2- اقوا اين است كه انسان اگر باسلام نماز، درود گفتن حقيقى را قصد كند جايز است مثل اينكه با سلام دادن، سلام به امامجماعت يامأمومين يادو فرشته موكّل خود را قصد كند، وهمچنين جايز است اين قصد را در خاطر خود بگذراند مثلًا نماز گزارمنفرد، وقتى كه السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ مىگويد آن دو فرشته را در ذهن خود مرور دهد، وامام جماعت هم آن دو فرشتهومأمومين را در ذهن خود در نظر بگيرد، ومأموم هم دوفرشته را باامام جماعت در ذهن خود مجسم كند و به آنان سلام دهد.
امّا وقتى نمازگزار السَّلَامُ عَلَينا وَعَلى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ مىگويد، مىتواند- اگر بخواهد- پيامبران وائمه طاهرين وفرشتگان موكّل رادر ذهن خود مرور دهد.
3- مستحب است نماز گزار منفرد و امام جماعت در سلام پايانى، به طرف راستشاشاره كند، مأموم نيز با سلام به طرف راستشاشاره نمايد و اگر در سمت چپ او نماز گزارى باشد، با سلام ديگر به طرف چپش اشارهكند. همچنين براى مأموم مستحب است- چنانكه در حديث شريف آمده است- به قصد پاسخ به سلام امام جماعت، سلام سوّم هم بگويد.
دهم- ترتيب
1- از آنجا كه نماز عبادتى است با افعال مشخص وشكل وشيوه ويژه، بايد آن را باهمان شكل، ترتيب ونظمى كه در شريعت آمدهانجام داد وبه آن مقيد بود. بنابر اين مقدم ومؤخر كردن افعال نماز به دلخواه انسان نيست وبايد آن ترتيبى را كه در منابع شرعى آمدهواز سيره وعمل پيامبر خداصلى الله عليه وآله وائمه طاهرينعليهم السلام روايت شده، مراعات كرد.
2- اگر نماز گزار ترتيب معيّن ياد شده را بهم بزند، چند حالت قابل تصور است كه باحكم خود بيان مىشود:
الف- اين كه عمداً ترتيب را بهم بزند كه نماز در اين صورت باطل است چه ترتيب در افعال نماز بهم خورده باشد يا در اقوال آن. (جزئيات اين مطلب در احكام شك ومبطلات نماز ان شاء اللَّه بيان مىشود.)
ب- اين كه سهواً ترتيب اركان را بهم بزند؛ مثل مقدم كردن دو سجده برركوع. در اين حالت هم نماز باطل است.
ج- اين كه سهواً ركن را بر غير ركن مقدم كند؛ مثل مقدم كردن ركوع برقرائت. در اين صورت چيزى براو نيست وبه نمازش ادامهدهد.
د- اين كه سهواً غير ركن را برركن مقدم نمايد؛ مثل مقدم كردن تشهد بر دوسجده يا مقدم
كردن يك سجده برركوع. در اينصورت نمازگزار بايد برگردد، اوّل ركن وسپس اعمال بعد از ركن را انجام دهد ونمازش را تكميل كند، كه ان شاء اللَّه صحيح است.
ه- اين كه سهواً ترتيب بين دو فعل غير ركن را بهم بزند؛ مثل مقدم كردن قرائت سوره برحمد. در اين صورت برگردد وآن دو فعلرا طبق تربيب شان بجا آورد. آنچه گفته شد در صورتى است كه وارد در ركن بعدى نشده باشد، اما اگر مثلًا وارد در ركوع شده باشد، به نمازش ادامه دهد وچيزى براو نيست.
در سه حالت اخير يعنى بندهاى (ج) و (د) و (ه)، بعد از نماز، دوسجده سهو بجاآورد؛ بنابراينكه دوسجده سهو براى هر نوع كمى وزيادى واجب باشد.
3- اگر سهواً ترتيب ركعات نماز را بهم بزند؛ مثل اينكه در ركعت دوم باشد وخيال كند در ركعت سوم است ولذا بجاى حمدوسوره، تسبيحات اربعه را بخواند، يا در ركعت سوم باشد وخيال كند در ركعت دوم است وحمد وسوره وقنوت بخواند، نماز اواشكال ندارد.
