کتاب احکام عبادات

9- اگر در وقت مشترك و از باب سهو، نماز عصر را قبل از ظهر بجا آورد و بعد به اشتباه خود پى ببرد نماز او صحيح است و ظهرحساب مى‌شود و بر او لازم است كه نماز عصر را بخواند واحوط اين است كه چهار ركعت به نيّت ما فى‌الذّمّه بخواند، و اگر- دراين‌صورت- نماز ظهر را در وقت اختصاصى عصر در آخر وقت بجا آورد، باز هم نماز او صحيح است و نماز عصر را بايد قضا كند و احوطاين است كه هر دو را قضا نمايد، ولى بنابر احتياط نبايد در نيّت، متعرّض ادا يا قضا شود، بلكه در نمازى كه مى‌خواند، نيّت ظهر ياعصر هم نكند و تنها با نيّت (مافى‌الذمّه) يعنى: آنچه بر عهده‌اش بوده، نماز بخواند.

10- اگر مشغول نماز عصر شود، به گمان اينكه نماز ظهر را قبل از آن بجا آورده است ولى قبل از فراغت، متوجّه شود كه نماز ظهررا نخوانده است، بايد نيّت خود را تبديل به ظهر كند و نماز را تمام نمايد و چيزى بر او نيست.

11- اگر مشغول نماز عشاء شود، به گمان اينكه مغرب را بجا آورده است و در اثناى نماز متوجّه شود كه مغرب را نخوانده است، بايد به نيّت مغرب عدول كند اگر ركوع ركعت چهارم را هنوز انجام نداده باشد، و گرنه احوط اين است كه آن نماز را تمام كند و سپس‌هر دو نماز مغرب وعشاء را بجا آورد.

زوال را چگونه تشخيص بدهيم؟

زوال در اصطلاح به‌معناى «مايل شدن خورشيد از وسط آسمان به‌سمت مغرب» است ومى‌توان فرارسيدن زوال را با «ساعت آفتابى»[1]كه توسط آن، ظهر حقيقى تعيين مى‌شود، تشخيص داد.

تعيين اوقات نوافل ظهر و عصر و اوقات فضيلت آن دو با معيار سايه پديد آمده بعداز زوال، صورت مى‌گيرد، زيرا اگر سايه‌شاخص‌[2]در وقت زوال مثلًا سه قدم بوده، بعداز زوال اين سايه‌

[1]ساعت آفتابى اين است كه در يك سطح كاملًا هموار، شاخص معتدل و راست با زواياى قائمه، نصب شود. با بر آمدن آفتاب، اين شاخص يك سايه طولانى به سمت مغرب دارد وهرچندآفتاب از مشرق به سمت وسط آسمان بالا مى‌آيد، سايه شاخص رو به كاهش مى‌رود تا اينكه در برخى از مناطق استوائى، اين سايه به طور كامل از بين مى‌رود، و در ديگر مناطق به‌كمترين حدّ خود مى‌رسد. با از بين رفتن كامل سايه يا رسيدن آن به كمترين حدّ خود، خورشيد به وسط آسمان رسيده است. و از لحظه بعدى كه سايه براى بار دوّم ظهور مى‌كند (درحالت اوّل يعنى آنجا كه كاملًا سايه از بين رفته است) يا مجدّداً رو به سمت مشرق، زيادتر مى‌شود (در حالت دوّم يعنى آنجا كه به كمترين درجه خود رسيده‌است) زوال خورشيد تحقّق يافته، يعنى خورشيد از وسط آسمان به سوى مغرب مايل شده و ظهر شرعى تحقّق يافته است.

[2]منظور از شاخص در كتابهاى فقهى غالباً چيزى است كه به اندازه طول قامت انسان متوسط و يا به حسب مقياسهاى عرفى قديم، مساوى هفت قدم يا سه ذراع و نيم باشد.

بارديگر امتداد و افزايش مى‌يابد. پس زمانى كه مجموع طول سايه به پنج قدم رسيد (سه قدم اصلى در موقع زوال و دو قدم زياد شده‌بعداز زوال) آخر وقت فضيلت ظهر ونافله آن خواهد بود، و اگر مجموع طول سايه به هفت قدم رسيد (سه قدم اصلى درموقع زوال و چهار قدم جديد بعداز زوال) پايان وقت فضيلت نماز عصر و نافله آن خواهد بود.

