نامشروع، نيز حرام مىباشد. چكيده سخن اينكه كارمزدى و يا اجاره، در چارچوب كارهاى حرام، نامشروع و حرام است.
15- امّا در صورت وجود جهتى از صلاح و يا حلّيت در فعل و يا شىء حرام، كارمزدى و يا اجاره در چارچوب آن جهت مشروع و حلال، جايز خواهد بود. به عنوان نمونه، در صورت روياروى شدن با مقدار زيادى گوشت حرام كه مىبايست از راه دفن كردن و يا سوزانيدن، گوشتها را نابود كرد. دراين صورت عليرغم حرمت مردار، فرد مىتواند خود و يا امكانات خود را در راستاى نابودى گوشتهاى حرام، به اجاره دهد.
16- ميان كارمندىِ حاكمان ستمگر و كارمزدى، تفاوت وجود دارد.
چه، كارمندى (ولايت) مستلزم سيطره بر ديگران از سوى حاكم و يا دولت است، ولى كارمزدى يا اجاره، تنها، قراردادى است كه فرد كارمزد به موجب آن خدمات معيّنى را به ازاى مبلغى معيّن، به طرف ديگر قرارداد ارائه مىكند.
از همين رو كارمزدى و اجاره براى تمام مردم و در چارچوب تمام كارها و خدمات مشروع و حلال، جايز شمرده شده است، ولى ولايت (به معنايى كه ذكر شد) تنها از سوى حاكمان عادل جايز است.
صنايع
17- صنعتگرى از نظر شريعت امرى مطلوب مىباشد. اين مهمترين اصلى است كه مىتوان در باب صنايع از اين روايت استنباط كرد. چه، صنعتگرى توان رويارويى با چالشهاى بسيارى را در عرصه حيات
اجتماعى فراهم ساخته، مردم را به برخوردارى از زندگى بهتر، كمك مىنمايد.
همچنين صنايع را مىتوان عموماً مشروع دانست. اين مشروعيّت، بيشتر صنايع توليدى متداول در زندگى امروزين، از جمله صنايع سنگين شامل صنعت هواپيما سازى، صنايع اتومبيل، كشتى سازى، پتروشيمى، معادن و... و همچنين صنايع سبك، شامل توليد مصالح ساختمانى، نسّاجى، خيّاطى، زرگرى، توليد موادّ غذايى و ديگر صنايعى از اين دست كه نيازمنديهاى مردم را پاسخ مىگويند و رفاه و آسايش را براى جامعه به ارمغان مىآورند، را در برمىگيرد.
18- امّا صنايعى كه توليداتشان، تنها در عرصه فساد و تباهى به كار مىآيند و هيچ بهرهمندى مشروعى را نمىتوان براى استفاده از آنها تعريف كرد، نامشروع و حرام شمرده مىشوند. توليد آلات موسيقى، آلات قمار و ديگر آلات لهو كه تنها بگونههاى حرام به كار مىروند، و همچنين توليد بت، نوشيدنيهاى حرام، موادّ مخدّر و ديگر صنايعى از اين دست را مىتوان در شمار صنايع نامشروع دانست.
19- امّا امام عليه السلام دراين روايت برترى صورتِ مشروعِ صنعتهاى دو رويهاى را كه بهرهورى از آنها به هر دوگونه مشروع و نامشروع امكان دارد، مورد تأكيد قرار مىدهند. پس اگر- به طور نمونه- از سلاحهاى گرم كه براى دفاع از خود به عنوان امرى مشروع و همچنين براى كشتار مردم بىگناه بعنوان امرى نامشروع و حرام مىتوان استفاده كرد، اين امر نبايد توهّم حرمت صنعت اسلحه سازى را به ذهن متبادر سازد، چرا كه حكم
در اينجا از جهت صلاح و سودمندى و مشروعيّت مورد نظر پيروى مىكند، حال آنكه مسؤوليّت استفاده نامشروع از آن تنها گريبانگير استفاده كننده خواهد بود.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
فصل اول: احكام عمومى درآمدها
1- احكام عمومى بدست آوردن روزى
1- خداوند متعال مىفرمايد:
فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ[1].
