طرف مقابل برائت گرفته، و در كارهاى خود كوتاهى ننموده باشد.
سؤال 36- در مراكز آموزشى، درمانى و پزشكى دولتى دستياران، به ويژه در سالهاى نخست بايد با حضور و راهنمايى اساتيد خود اقدام به عمل جرّاحى كنند. چنانچه دستيار با اجازه استاد خود، يا به اين اميد كه استاد گفته: «شما كار را شروع كنيد، من هم مىرسم» به تنهايى يا به همراه ساير دستياران، عمل جرّاحى را شروع كنند و استاد حاضر نشود، و آسيبى به بيمار برسد كه ناشى از عدم حضور استاد است، چه كسى ضامن است؟
جواب:دستيار مسئول است؛ مگر اينكه تخلّف استاد از وعدهاش سبب اين مشكل شده باشد كه در اين صورت هرچند دستيار مقصّر است، ولى مىتواند خسارتى را كه پرداخته از استاد كه او را مغرور ساخته (فريب داده) بگيرد.
سؤال 37- در مراكز آموزشى كه براى آينده پزشك متخصص تربيت مىنمايند، به دليل كمى مهارت فى نفسه دستياران و دانشجويان، عوارض و خطراتى متوجه جان بيمار مىگردد؛ اگر احياناً نقص عضوى واقع شود، يا بيمار فوت كند، آيا دستيار مربوطه ضامن است، يا پزشك مسئول، و استاديار مربوطه؟
جواب:اگر دستيار در كار خود مستقل و از خطرات آگاه باشد ضامن است، و اگر به صورت آلت دست استاد باشد ضامن نيست.
8. مسائل ديگر
سؤال 38- اگر دانشجوى پزشكى از اسرار استادش، كه پزشك است آگاه باشد، و فساد اخلاقى او را بداند، وظيفهاش چيست؟ در حالى كه بقيّه او را كاملًا مؤمن مىدانند، و در مسائل بسيارى به او مراجعه مىكنند.
جواب:او بايد به وظيفه خود عمل كند و كارى به ديگران نداشته باشد.
سؤال 39- پيروى از دستورات اساتيدى كه مقيّد به ضوابط شرعى نيستند،
مثلًا با وجود دانشجويان همجنس به دانشجوى غير همجنس دستور معاينه بيمار را مىدهند، چه حكمى دارد؟ با توجّه به اينكه سرپيچى از دستور آنان ممكن است در نمره قبولى دانشجو تأثيرگذار باشد.
جواب:در اين صورت كه ضرورت نيست بايد به صورت معقولى تمرّد كند، مگر اينكه معاينه بيمار غير همجنس براى تكميل تحصيلات پزشكى لازم باشد، كه در اين صورت جايز است.
سؤال 40- آيا دانشجويان دختر و پسر جهت جلوگيرى از ارتكاب گناه (در رابطه با مسائل تحصيلى و رفت و آمد) مىتوانند بدون اجازه پدرِ دختر، صيغه محرميّت بخوانند؟
جواب:اين كار براى دختران باكره- كه سابقه ازدواج ندارند- بدون اجازه پدر جايز نيست.
سؤال 41- بعضى از دانشجويان در سالهاى انتهايى تحصيل قادر به كار كردن در رشته تحصيلى خود و كسب درآمد هستند، آيا بايستى با دريافت اوّلين حقوق، براى خود سال خمسى تعيين كنند؟
جواب:در صورتى كه درآمد ساليانه آنها بيش از هزينهها و مخارج ساليانه باشد، بايد هر سال در همان تاريخ خمس اضافه درآمد را بپردازند.
2- مسائل مربوط به تشريح
1. تشريح مجاز
سؤال 42- آيا مجازيم مسلمانى كه وصيت كرده بعد از وفاتش وى را تشريح كنند، تشريح نماييم؟
جواب:تشريح مرده مسلمان براى مقاصد پزشكى با چند شرط جايز است:
1. مقصود ياد گرفتن و تكميل اطلاعات طبّى براى نجات جان مسلمان بوده باشد، و بدون تشريح اين مقصود حاصل نشود.
2. دسترسى به مرده غير مسلمان نباشد.
3. به مقدار ضرورت و احتياج قناعت شود، و اضافه بر آن جايز نيست. با چنين شرايطى تشريح جايز، بلكه واجب است.