اوقات نمازهاى مغرب و عشاء

1- وقت نمازهاى مغرب و عشاء، از غروب قرص خورشيد تا نيمه شب است.

2- وقت اختصاصى مغرب، از اوّل وقت است تا موقعى كه به اندازه اداى سه ركعت نماز (در حضر و سفر) از اوّل وقت سپرى شود.

3- امّا وقت اختصاصى عشا، به اندازه اداى نماز عشا از آخر وقت است، يعنى به اندازه چهار ركعت نماز براى حاضر و دو ركعت‌نماز براى مسافر.

امّا بين وقت اختصاصى مغرب (از اوّل وقت) و وقت اختصاصى عشا (از آخر وقت) وقت مشترك هر دواست ولى بايد نماز مغرب قبل از عشاء بجا آورده شود. آنچه گفتيم وقت اختيارى مغرب و عشا يعنى در غير حالات اضطرارى است.

4- مغرب و عشا، وقت اضطرارى هم دارند كه تا طلوع فجر ادامه دارد. مضطرّ مانند كسى است كه خواب بر او غلبه كرده يا نمازرا فراموش كرده تا اينكه وقت از نيمه شب گذشته باشد يا مانند زن حائضى كه بعداز نيمه شب پاك مى‌شود. بهتر اين است كه شخص‌مضطرّ نه نيّت ادا كند و نه نيّت قضا.

5- كسى كه به طور عمد نماز مغرب و عشا يا يكى از آن دو را تا بعداز نيمه شب به تأخير بيندازد، اقوا آن است كه وقت او تا طلوع‌فجر امتداد مى‌يابد ولى باز هم نه قصد ادا كند و نه قصد قضا. البتّه او از جهت اينكه نماز را عمداً به تأخير انداخته است، گنهكارمى‌باشد.

6- وقت فضيلت نماز مغرب، از اوّل مغرب تا رفتن سرخى مغرب (شفق) مى‌باشد.

7- وقت فضيلت نماز عشا، از وقت رفتن سرخى مغرب (شفق)، يعنى بعداز وقت فضيلت نماز مغرب تا سپرى شدن‌يك‌سوم شب است.

8- اگر كسى از باب سهو، نماز عشا را قبل از مغرب و در وقت مشترك بجا آورد وبعد متوجّه اشتباهش شود، نماز او صحيح بوده‌و واجب است نماز مغرب را بعداز آن بجا آورد.

وقت نماز مغرب و عشا را چگونه تشخيص بدهيم؟

1- برخى از فقها مى‌گويند: مغرب با رفتن سرخى مشرق و منحرف شدن آن از سمت بالاى سر به سوى مغرب است. (سرخى‌مشرق، سرخى‌اى است كه در هنگام غروب خورشيد، در

سمت مشرق آسمان ظاهر مى‌شود.) ولى اقوا اين است كه سقوط وپنهان شدن قرص خورشيد براى تحقّق يافتن وقت غروب كفايت مى‌كند، امّا از بين رفتن و منحرف شدن سرخى مشرق از وسطآسمان، علامتى است كه با آن مى‌توانيم به تحقّق مغرب يقين پيدا كنيم. اگرچه احوط اين است كه بايد انتظار كشيد تا سرخى مشرق‌زايل شود.

2- امّا نيمه شب كه آخرين وقت نماز عشاء است، به وسيله ستاره‌ها تشخيص داده مى‌شود زيرا ستاره‌هايى كه در اوّل مغرب طلوع‌كرده‌اند، اگر از دايره نصف النهار مايل شدند، شب به نيمه رسيده است. راه آسانتر و دقيق‌تر هم اين است كه: نيمه شب، همان نيم‌وقت بين غروب خورشيد و طلوع آن در روز بعدى است وبرخى هم گفته‌اند: نيمه شب، نيم وقت بين غروب خورشيدو طلوع فجر است.

وقت نماز صبح‌

1- وقت نماز صبح از طلوع فجر دوّم (يا فجر صادق) تا طلوع خورشيد است. نماز صبح وقت مشترك ندارد زيرا همه‌وقت، تنها براى آن مى‌باشد و شريكى ندارد.