«و هنگامى كه نماز پايان گرفت (شما آزاديد) در زمين پراكنده شويد و از فضل خدا بطلبيد، و خدا را بسيار ياد كنيد شايد رستگار شويد.»
رهيافت:
از آنجا كه اسلام راه و روشى كامل و فراگيرنده تمام رويههاى حيات بشرى را فرا روى ما قرار مىدهد، خداوند پايهها و احكام و اجزاى آن را همخوان با يكديگر قرار داده است. در واقع اسلام راه و روش دنيا و آخرت، تن و روان و پرستش و كار را تبيين مىكند. از همين رو قرآن كريم دراين آيه بىدرنگ پس از فراخوانى به نماز جمعه، دستور مىدهد
[1]- سوره جمعه، آيه 10.
كه پس از نماز، مردم براى از سرگيرى زندگى طبيعى، و دستيابى به روزى و لقمه حلال پراكنده شوند. پس نمىتوان نماز و عبادت را به مثابه جايگزينى براى ادامه حيات طبيعى و اجتماعى بر شمرد. چه، دين روشى است براى جهت دهى انسان و تنظيم زندگى او. انسان از رهگذر دين، هم فرصتى براى عبادت مىيابد و هم روشى براى تلاش و كوشش و كار. چرا كه فضل و روزىِ الهى، تنها با تلاش و كوشش و كار دامنهدار، بدست خواهد آمد.
همچنين اين آيه ما را به فراوان ياد كردن خدا در هنگام طلب فضل الهى فرامىخواند. چه، ياد خدا انسان را از كژروى و فروافتادن در خطاها باز مىدارد. به همين خاطر يادكنندگان خدا هيچگاه به حرام دست نمىيازند، و كژراههها را برنمىگزينند و مردم را فريب نمىدهند و بديشان زيان نمىرسانند. از همين رو اميد مىرود كه ايشان به صلاح و بهروزى دست يابند.
2- خداوند مىفرمايد:
... وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِن فَضْلِ اللَّهِ...[1].
«و گروهى ديگر براى به دست آوردن فضل الهى (و كسب روزى) به سفر مىروند.»
رهيافت:
اين آيه كه از شب زندهدارى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و همچنين ضرورت شب
[1]- سوره مزمّل، آيه 20.
زندهدارى براى مؤمنان و پيروان پيامبراكرم صلى الله عليه و آله سخن به ميان مىآورد، براى بازرگانانى كه در طلب روزى حلال به مسافرت مىپردازند و در كنار آنان براى مجاهدان در راه خدا تخفيف قائل مىشود. اين امر از جهتى نشانگر اهمّيّت پيشه بازرگانى و سخت كوشى در بدست آوردن روزى حلال نيز مىباشد.
روايات نقل شده از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز اين امر را تأييد مىكند. از ايشان نقل شده كه فرمودند:
«أيّما رجل جلب شيئاً إلى مدينة من مدائن المسلمين صابراً محتسباً فباعه بسعر يومه، كان عند اللَّه من الشهداء»[1].
«هر مردى كه كالايى را با شكيب و حسابرسى به سوى يكى از شهرهاى مسلمانان جذب كند، وآن را به قيمت روز بهفروش رساند، در نزد خدا از شهدا به شمار مىآيد.»
همچنين آنحضرت مىفرمايند:
«الكاد على عياله كالمجاهد في سبيل اللَّه»[2].
«تلاشگر در راه زن و فرزند، همچون مجاهد در راه خداست.»
حديث شريف:
1- پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىفرمايند:
[1]- تفسير كبير، ج 3، ص 178.
[2]- بحارالانوار، ج 100، ابواب المكاسب، باب الحثّ على طلب الحلال، ص 13، ح 59 (نقل شده از عدّة الدّاعى نوشته ابن فهد الحلّى).