آزمايشگاه و در نتيجه معالجه اشتباه پزشك، مسئول خسارات و عوارض احتمالى كيست؟
جواب:آزمايشگاه مسئول است.
10. ضمانت داروخانه
سؤال 420- با توجّه به اينكه تجويز دارو (به استثناى داروهاى بدون نسخه) بر عهده پزشك است نه داروساز، اگر بيمارى به حال اضطرار به داروساز مراجعه كند و داروساز، دارويى را در اختيار وى قرار ندهد، آيا در صورت بروز نقص جسمى، يا جراحت، يا فوت بيمار، دارو ساز مقصّر است؟
جواب:ضامن نيست، هرچند در بعضى از صور مسأله مرتكب گناه شده است.
سؤال 421- با توجّه به اينكه شيوه معالجه و درمان به اين شكل است كه طبيب نسخه را نوشته، و به بيمار مىدهد، و او دارو را تهيّه و استفاده مىكند. حال اگر طبيب حاذق نسخه را غلط بنويسد، و در نتيجه صدمهاى به بيمار وارد شود، بفرماييد:
1. آيا بايد ديهاى پرداخت شود؟
2. ديه بر عهده كيست؟
3. در صورت حاذق نبودن طبيب حكم چيست و ديه بر عهده كيست؟
4. در صورت سهل انگارى چه تكليفى متوجّه طبيب مىباشد؟
جواب:1 تا 4. بر عهده طبيب است.
11. ضمانت بيمارستان
سؤال 422- در مواردى كه به علل غير مربوط به كار پزشك (مثل اختلال در
دستگاهها و رفتن برق و ...) به بيمار لطمهاى وارد شود ضامن كيست؟
جواب:در صورت عدم تقصير و عدم سهل انگارى، طبيب ضامن نيست. در مورد مدير بيمارستان و مسئول برق نيز همين گونه است.
سؤال 423- ضمان نقص عضو، يا فوت بيمار به دليل فقدان وسائل لازم، يا نبودن خون در بيمارستان بر عهده كيست؟
جواب:چنانچه امكان تهيّه وجود داشته و اقدام نكردهاند، مسئولين آن بخش و مسئولين بيمارستان در برابر اين حوادث ضامن خواهند بود.
12. ضمانت كادر اطاق عمل
سؤال 424- كمى بىدقّتى از طرف كاركنان، يا پزشكان، در اتاق عمل باعث خفگى بيمار، كم شدن شديد خون، پايين افتادن فشار خون، و احتمالًا مرگ بيمار مىشود. آيا «دقّت كردن» در اين امور براى چنين افرادى واجب است؟
جواب:سهل انگارى در اين امور مسئوليّت شديد دارد.
13. ضمانت افراد عادى كه طبابت مىكنند
سؤال 425- برخى از افراد عادى (كه در مسائل پزشكى تخصّصى ندارند) در اين امر دخالت نموده، و قرص، آمپول يا دارويى را براى بيمار توصيه مىنمايند.
در صورتى كه اين امر منجر به مرگ يا آسيب جسمى بيمار شود، آيا آنها ضامن هستند؟
جواب:چنين شخصى كار خلافى كرده و مجازات دارد، ولى ضامن ديه طرف نيست؛ مگر اينكه شخصاً دارو را به او تزريق كرده يا خورانده باشد.
14. اخذ برائت براى رفع ضمان
سؤال 426- در صورتى كه بيمار يا ولىّ او به پزشكى كه در كارش متخصّص و داناست، اجازه معالجه دهد، آيا در صورت مرگ بيمار، پزشك ضامن است؟
جواب:در صورتى كه پزشك از پيامدهاى احتمالى برائت جويد، و در كار خود كوتاهى و سهلانگارى نكرده باشد، ضامن نيست.
سؤال 427- اگر بيمار كاملًا بيهوش باشد، آيا مىتوان از خويشان بالغ وى اجازه گرفت؟
جواب:مىتوان از ولىّ او اجازه گرفت.
سؤال 428- به طور كلّى، و در تمام روشهاى تشخيصى و درمانى، اگر پزشك قبل از انجام هر عملى به خود بيمار و يا ولىّ او- اگر بيمار بالغ يا عاقل نباشد- متذكّر شود كه اين روشها از يك طرف ممكن است بىفايده باشد و وقت و مال او را به هدر دهد، و از طرف ديگر ممكن است عوارض متفاوتى براى او داشته باشد. و بدين ترتيب، پزشك با ذكر اين مطلب، قبل از هرگونه معاينه و دستور روشهاى تشخيصى و درمانى و تجويز دارو، در قبال خسارات و عوارض احتمالى از خود كاملًا سلب مسئوليّت كند، و بيمار چه از روى ناچارى و چه از روى تمايل و يا به ظاهر از روى تمايل، اين شرط را قبول نمايد، آيا در صورت اشتباه سهوى پزشك، طبيب نسبت به هزينههاى بيهوده، بىفايده بودن، يا عوارض ناشى از روشهاى تشخيصى و درمانى، مسئول است؟ در صورتى كه وى حدّ اكثر تلاش خود را بكند چطور؟
جواب:اگر از آنها اجازه گرفته، و در برابر اين گونه امور از خود سلب مسئوليّت نموده، ضامن نيست.