يازدهم- موالات
1- برنماز گزار واجب است، صورت نماز را به همان گونه كه بين متشرعة (يعنى مؤمنينى كه به احكام شرع مقيدمىباشند) معروف است، نگهدارد، واز آن جمله رعايت نمودن موالات، يعنى پياپى انجام دادن افعال نماز است، كه بايد بينآنها به گونهاى كه صورت نماز محو شود، فاصله ايجاد نگردد.
2- همانطور كه افعال، بايد دنبال هم انجام شود، در قرائت وذكرها نيز موالات بايد مراعات گردد، وبين آيات وذكرها وعباراتوكلمات وحروف آنها فاصله نيفتد به طوريكه آنها را از صورت قرائت وذكر واحد ومرتبط بهم خارج گرداند.
3- اگر نماز گزار عمداً موالات وپياپى بودن قرائت واذكار را بهم بزند بگونهاى كه صورت قرائت ياذكر، متلاشى شود، نماز اوباطل مىگردد.
اما اگر سهواً در موالات قرائت يا ذكر اخلال كند، پس اگر سبب شود كه صورت قرائت وذكر از بين برود، واجب است عباراتوكلماتى را كه اخلال كرده اعاده نمايد ونمازش صحيح است، اما اگر اين اخلال سهوى به محو صورت وشكل نماز منجر شود، نماز اوباطل خواهد بود.
4- اخلال در موالات بين افعال نماز نيز، اگر اندك باشد بگونهاى كه برشكل وصورت نماز تأثير نگذارد، اشكال ندارد، اما اگر درحدى باشد كه به محو صورت نماز منجر شود، باطل كننده نماز است.
5- طول دادن ركوع وسجود وخواندن دعاها و ذكرهاى زياد وقرائت سورههاى طولانى در نماز اشكال ندارد، زيرا اينها به اصلموالات ضررى نمىرسانند، وبر صورت وشكل نماز تأثير منفى ندارند.
دوازدهم- قنوت
تعريف قنوت
قنوت در لغت به طور مطلق به معناى خضوع وفرمانبردارى وتسليم بودن است، وبه دعا ونماز وپرستش نيز به عنوان مصداقهاىخضوع وتبعيت از خداوند، قنوت گفته مىشود. امادر اصطلاح فقهى، قنوت، دعا به شيوه خاص ودر موقعيت مخصوصى از نمازاست.
احكام قنوت:
1- قنوت عبارت است از دعا كردن با بلند كردن دستهادر مقابل صورت به گونهاى كه كف دستها به طرف آسمان وپشت دستها بهسوى زمين باشد، ودر اغلب نمازها بعد از خواندن حمد وسوره وقبل از ركوع ركعت دوم، انجام مىشود، واگر نماز گزار بدون بلندكردن دستها، دعا بخواند، ثواب دعا را- ان شاء اللَّه- خواهد داشت.
2- قنوت در همه نمازهاى واجب ومستحب، مستحب است، ودر نمازهاى واجب يوميهاى كه با صداى بلند خوانده مىشودمخصوصاً در نمازهاى صبح ومغرب وجمعه وهمچنين در نماز وتر، استحباب آن مؤكد است.
3- استحباب قنوت- همانطوركه گفتيم- فقط يكبار قبل از ركوع ركعت دوم هرنماز است مگر در موارد ذيل كه موقعيت وترتيبخاصى دارد:
الف- نماز عيدين: نماز عيد فطر وعيد قربان، پنج قنوت در ركعت اول وچهار قنوت در ركعت دوم دارد.
ب- نماز آيات: اين نماز دويا پنج قنوت دارد كه در جاى خود- ان شاء اللَّه- به آن اشاره خواهد شد.
ج- نماز جمعه: نماز جمعه دوقنوت دارد يكى قبل از ركوع ركعت اول وديگرى بعد از ركوع ركعت دوم.
د- نماز وتر: در نماز وتر نيز به پيروى از امام كاظمعليه السلام دعا بعد از ركوع مستحب است.
4- در قنوت، خواندن ذكر مخصوص شرط نيست بلكه جايز است نمازگزار هردعا وذكر
ومناجاتى را كه بخواهد بخواند، وصلوات برپيامبرصلى الله عليه وآله بفرستد، وبراى خود وپدر ومادر ومؤمنين ومؤمنات طلب آمرزش نمايد.
