6- شرط تمام خواندن در سفرهاى شغلى اين است كه با ده روز اقامت در وطن يا غير وطن، قطع نشود زيرا اقامت ده روز، حكمقبلى را از بين مىبرد پس در سفر اوّل خود بعداز اقامت، واجب است شكسته بخواند و سپس از سفر دوم، تمام بخواند اگرچه در سفراوّل، جمع بين قصر وتمام احوط است. در اينجا تفاوت نمىكند كه اقامت ده روز با نيّت قبلى يا بدون قصد و نيّت، صورت گرفتهباشد.
7- كسى كه شغلش مسافرت نيست امّا براى او كارى پيش مىآيد كه سبب مىشود چندين سفر متوالى برود، وظيفه او تمام نيستبلكه بايد شكسته بخواند، چه، تعدّد مسافرتها كاملًا تصادفى باشد يا اينكه از زمان اوّلين سفر، قصد آن را داشته باشد مثل كسى كهكالاى تجارى يا محصولات كشاورزى دارد كه مىخواهد طى چند سفر متوالى، آنها را به جاى ديگر انتقال دهد.
8- كسى كه از وطنش اعراض كرده امّا هنوز براى خود وطن جديدى انتخاب نكرده است و در جستجوى وطن به سفر مىپردازد، بايد در سفر قصر كند امّا اگر خانه به دوش شود و قصد ماندن در جاى معيّنى را نداشته باشد، بايد تمام بخواند، و مانند اوست كسانىكه براى فرار از ظلم و قهر ستمگران وطاغيان، به جنگلها، بيابانها، كوهها و مردابها پناه مىبرند.
هشتم- رسيدن به حدّ ترخّص
حد ترخّص نقطهاى است كه مسافر در هنگام رفتن، شكسته خواندن نماز را از آنجا آغاز مىكند و در هنگام بازگشت از سفر بارسيدن به آن نقطه، نماز را تمام مىخواند.
1- اقرب اين است كه حدّى كه مسافر در هنگام رفتن، شكسته خواندن را از آنجا شروع مىكند، خروج از خانهها و رسيدن بهبيابان است، آنجا كه صداى اذان ديگر شنيده نمىشود ومسافر از خانهها دور مىشود به گونهاى كه صاحبان خانهها، مسافر رانمىبينند و امروزه از طرف راهنمائى و رانندگى علايمى براى خروج از شهرها گذاشته مىشود كه نزديك به همين معيارى است كهگفته شد.
همچنين است در هنگام بازگشت يعنى به محض رسيدن مسافر به حد ترخّص به همين معنى كه گفته شد، حكم شكسته خواندنهم پايان مىيابد يعنى هنگاميكه مسافر در بين خانهها داخل شود و اذان شهر را بشنود.
امّا در شهرهاى بزرگ مثل مكّه و كوفه سابق بنابر احتياط واجب، در هنگام بازگشت بايد نماز را تا هنگام وارد شدن به منزلخود به تأخير اندازد.
2- حدّ ترخّص چنانكه نسبت به وطن معتبر است، در شهرى كه مسافر قصد اقامت ده روزه دارد نيز معتبر است. پس كسى كه بهقصد هشت فرسخ و اقامت ده روزه در مقصد، سفر كند،
او به محض رسيدن به حدّ ترخّص شهر خود، نماز را شكسته مىخواند تا اينكه به حدّ ترخّص شهر مقصد برسد كه از آنجا بايد تمامبخواند زيرا قصد دارد ده روز در مقصد اقامت كند. اگرچه احوط اين است كه نماز را تا رسيدن به منزل به تأخير اندازد.
سپس در هنگامى كه بازگشت را آغاز مىكند، بايد همچنان تمام بخواند تا موقعى كهبه حدّترخّص شهر محل اقامت ده روزه خود برسد امّا در راه كه هشت فرسخ يا بيشتر است بايد شكسته بخواند تا اينكه به حدّترخّص وطن خود برسد.
3- اگر شهر در جاى بلندى قرار داشته باشد كه نشانههاى آن از مسافت بسيار دورهم ديده شود يا در زمين خيلى پستى قرار داشتهباشد كه به صرف خارج شدن آثار آن ديده نشود يا اينكه ساختمانهاى چندين طبقه بلندى داشته باشد كه از مسافتهاى دور ديده شودو يا اينكه آغاز سفر از جايى باشد كه نه خانهاى در آنجا وجود دارد و نه اذان، در همه اين حالات و موارد مشابه، معيار در تشخيصحدّترخص، وضعيت شهرهاى عادى در اراضى هموار و طبيعى است.