سؤال 429- در فرض سؤال فوق اگر بيمار، كاملًا بيهوش باشد، و در حال
حاضر هيچ يك از خويشاوندان وى نيز در دسترس نباشند، و از طرفى جان بيمار در خطر جدّى باشد، جهت اجازه و شرط چه بايد كرد؟ آيا مىتوان طبق وظيفه پزشكى هرگونه اقدام ممكن را بدون اجازه انجام داد؟ اگر با اقدامات غير مؤثّر به صورت غير عمدى به مرگ بيمار تسريع بخشيده شود مسئوليّتى بر گردن پزشك معالج خواهد بود؟ اگر به خاطر خوف از عدم تأثير درمان و كمك به تسريع مرگ و مديون شدن، پزشك هيچ كارى انجام ندهد، در اين صورت مسئول خواهد بود؟
جواب:اگر بتواند از حاكم شرع اجازه بگيرد، اين كار لازم است. و ما به پزشكان براى اين گونه موارد اجازه مىدهيم كه با دقّت عمل كنند و مريض را رها نكنند.
سؤال 430- در فرض مسائل فوق اگر بيمار يا ولىّ او شرط را قبول نكنند، آيا پزشك مىتواند بيمار را رها نمايد؟
جواب:اگر بيمار در خطر نيست مىتواند او را رها كند.
سؤال 431- در فرض مسأله فوق، آيا بايد با تك تك بيماران شرط نمود، و با امضاى پرسشنامه مربوطه، يا نصب اطّلاعيّه در مراكز درمانى (مبنى بر اينكه مراجعه بيماران نشانگر قبول اين شرايط است) يا به اطّلاع رساندن از طريق رسانههاى گروهى كه مراجعه شما نزد پزشك منوط به اين شرايط است، از پزشك رفع مسئوليّت شرعى نمود؟ مثلًا اگر قبل از عمل جرّاحى، بيمار مجبور به امضاى شرايطى باشد كه در صورت هرگونه ناموفّق بودن جرّاحى وى هيچ گونه حقّ و حقوقى بر جرّاح و بيمارستان ندارد، آيا در صورت هرگونه اختلال در جرّاحى مىتوان مدّعى شد كه با توجّه به امضاى قبلى بيمار، كادر درمانى هيچ مسئوليت شرعى ندارند؟
جواب:بهترين راه براى حلّ مشكل پزشكان از نظر ضمان شرعى اين است كه
از طريق رسانههاى گروهى و طرقِ ديگرِ اعلانِ همگانى، اعلام شود كه پزشكان نهايت سعى و كوشش و دقّت خود را براى درمان بيماران به كار مىگيرند، ولى با توجّه به جهات مختلف، اعمّ از كمبودهاى علم پزشكى و وسايل شناخت بيماريها، و اختلاف وضع جسمى و روحى بيماران، و خطاهاى احتمالى كه در طبيعت هر انسانى نهفته است، ممكن است عوارضى پيش آيد، پزشكان در برابر آن مسئول نيستند؛ و مراجعه به پزشك به معناى قبول اين رفع مسئوليّت است.
البتّه در برابر عوارضى كه بر اثر سهلانگارى و تقصير حاصل شود، مسئوليّت آنها به قوّت خود باقى است. اين اعلان ممكن است به صورت تابلويى در تمام مطبها و بيمارستانها نيز نصب شود، به طورى كه به همه مراجعين تفهيم گردد، و در مورد جرّاحيهاى مهم برائت خصوصى نيز گرفته شود.
سؤال 432- اگر كشفيّات جديد خيلى ديرتر از زمان كشف به اطلاع پزشك برسد، و قبل از اطّلاع به همان روشهاى قبلى عمل شود، آيا پزشك در قبال عوارض يا هزينههاى بيهوده روشهاى بىفايده مسئول است؟
جواب:مانند جواب مسأله سابق است.
سؤال 433- اگر به خاطر عدم وجود امكانات كافى اطلاعرسانى، اطلاعات جديد به پزشك نرسد و وى هيچگاه مطلع نگردد، مسئوليّت بىفايده بودن روشهاى قبلى بر عهده كيست؟
جواب:مانند جواب مسأله 431 است.