همچنين جايز است قرآن، مخصوصاً آيات مشتمل بردعا را بخواند، ولى بهتر اين است كه دعاها وذكرهاى منقول از پيامبرصلى الله عليه وآلهوائمه طاهرينعليه السلام خوانده شود كه بهتر از همه كلمات فرج است:
لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِيمُ الْكَرِيمُ، لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِيُالْعَظِيمُ، سُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَواتِ السَّبْعِ وَرَبِّ الْأَرَضِين السَّبْعِ، وَمَا فِيهِنَّ وَمَا بَيْنَهُنَّ وَمَا فَوْقَهُنَّ وَمَا تْحتَهُنَّ، ورَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيم، وَالْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
5- جايز است به غير عربى دعا بخواند گرچه احوط ترك آن است.
6- بهتر اين است كه قنوت را باصلوات برپيامبر وآل او آغاز كند وبا صلوات براو وآل او ختم نمايد بلكه بهتر است در وسط قنوتهم صلوات بفرستد.
7- مستحب است قنوت در نماز مخصوصاً در نماز وتر طول داده شود.
8- در همه نمازها- چه نمازهايى كه بلند خوانده مىشود ياآهسته- مستحب است قنوت باصداى بلند خوانده شود، حتى مأموم، در نماز جماعت، در صورتيكه امام جماعت صداى او را نشنود.
سيزدهم- تعقيبات نماز
مجموعه زيادى از روايات تأكيد مىكند براينكه نمازگزار نبايد بعد از اتمام نماز فوراً بلند شود وبرود، بلكه شايسته است در جاىخود بنشيند وبرخى از دعاها وذكرها وآيات قرآنى را بعد از نماز بخواند. براستى انسان چقدر نيازمند است كه در گرما گرم مبارزه ورويارويى با فشارهاى هواى نفس وشيطان وزندگىمادى، بهمناجات باپروردگارش بپردازد، ولحظاتى از شبانگاهان وساعاتىاز روز را به تضرّع وزارى به درگاه او بگذراند، واز او كمك بجويد واز او آمرزش بخواهد وبراو توكل نمايد.
روايات منقول از پيامبرصلى الله عليه وآله واهل بيت او به طور متواتر تأكيد دارد براينكه «تعقيب» بعد از نماز مستحب است ودرهمين روايات، بهترين نمونهها از دعاها وذكرهاى مناسب اين لحظات ذكر شده، كه به تناسب اين رساله مختصر، تنها گلچينى ازآنها را ذكر مىكنيم.
استحباب تعقيب:
1- امام صادقعليه السلام فرمود:
«إنّ اللَّه فرض عليكم الصلوات الخمس في أفضل الساعات، فعليكم بالدعاء في أدبار الصلوات».[1]
«خداوند نمازهاى پنجگانه را در بهترين ساعات برشما واجب كرده است وبر شماست كه به دنبال اين نمازها، دعا كنيد.»
2- امام صادقعليه السلام نيز فرمود:
«من صلّى صلاة فريضة وعقّب إلى اخرى، فهو ضيف اللَّه، وحقٌّ على اللَّه أن يكرم ضيفه».[2]
«كسى كه نماز واجب را بخواند وتانماز ديگر به تعقيب اشتغال ورزد، مهمان خدا مىباشد، وبر خداوند است كه مهمان خود راگرامى بدارد.»
3- بازهم امام صادقعليه السلام فرمود:
«يستجاب الدعاء في أربعة مواطن: في الوتر، وبعد الفجر، وبعد الظهر، وبعد المغرب».[3]
«دعا در چهار مورد استجابت مىشود: در نماز وتر، بعد از نماز صبح، بعد از نماز ظهر وبعد از نماز مغرب.»
4- امام باقرعليه السلام مىگويد:
«انّ رسول اللَّهصلى الله عليه وآله قال: قال اللَّه عزّ وجلّ:
يابن آدم، اذكرني بعد الفجر ساعة، واذكرني بعد العصر ساعة، أكفك ما أهمّك».[4]
«پيامبر خداصلى الله عليه وآله فرمود كه خداوند فرموده است: اى فرزند آدم! مرا ساعتى بعد از (نماز) صبح وساعتى بعد از (نماز) عصر ياد كن، من در مورد همه آنچه براى تو مهم است، تورا كفايت خواهم كرد.»
5- پيامبر خداصلى الله عليه وآله فرمود:
«من أدّى للَّه مكتوبة فله في إثرها دعوة مستجابة.[5]
«هركس نماز واجبى را براى خدا بجا آورد، به دنبال آن، دعاى استجابت شدهاى دارد.»