سؤال 43- اگر ندانيم جسدى كه در اختيار ماست جسد مسلمان است، يا كافر، يا اهل كتاب، آيا مجاز به تشريح آن هستيم؟
جواب:اگر جسد از بلاد اسلامى نباشد مانعى ندارد. و اگر مربوط به بلاد اسلامى است، ظاهر اين است كه جسد مسلمان است، و احكام مسلمان بر او جارى مىشود. و اگر از بلدى است كه هر دو گروه به طور وسيع در آن هستند، تشريح آن مانعى ندارد. و اگر ندانيم از كدام بلد است آن هم جايز است.
سؤال 44- آيا مىتوان جسد افراد به ظاهر مسلمان- مسلمان اسمى- را كه به خاطر ارتداد، فساد اخلاقى، قاچاق موادّ مخدّر، مسائل سياسى و ... اعدام شدهاند تشريح نمود؟
جواب:در مورد مرتد جايز است، و در مورد ديگران تنها طبق ضرورتهاى فوق مجاز خواهد بود.
سؤال 45- در صورت كمبود جسد و استخوان، آيا مىتوان استخوانهايى كه در بيابان و قبرستانها يافت مىشود، و يا به وسيله عمليّات حفّارى شهردارىها در سطح خاك ظاهر مىشود- چه متعلّق به مسلمان باشد، يا غير مسلمان- مدّتى جهت آموزش استفاده كرد، و بعد از اتمام كار، به يك مركز آموزشى هديه نمود، يا دفن كرد؟
جواب:نسبت به غير مسلمان اشكالى ندارد، و نسبت به مسلمين تنها در صورتِ ضرورتِ تشريح و تكميل اطّلاعات طبّى جايز است. و بعداً بايد آن را دفن كرد.
سؤال 46- تشريح بدن جنين چه حكمى دارد؟ بر فرض جواز، آيا ديه دارد؟
جواب:در صورتى كه براى پيشرفت علم پزشكى، و جهت حفظ جان مسلمين ضرورتى داشته باشد جايز است، و ديه هم ندارد.
2. تشريح غير مجاز
سؤال 47- آيا در عدم جواز تشريح بدن ميّت بدون ضرورت، تفاوتى بين شيعه و اهل سنّت وجود دارد؟
جواب:تفاوتى ندارد.
سؤال 48- جدا كردن اعضاى ميّت چه حكمى دارد؟ آيا در اين حكم تفاوتى ميان رضايت قبلى و عدم آن، يا رضايت ولىّ ميّت و عدم رضايت وى، وجود دارد؟
جواب:جز در موارد ضرورت براى تشريح، با شرايطى كه در پاسخ سؤال اوّل
اين فصل گفته شد، يا در مواردى كه معالجات ضرورى أحيا بدون آن ممكن نيست، جايز نمىباشد.
احكام تشريح
سؤال 49- آيا مىتوان براى تشريح، جهت آموزش به علّت كمبود جسد و استخوان كه بدون آنها آموزش امكانپذير نيست، اقدام به نبش قبر غير مسلمانان نمود؟
جواب:هرگاه مفسده خاصّى بر آن مترتّب نشود، اشكالى ندارد.
سؤال 50- در فرض مسأله فوق، اگر ندانيم قبر مورد نظر متعلّق به مسلمان است، يا غير مسلمان، آيا مجاز به نقش قبر هستيم؟
جواب:مانند جواب سؤال دوم همين فصل است، به شرط اينكه قراينى كه نشانه اسلام است در آن قبر نباشد.
سؤال 51- آيا خريدوفروش ميّت مسلمان جهت تشريح، در جايى كه جسد كافر در دسترس نباشد، جايز است؟
جواب:هرگاه آن تشريح براى فرا گرفتن علم پزشكى جهت حفظ جان مسلمين ضرورت داشته باشد، و از غير اين راه دسترسى نداشته باشد، مانعى ندارد.
سؤال 52- برخى از اساتيد براى فراهم ساختن استخوان جهت تشريح، نمره در نظر مىگيرند. آيا براى چنين كارى تشريح استخوانهاى مكشوفه از قبرستان جايز است؟ آيا در اين جهت، ميان قبرهاى قديمى و جديد، استخوانهاى زير زمين و آنچه در سطح قرار گرفته، زن و مرد، تفاوتى وجود دارد؟
جواب:هيچ كدام جايز نيست.
سؤال 53- نگاه كردن به دستگاه تناسلى مردان و زنان ميّت در حال تشريح چه حكمى دارد؟ آيا اين حكم در مورد بدن مسلمانان و غير مسلمانان يكسان است؟
جواب:جز در موارد ضرورت جايز نيست؛ و فرقى در ميان آنها نيست.