سؤال 434- در مواردى كه براى معالجه بيمار بايد اذن گرفت تا ضمان متوجّه طبيب نشود، بفرماييد:
1. آيا اذن از ولىّ طفل مميّز كافى است، يا بايد از طفل هم اذن گرفته شود؟
2. به هنگام عمل جرّاحى بر روى بيمار بيهوش، از كدام يك از كسان بيمار
بايد اذن گرفت؟ آيا ترتيب، يا اولويّتى در كار است؟
3. در مورد بيمار بيهوش يا طفلِ صغيرِ مصدوم، كه مشخّص نيست ولىّ دارد يا ندارد، و دسترسى به حاكم شرع هم نيست، و عدول المؤمنين (مؤمنان عادل) هم حاضر نيستند، و معالجه هم فوريّت دارد، تكليف چيست؟
4. آيا طبيب مىتواند از حاكم شرع اسلام براى كلّ موارد مشابه فوق قبلًا اذن بگيرد؟
جواب:1. اذن ولى كافى است.
2. از ولىّ شرعى او اذن بگيرد، و اگر ولىّ شرعى نداشت از حاكم شرع.
3. در اينگونه موارد ما به اطبا اجازه مىدهيم كه با رعايت دقّت و احتياط وظيفه را انجام دهند.
4. نسبت به مواردى كه دسترسى به ولى نيست، يا ولى ندارد مانعى نيست.
سؤال 435- آيا پزشك مىتواند ضمن انعقاد قرار داد معالجه با بيمار، هرگونه مسئوليّت شرعى را نسبت به آسيبهاى احتمالى كه در ضمن معالجه ممكن است پيش بيايد از خود سلب كند، تا هيچ گونه ضمانى بر عهده وى يا عاقلهاش نباشد؟
جواب:اشكالى ندارد، مشروط بر اينكه طبيب در تلاش و كوشش خود كوتاهى نكند.
سؤال 436- نكته مهم در مورد كشفيّات جديد علوم پزشكى اين است كه هر سال و هر ماه، و حتّى هر روزه، كشفيّات و يا تحقيقات جديدى در مورد جنبههاى مختلف علوم پزشكى اعلام مىشود كه طبق روشهاى تشخيصى يا درمانى جديد، داروهاى متفاوت و جديد يا موادّ غذايى مؤثّر جديد براى انواع بيماريها پيشنهاد مىشود. و برعكس، برخى روشها يا داروها يا مواد قبلى، كاملًا غير مؤثّر، مضرّ و بىفايده معرّفى مىشود. آيا پزشك در قبال عوارض يا هزينههاى بيهوده ناشى از روشهايى كه در گذشته مطرح بوده، امّا كسى نمىدانسته كه آنها مضر يا
بىفايدهاند، ولى امروزه آنها را بىفايده يا مضر شناختهاند مسئول است؟
جواب:مراجعه بيماران به طبيب در چنان شرايطى برائت ضمنى محسوب مىشود، بنابراين ضامن نيستند.
15. برخى از مواردى كه پزشك ضامن نيست
سؤال 437- اگر پزشك روش درمانى يا دارويى را تعريف كند، و بگويد: «اين دارو براى فلان بيمارى مفيد است» و يا بگويد: «درمان، مترتّب بر فلان داروست» بدون آنكه بيمار را وادار به مصرف آن دارو كند، آيا در اين حالت، در صورت عدم تأثير يا عوارض دارو، پزشك مسئول يا مديون است؟
جواب:اگر از آنها اجازه گرفته، و در برابر اين گونه امور سلب مسئوليت كرده، ضامن نيست.
سؤال 438- اگر پزشك سعى خود را در مداواى بيمار انجام دهد، ولى بيمار بهبود نيابد، آيا پزشك نسبت به هزينه درمانى كه بيمار پرداخته مديون است؟
جواب:در صورتى كه پزشك وظيفه خود را طبق ضوابط انجام داده باشد، مسئوليّتى ندارد.
سؤال 439- ممكن است بيمار قلبى به هنگام تست ورزش دچار ايست قلبى منجر به فوت شود. در اين حالت چه كسى ضامن است؟
جواب:در صورتى كه اين مسأله به مريض تفهيم شود كه چنين خطرى ممكن است در پيش باشد، و مريض راضى شود، يا وقوع چنين مطلبى بسيار نادر باشد، طبيب ضامن نيست.
سؤال 440- شخصى در اثر سوختگى به بيمارستان منتقل مىشود، و پزشك معالج در انجام معالجه كوتاهى مىكند و شخص مصدوم فوت مىكند. پزشكى