2- امّا وقت فضيلت نماز صبح، ازطلوع فجردوّم تا ظهور سرخى در مشرق است.

3- طلوع فجر وقتى است كه رشته سپيدى از نور به صورت عمودى در آسمان ظاهر شود و اين فجر اوّل (يا فجر كاذب) است، امّا فجر دوّم (يا فجر صادق) كه در دخول وقت نماز صبح، معتبر است، پهن شدن آن سپيدى به طور افقى در امتدادآسمان است. به عبارت ديگر فجر صادق، پخش شدن سفيدى و روشنايى در امتداد آسمان است بعداز آنكه قبلًا به طور عمودى در افق‌بالا رفته است.

4- مستحب است در اوّل وقت به اداى نماز صبح مبادرت شود و تا نزديك طلوع خورشيدبه تأخير انداخته نشود مگر براى شخص خواب يا فراموش كننده يا كسى كه مشغول به كارى بوده است و بهتر اين است كه نماز صبح، در حالت تاريكى و قبل از آنكه صبح كاملًا روشن گردد، يعنى در سپيده دم بجا آورده شود.

احكام وقت:

1- در هنگام شروع به نماز، واجب است نسبت به دخول وقت نماز، علم يا اطمينان پيدا كند و نماز قبل از وقت جايز نيست. واگر كسى قبل از وقت، نماز بگزارد، باطل است و براى او حساب نمى‌شود.

2- وقت نماز را مى‌توان از راههاى زير تشخيص داد:

الف- خود شخص علم پيدا كند در صورتيكه قادر به تشخيص فجر، زوال، طلوع و غروب خورشيد باشد.

ب- به شهادت دو شاهد عادل اعتماد كند زيرا چنين شهادتى در نزد عقلا، مفيد اطمينان است، بلكه ظاهر اين است كه شهادت‌يك شاهد عادل نيز كفايت مى‌كند چون شهادت يك نفر عادل نيز در نظر عقلا، اطمينان آور است.

ج- به اذان مؤذّن مورد اطمينان اعتماد كند. برخى از فقها عدالت مؤذّن را شرط مى‌دانند ولى اقوا اين است كه وثوق واطمينان به اوكفايت مى‌كند و عدالت شرط نيست.

د- به محاسبات علمى مطمئن اعتماد كند در صورتيكه از اهل خبره ثقه صادر شده و اطمينان آور باشد.

3- مقيّد بودن به فرارسيدن وقت واجب است و قبل از دخول وقت، بجا آوردن نماز جايز نيست و اگر كسى عمداً قبل از وقت، نماز بخواند، هر چند در اثناى نماز هم وقت داخل شود، نماز او باطل است.

4- اگر با اعتقاد دخول وقت، نماز گزارد و بعداز اتمام نماز، متوجّه شود كه همه نماز را قبل از وقت، خوانده است، نماز اوباطل و اعاده آن واجب است، امّا اگر در هنگام نماز، وقت داخل شده باشد نماز او صحيح مى‌باشد. و در اين حالت (دخول‌وقت در هنگام نماز) جايز است كه بعداز زوال، بلافاصله نماز عصر را بجا آورد هر چند كه بخشى از وقت، اختصاص به ظهردارد. نسبت به مغرب و عشا نيز حكم همين است.

5- اگر به گمان اينكه مغرب را قبلًا بجا آورده يا از باب غفلت يا فراموشى، نماز عشا را شروع كند، و در اثناى نماز متوجّه اشتباه‌خود شود، نيّت خود را به نماز مغرب تبديل كند مگر اينكه در ركوع ركعت چهارم متوجّه شود كه در اين صورت، احتياط اقتضامى‌كند كه نماز را با همان نيّت عشا تمام كند، بعد مغرب را بجا آورد ودوباره عشا را نيز اعاده نمايد.

6- اگر به هر دليلى، نماز تا آخر وقت به تأخير افتاد تا اينكه فقط به اندازه يك ركعت نماز وقت باقى ماند، واجب است نماز رابه نيّت ادا بجا آورد زيرا كسى كه يك ركعت نماز را در وقتش درك نمايد، همه نماز را درك كرده است، ولى جايز نيست كسى عمداًنماز را تا اين وقت، به تأخير بيندازد.