6- از امام صادقعليه السلام روايت شده است:
«إنّ فضل الدعاء بعد الفريضة على الدعاء بعد النافلة، كفضل الفريضة على النافلة.[6]
«فضيلت دعا بعد از نماز واجب نسبت به دعاى بعد از نماز مستحب، مانند فضيلت نماز واجب نسبت
[1]وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، باب 1، ابواب التعقيب، ص 1015، حديث 6.
[2]همان، حديث 5.
[3]همان، حديث 4.
[4]همان، حديث 3.
[5]همان، حديث 8.
[6]همان، حديث 2.
به نماز مستحباست.»
دُعا يا نافله؟
7- زراره مىگويد:
«سمعتُ أبا جعفرعليه السلام يقول:
«الدعاء بعد الفريضة أفضل من الصلاة تنفّلًا، وبذلك جرت السنّة».[1]
از امام باقرعليه السلام شنيدم كه مىفرمود: «دعا بعد از نماز واجب، بهتر از نماز مستحبّى است، وسنت بر همين جارى شدهاست.»
8- از امام صادقعليه السلام سؤال شد: درباره دومردى كه يكى از آنها تاصبح به نماز ايستاده، وديگرى نشسته ودعا مىكند، كدام يكبهتر است؟ فرمود:
«الدعاء أفضل»[2]
«دعا بهتر است.»
تسبيح فاطمه 3:
9- امام صادقعليه السلام فرمود:
«من سبّح تسبيح فاطمةعليها السلام قبل أن يثني رجليه من صلاة الفريضة غفر اللَّه له، ويبدأ بالتكبير»[3]
«كسى كه بعد از نماز واجب وقبل از آنكه از جاى خود حركت كند وجابجا شود، تسبيح فاطمه را بگويد، خداوند او را مىآمرزد. اين تسبيح باتكبير آغاز مىشود.»
10- در روايت آمده است كه: از امام صادقعليه السلام در باره اين قول خداوند(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراًكَثِيراً)سؤال شد كه اين ذكر كثير چيست؟ فرمود:
«من سبّح تسبيح فاطمةعليها السلام فقد ذكر اللَّه الذكر الكثير».
«كسى كه تسبيح فاطمهعليه السلام را بگويد خداوند را بسيار ياد كرده است.»[4]
11- امام صادقعليه السلام درباره كيفيت تسبيح حضرت زهرا (س) فرمود:
«با 34 تكبير (اللَّهُ أَكْبَرُ) آغاز مىكنى وبعد 33 مرتبه الحمد للَّه وسپس 33 مرتبه سبحان اللَّه مىگويى.»[5]
[1]وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، باب 5، ابواب التعقيب، ص 1015، حديث 1.
[2]همان، باب 5، ص 1020، حديث 3.
[3]همان، باب 7، حديث 1.
[4]همان، باب 8، حديث 5.
[5]همان، باب 10، حديث 2.
سه تكبير:
12- مفضل بن عمر مىگويد:
قلت لأبي عبداللَّهعليه السلام: لأيّ علّةٍ يكبّر المصلّي بعد التسليم ثلاثاً يرفع بها يديه؟ فقال: «لأنّ النبيّصلى الله عليه وآله، لمّا فتح مكّة صلّى بأصحابه الظهر عند الحجرالأسود، فلمّا سلّم رفع يديه، وكبّر ثلاثاً، وقال: لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ، أَنْجَزَ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَأَعَزَّ جُنْدَهُ، وَغَلَبَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ، فَلَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُالْحَمْدُ، يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شْيءٍ قَدِيرٌ. ثمّ أقبل على أصحابه فقال: «لا تَدَعُوا هذا التكبير وهذا القول في دبر كلّ صلاة مكتوبة، فإن من فعل ذلك بعدالتسليم، وقال هذا القول، كان قد أدّى ما يجب عليه من شكر اللَّه تعالى على تقوية الإسلام وجنده»[1]
به امام صادقعليه السلام عرض كردم: به چه علت نماز گزار بعد از سلام سه بار دستهايش را بالا مىبرد وتكبير مىگويد؟ فرمود: پيامبراسلامصلى الله عليه وآله وقتى مكه رافتح كرد، نماز ظهر را در كنار حجر الاسودبا اصحابش بجا آورد وچون سلام داد، دستهايش را بالا برد وسه بار تكبيرگفت وبعد اين دعا را خواند:
لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ، أَنْجَزَ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَأَعَزَّ جُنْدَهُ، وَغَلَبَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ، فَلَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شْيءٍ قَدِيرٌ.