سؤال 54- تشريح جسد مردان براى دانشجويان پزشكى دختر چه حكمى دارد؟ تشريح جسد بانوان براى دانشجويان پزشكى مرد چطور؟
جواب:مادام كه ضرورت قطعى نباشد جايز نيست.
سؤال 55- در مواردى كه تشريح بدن مسلمان به خاطر ضرورتها جايز است، آيا اجازه او قبل از مرگ، ضرورت دارد؟
جواب:جايز است، هرچند خودش قبل از مرگ اجازه نداده باشد. و احتياط آن است كه از اولياى ميّت اجازه بگيرند.
سؤال 56- با وجود امكان تهيّه جسد كافر از خارج- همان گونه كه در بعضى از ممالك اسلامى عمل مىشود- آيا واجب است مسئولين مربوطه اقدام بر اين كار نمايند؟ و با وجود امكان تهيّه، تشريح ميّت مسلمان چه حكمى دارد؟
جواب:لازم است تا آنجا كه امكان دارد از جسدهاى ديگر استفاده شود.
سؤال 57- آيا تشريح بدن در جايى كه جايز است ديه دارد؟
جواب:تشريح بدن انسان در آنجا كه شرعاً جايز است ديهاى ندارد.
3- مسائل مربوط با معاينه و درمان
1. ويزيت
سؤال 58- آيا به دليل رفاقت و آشنايى، يا موقعيّت اجتماعى، ملاقات پزشك خارج از نوبت و بدون در نظر گرفتن حقّ ديگران جايز است؟
جواب:بايد در غير موارد ضرورت از اين كار پرهيز شود.
سؤال 59- چنانچه ملاقات پزشك خارج از نوبت اشكال شرعى داشته باشد، مسئوليّت آن متوجّه كيست؟ پزشك، منشى، يا همه كسانى كه در ناديده گرفتن حق ديگران نقش داشتهاند؟
جواب:تمام كسانى كه به اين كار كمك كنند مسئوليّت دارند.
سؤال 60- در صورتى كه پزشكان بتوانند با برنامهريزى و نوبت قبلى جلوى تلف شدن وقت مردم را در مراجعات به مطب بگيرند، آيا اتلاف وقت مردم جايز است؟
جواب:بهتر آن است برنامهريزى كنند كه وقت مردم تلف نشود.
سؤال 61- برخى از پزشكان ادّعا مىكنند در صورت برنامهريزى براى جلوگيرى از اتلاف وقت مردم، ممكن است در مقاطعى پزشك بدون بيمار بماند. در تعارض بين هدر رفتن وقت مردم، و معطّل شدن احتمالى پزشك، كدام ترجيح دارد؟
جواب:موارد مختلف است؛ گاه مشكل طبيب مهمتر است، و گاه مشكل بيمار.
سؤال 62- پذيرش خانمهاى بيمار كه با حجاب نامناسب و چهره آرايش كرده به مطب مراجعه مىكنند چه حكمى دارد؟ در صورت جواز، نگاه به صورت آنها به هنگام معاينه چه صورتى دارد؟
جواب:پذيرش و معاينه آنها اشكالى ندارد، ولى امر به معروف و نهى از منكر را نبايد فراموش كرد.
2. هزينههاى درمان و معاينات
سؤال 63- با توجّه به اينكه حقّ طبابت- همانند حقّ وكالت و مواردى از اين قبيل، بر خلاف اجناس كه داراى قيمت خاصّى هستند- از لحاظ مادّى، غير قابل تعيين مىباشد؛ به نظر حضرت عالى بهترين راه تعيين ميزان حقّ طبابت چيست؟ آيا مقدارى كه دولت تعيين مىكند در هر شرايطى قابل دريافت است و پزشك مديون نخواهد بود؟
جواب:آنچه مطابق عرف و عادت است مجاز مىباشد.
سؤال 64- به نظر حضرت عالى بهترين روش دريافت حق طبابت كدام است؟
جواب:اگر منظور جنبه شرعى آن است، بايد با رضايت طرفين صورت گيرد. و اگر قبلًا تراضى حاصل نشده، آنچه در عرف و عادت اجرة المثل است بايد پرداخت گردد و در هر حال رعايت انصاف و عدالت از طرفين بسيار خوب است.
سؤال 65- آيا دريافت حقّ طبابت قبل از بهبود بيمارى طبق روش مرسوم صحيح است؟
جواب:از جواب قبل معلوم شد.
سؤال 66- آيا پزشكان موظّف به رعايت نرخهاى دولتى هستند؟
جواب:آرى بايد نرخهاى دولتى را رعايت كنند.
سؤال 67- پزشكان و پرستاران كه در مقابل خدمات مختلف پزشكى دستمزد