7- اگر وقت نماز به قدرى تنگ شود كه اگر مستحبّات نماز را بجا آورد، قبل از اتمام نماز، وقت تمام مى‌شود، واجب است‌مستحبّات را رها كرده و تنها به واجبات اكتفا نمايد.

8- انجام دادن نماز مستحبّى در وقت نماز واجب جايزاست، اگر وقت، وسعت داشته باشد. و همچنين بجا آوردن نماز مستحبّى‌جايز است هر چند در ذمّه او قضاى نمازهاى فوت‌

شده واجب، باقى مانده باشد. ولى احتياط اقتضا مى‌كند كه نماز واجب و همچنين‌قضاى نماز واجب، بر نمازهاى مستحبّ، مقدّم شود.

9- بين ظهر و عصر و همچنين بين مغرب و عشا، مراعات ترتيب واجب است يعنى نماز ظهر قبل از عصر و نماز مغرب قبل ازعشا بجا آورده شود، و اگر عمداً بر عكس انجام دهد، نمازش باطل است.

و اگر از باب جهل به اين حكم (ندانستن وجوب ترتيب) بر عكس انجام دهد، بنابر احتياط هر دو نماز را اعاده كند.

و اگر از باب سهو، بر عكس انجام دهد، هر دو نماز او صحيح است. هر چند- در مورد نماز ظهر و عصر- بنابر احتياط مستحبّ، چهار ركعت، به قصد آنچه در ذمّه‌اش است، بدون تعيين ظهر يا عصر، بجا آورد.

10- بنابر احوط، عدول از نيّت در اثناى نماز، از ظهر يا مغرب به عصر يا عشا، جايز نيست امّا عكس آن اشكال ندارد. پس اگربه نيّت ظهر وارد نماز شد و در اثنا متوجّه شد كه ظهر را قبلًا خوانده است، نمى‌تواند به نيّت عصر عدول كند بلكه لازم است از باب‌احتياط، نمازش رابه پايان برساند و بعد نماز عصر را شروع كند. امّا اگر به تصوّر اينكه ظهر را بجا آورده، وارد نماز عصر شود و در اثناى آن بياد آورد كه‌ظهر را نخوانده است، مى‌تواند بدون اينكه نماز را قطع كند، به نيّت ظهر عدول نمايد. نسبت به مغرب و عشا نيز حكم همين است.

11- به تأخير انداختن نماز از اوّل وقتش در موارد زير واجب است:

الف- در حالتى كه عذرى وجود داشته باشد كه مانع از بجا آوردن نماز به طور كامل شودو اميد برود يا احتمال بدهد كه آن عذر قبل از پايان وقت، مرتفع گردد مانند مرضى كه مانع از نماز در حالت ايستاده است و يا عذرى‌مشابه آن.

بلى، مبادرت به نماز با تيمّم جايز است هر چند احتمال بدهد يا اميد داشته باشد كه عذرش از بين برود.

ب- براى آماده كردن مقدّمات نماز از قبيل: طهارت، پوشش (لباس) پاك، مكان مباح‌و غيره.

ج- براى آموختن احكام نماز، اجزاء و شرايط آن.

د- در جايى كه نماز با يك واجب ديگر كه وقت آن تنگ است، تعارض پيدا كند مانند: تطهير مسجد از نجاست، نجات دادن‌انسان محترم ديگر از هلاكت، يا اداى دين و بدهى كه طلبكار آن را مى‌خواهد و او هم قدرت پرداخت آن را دارد.

اوقات نوافل يوميّه:

1- وقت نافله ظهر، قبل از فريضه ظهر است پس از زوال خورشيد تا وقتى كه سايه به وجود آمده بعداز زوال، به اندازه دو قدم يايك ذراع برسد.

2- وقت نافله عصر، بعداز زوال وبعداز فريضه ظهر است تا زمانى كه سايه به وجود آمده به اندازه چهار قدم يا دو ذراع برسد.

3- وقت نافله مغرب از هنگام اداى فريضه مغرب است تا از بين رفتن شفق يا سرخى مغرب. نافله مغرب، بعداز نماز مغرب‌خوانده مى‌شود.