سپس روبه اصحابش كرد و فرمود: «اين تكبير واين دعا را در تعقيب هيچ نماز واجبى ترك نكنيد زيرا كسى كه بعد از سلام اين دعارا بگويد، آن شكرى را كه از جهت تقويت اسلام وسربازان اسلام بر او واجب شده است، ادا كرده است.»
هرچه بخواهد داده مىشود:
13- امام صادقعليه السلام فرمود:
«من قال: سُبْحانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ للَّهِ وَلَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ أربعين مرّة في دبر كلّ صلاة فريضة قبل أن يثني رجليه، ثمّ سأل اللَّه، اعطي ماسأل»[2]
«كسى كه بعد از هرنماز واجب وقبل از آنكه از جاى خود حركت كند چهل بار بگويد: سُبْحانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ للَّهِ وَلَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ وسپس حاجات خود را از خدا بخواهد، هر چه را خواسته باشد، به او داده خواهد شد.»
بين الطلوعين:
14- پيامبر خداصلى الله عليه وآله فرمود
[1]وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، باب 14، ابواب التعقيب، ص 1030، حديث 2.
[2]همان، باب 15، حديث 6.
«من جلس في مصلّاه من صلاة الفجر إلى طلوع الشمس ستره اللَّه من النّار.[1]
«كسى كه در جايگاه نماز خود از نماز صبح تاطلوع خورشيد، بنشيند، خداوند اورا از آتش جهنّم در امان نگه مىدارد.»
15- امام امير المؤمنينعليه السلام فرمود:
«الجلوس فيالمسجد بعد طلوع الفجر إلى طلوعالشمس أسرع في جلبالرزق من الضرب في الأرض».[2]
«نشستن در مسجد بعد از طلوع فجر تاطلوع خورشيد، براى جلب روزى، سريعتر از مسافرت برروى زمين، عملمىكند.»
16- امام رضاعليه السلام وقتى صبح مىشد، نماز صبح را بجا مىآورد وبعد از آنكه سلام مىداد، در مصلّاى خود مىنشست و همچنانتسبيح مىگفت و حمد خدا بجا مىآورد وتكبير ولَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ مىگفت وصلوات بر پيامبرصلى الله عليه وآله مىفرستاد تا اينكه خورشيد طلوعمىكرد.[3]
كامل كردن ايمان:
17- محمد بن سليمان ديلمى مىگويد:
از امامصادقعليه السلام پرسيدم: فدايت گردم، شيعيانت مىگويند كه ايمان بردو قسم است: ايمان مستقر وثابت، ايمان مستودع وغير ثابت، پس به من چيزى بياموز كه اگر آن را بگويم ايمان خود را كامل كرده باشم. امامعليه السلام فرمود: در تعقيب هر نماز واجب بگو:
رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبّاً، وَبِمُحَمَّدٍ نَبِيّاً، وَبِالْإِسْلَامِ دِيناً، وَبِالْقُرْآنِ كِتاباً، وَبِالْكَعْبَةِ قِبْلَةً، وبِعَلِيٍّ وَلِيّاً وَإِماماً، وَبِالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ وَالْأَئِمَّةِ صَلَواتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، اللَّهُمَّ إِنِّي رَضِيتُ بِهِمْ أَئِمَّةًفَأَرْضِنِي لَهُمْ، إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٍ.[4]
پيامبر وبهشت وحور العين:
18- امام امير المؤمنينعليه السلام فرمود:
«اعطي السمع أربعة: النبيّصلى الله عليه وآله، والجنّة، والنّار، والحور العين، فإذا فرغ العبد من صلاته فليصلِّ علىالنبيّصلى الله عليه وآله، وليسأل اللَّه الجنّة، وليستجير باللَّه من النار، ويسأل اللَّه أن يزوّجه الحور العين، فإنّه من صلّى على النبيّصلى الله عليه وآله رُفِعت دعوته، ومن سأل اللَّه الجنّةقالت الجنّة: يا ربِّ، اعطِ عبدك ما سأل، ومن استجار باللَّه من النار، قالت النار: يا ربِّ، أجر عبدك ممّا استجارك منه، ومن سأل الحور قُلنَ: يا ربِّ، اعطِعبدك ما سأل».[5]
[1]وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، باب 18، ابواب التعقيب، حديث 4.
[2]همان، حديث 1.
[3]همان، باب 18، حديث 7.
[4]همان، باب 20، حديث 1.
[5]همان، باب 22، حديث 6.