4- وقت وتيره (نافله عشاء) بعداز نماز عشاء است و تا هر وقت كه وقت عشاء ادامه دارد، وتيره نيز وقت دارد، ولى‌بهتر اين است كه بعداز نماز عشاء، فوراً وبدون فاصله قابل توجّهى بجا آورده شود.

5- وقت نماز شب از نيمه شب تا طلوع فجر دوّم (فجر صادق) ادامه دارد، وبهتر اين است كه در سحر يعنى در يك‌سوّم آخر شب انجام شود وهرچه به فجر نزديكتر باشد بهتر است.

6- وقت نافله نماز صبح، بين فجر اوّل و نمايان شدن سرخى مشرق است، ومى‌توان آن را بر فجر نيز مقدّم داشت و با نماز شب‌يكجا بجا آورد.

7- نظر مشهور بين فقها اين است كه نافله‌هاى نماز ظهر و عصر را در غير روز جمعه نمى‌توان بر زوال خورشيد مقدّم داشت.

8- امّا در نماز شب جايز است كه قبل از نيمه شب هم انجام شود مخصوصاً براى مسافر و كسى كه براى او دشوار است كه بتواند دروقتش بجا آورد. و همچنين براى صاحبان عذر همچون شخص سالمند و كسى كه از سردى يا بيمارى و مانند آن مى‌ترسد نيز مقدّم‌داشتن نماز شب جايز است، ولى بهتر اين است كه در نيمه شب و بهتر از آن، در سحر انجام شود.

سنن و آداب وقت:

1- مبادرت به نماز و تعجيل در اقامه آن در اوّل وقت فضيلت وبه تأخير نينداختن آن بدون عذر، استحباب مؤكّد دارد، و همچنين‌بعداز فوت وقت فضيلت، باز هم تعجيل در آن مستحبّ است وهرچه نماز به اوّل وقت، نزديكتر باشد بهتر است.

2- از استحباب در تعجيل نماز، موارد و حالات زير استثنا شده است:

الف- به تأخير انداختن نماز صبح و ظهر و عصر از اوّل وقت، براى كسى كه بخواهد نافله‌هاى آنها را قبل از آنها بخواند.

ب- به تأخير انداختن فريضه حاضر براى بجا آوردن قضاى نماز فوت شده در صورتيكه از فوت وقت فضيلت براى فريضه حاضر، خوف نداشته باشد.

ج- زمانى كه اقبال (و توجّه قلبى كافى) براى شروع به نماز نداشته باشد پس به تأخير بيندازد تا اين حالت فراهم‌شود.

د- براى انتظار برپا شدن نماز جماعت نسبت به امام جماعت.

ه- به تأخير انداختن نماز مغرب نسبت به روزه دارى كه علاقه به افطار دارد يا كسى ديگر بر سفره افطار، منتظر اوست.

و- مسافرى كه عجله دارد.

3- جمع بين دو نماز ظهر و عصر و همچنين مغرب و عشاء با يك اذان و دو اقامه اشكال ندارد، ولى مستحبّ است كه بين دو نمازمشترك در وقت، فاصله زمانى هر چند به مقدار اداى نوافل و تعقيبات، گذاشته شود.

4- مستحبّ است در هنگام زوال خورشيد، به تسبيح و دعا و عمل صالح مشغول باشد.

5- تأخير نماز عصر تا آن وقت كه سايه شاخص بعداز زوال به شش قدم برسد، كراهت دارد.

6- مبادرت در قضاى واجبات فوت شده مستحبّ است زيرا فوت فريضه، به هر دليلى باشد، سهل انگارى، مسامحه و تعلّل درقضاى آن را توجيه نمى‌كند.

7- انتخاب اوقات ذيل براى انجام نمازهاى مستحبّى ابتدايى‌[1](مبتدأة) كراهت دارد.

الف- بعداز نماز صبح تا طلوع خورشيد.

ب- بعداز نماز عصر تا غروب خورشيد.

ج- از هنگام طلوع خورشيد تا پخش و پهن شدن نور آن.

د- از هنگام بالا آمدن آفتاب تا زوال.

ه- در هنگام غروب خورشيد.

حكمت اوقات نماز:

گاهى در ذهن اين سؤال پديد مى‌آيد كه حكمت تقسيم نمازهاى يوميّه به اوقات خاص معروف چيست؟

امام رضاعليه السلام در يك حديث طولانى به اين سؤال پاسخ داده و علل تقسيم اوقات را بيان‌

[1]نمازهاى مستحب بر سه قسم مى‌باشد: 1- نوافل يوميّه كه داراى وقت خاصى هستند. 2- نمازهاى مستحبّ كه در روايات به جهت علل معيّنى مانند زيارت و غيره وارد شده‌اند. 3- نمازهايى كه نصّ معيّنى در مورد آنها وارد نشده ولى از باب اينكه نماز وسيله تقرّب هر پرهيزكارى است به خداوند، بجا آورده مى‌شود. اين قسم سوّم نمازهاى مستحبّى، ابتدائى (مبتدأة) ناميده مى‌شود.

مى‌فرمايد. امام‌عليه السلام درباره اوقات‌نمازهاى پنجگانه مى‌فرمايد:

«إنّما جُعلت الصلاة في هذه الأوقات، ولم تقدّم ولم تؤخّر لأنّ الأوقات المشهورة المعلومة التي تعمّ أهل الأرض فيعرفها الجاهل والعالم أربعة:

- غروب الشمس، مشهور معروف تجب عنده المغرب.

- وسقوط الشفق (أي الحمرة المغربية)، مشهور معلوم تجب عنده العشاء.

- وطلوع الفجر، مشهور معلوم تجب عنده الغداة.

- وزوال الشمس، مشهور معلوم تجب عنده الظهر.

ولم يكن للعصر وقت معلوم مشهور مثل هذه الأوقات الأربعة، فجعل وقتها عند الفراغ من الصلاة التي قبلها.

وعلّة اخرى: إنّ اللَّه عزّ وجلّ أحبّ أن يبدأ الناس في كلّ عمل أوّلًا بطاعته وعبادته، فأمرهم أوّل النهار أن يبدؤوا بعبادته ثمّ ينتشروا فيما أحبّوا من مرمّة دنياهم‌فأوجب صلاة الغداة عليهم.

فإذا كان نصف النهار وتركوا ما كانوا فيه من الشغل، وهو وقت يضع الناس فيه ثيابهم ويستريحون ويشتغلون بطعامهم وقيلولتهم، فأمرهم أن يبدؤوا أوّلًابذكره وعبادته فأوجب عليهم الظهر، ثمّ يتفرّغوا لما أحبّوا من ذلك.

فإذا قضوا ظهرهم، وأرادوا الانتشار لآخر النهار، بدؤوا أيضاً بعبادته، ثمّ صاروا إلى ما أحبّوا من ذلك، فأوجب عليهم العصر، ثمّ ينتشرون فيما شاؤوا من‌مرمّة دنياهم.

فإذا جاء الليل ووضعوا زينتهم وعادوا إلى أوطانهم ابتدؤوا أوّلًا بعبادة ربّهم، ثمّ يتفرّغوا لما أحبّوا من ذلك، فأوجب عليهم المغرب.

فإذا جاء وقت النوم، وفرغوا ممّا كانوا به مشتغلين أحبّ أن يبدؤوا أوّلًا بعبادته وطاعته ثمّ يصيروا إلى ما شاؤوا أن يصيروا إليه من ذلك، فيكون قد بدؤوا في‌كلّ عمل بطاعته وعبادته، فأوجب عليهم العتمة، فإذا فعلوا ذلك لم ينسوه ولم يغفلوا عنه، ولم تقس قلوبهم، ولم تقل رغبتهم»[1]

«... نماز در اين اوقات قرار داده شده، نه پيش و نه پس از آن، زيرا اوقات وزمانهاى مشهور ومعلوم كه همه اهل زمين رافرامى‌گيرد و همگى از جاهل و عالم، آنها را مى‌شناسند، چهار وقت است:

- غروب خورشيد، كه مشهور و معروف است و نماز مغرب در اين وقت واجب مى‌شود.

- سقوط شفق و از بين رفتن سرخى مغرب، كه مشهور و معلوم است ونماز عشاء در اين وقت واجب مى‌شود.

- طلوع فجر، كه مشهور و معلوم است و نماز صبح در اين وقت واجب مى‌شود.

[1]وسائل الشيعه، ج 3، باب 10، أبواب المواقيت، ص 117، حديث 11.