4- در مناطقى كه اهالى آن در چادرها زندگى مىكنند، همين كه چادرها را نبيند، در تحقّق حدّترخّص كفايت مىكند.
5- معيار در ديده نشدن ديوارها و شنيده نشدن اذان، حالات عادى و معمولى از هر جهت است، پس اگر هوا غبارآلود يا مهآلودباشد به گونهاى كه از فاصله چند متر، ديوارها ديده نشود يا اينكه چشم بيننده خيلى ضعيف يا خيلى قوى باشد يا اينكه گوش شنوندهخيلى ضعيف يا خيلى حسّاس باشد يا صداى اذان خيلى بلند يا خيلى ضعيف باشد، در همه اين حالات، ملاك اصلى آن حالت عادى وطبيعى و متعارف است.
6- اگر مسافر در بين سفر، از وطن خود عبور مىكند، تا به حدّترخّص وطن خود رسيد بايد نمازش را تمام بخواند و بر تمامخواندن باقى بماند تا موقعيكه براى ادامه سفر از وطن خود خارج مىشود. و در هنگام خروج، وقتى كه به حدّترخّص وطن خودرسيد دوباره قصر بخواند بشرطى كه سفر جديد او هشت فرسخ يا بيشتر باشد.
7- اگر در هنگام رفتن شك كند كه به حدّترخّص رسيده يا نه، بايد همچنان تمام بخواند واگر در هنگام بازگشت يا رسيدن بهشهرى كه ده روز در آنجا اقامت مىكند، شك كند كه به حدّ ترخّص رسيده يا نه بايد همچنان شكسته بخواند.
احكام اقامت شرعى
كسى كه مىداند ده روز يا بيشتر در جايى غير از وطنش مىماند يا تصميم گرفته باشد كه ده روز يا بيشتر در جايى غير از وطنش (چه آنجا شهر باشد يا روستا يا چادر يا بيابان) اقامت
كند، احكام وطن بر او جارى مىشود يعنى بايد روزه بگيردونمازش را تمام بخواند و فرق ندارد كه اين اقامت از روى اختيار باشد يا اجبار يا اضطرار.
جزئيات مسأله به شرح ذيل بيان مىشود:
1- تنها گمان به اقامت ده روز براى جارى شدن احكام اقامت كفايت نمىكند بلكه بايد علم داشته باشد يا تصميم گرفته باشد، چنانكه نيّت اقامت هم بدون علم به ماندن ده روز يا تصميم بر آن، تحقّق پيدا نمىكند. پس اگر مردّد باشد يا در ماندن ده روز شك ياحتّى گمان داشته باشد، صرف نيّت قلبى كفايت نمىكند.
2- اگر اقامت خود را منوط به امرى كند كه تحقّق آن مشكوك است، اقامت شرعى صدق نمىكند مثل اينكه ماندن خود را بهاجازه مقامات مربوطه، يا يافتن رفيق، يا پيدا كردن جاى مناسب براى سكونت و مانند آن معلّق كند زيرا همه اين امور با تصميمماندن ده روز منافات دارد.
3- اگر تصميم بر ماندن داشته باشد ولى احتمال ضعيفى بدهد كه مانعى براى ماندن او ايجاد شود، احتمالى كه با تصميم او منافاتنداشته باشد، ضرر به اين حكم نمىرساند و او بايد نمازش را تمام بخواند.
4- در تحقّق يافتن ده روزه، ماندن ده روز و نه شب كفايت مىكند و لازم نيست كه شب دهم نيز ضمن ده روز باشد. پس اگر كسىتصميم بگيرد كه از روز اوّل ماه تا غروب روز دهم در جايى بماند، اقامت او درست است و همچنين اگر روز شكسته را از يك روزديگر جبران نمايد، مانند اين كه از ظهر روز اوّل تا ظهر روز يازدهم قصد اقامت كند، اين براى تمام خواندن كفايت مىكند اگرچهاحوط در اين فرض، جمع بين قصر و تمام است.
5- اقامت ده روز بايد در يك شهر يا در يك روستا باشد و نه تلفيقى از دو محلّ دور از هم يعنى در صورتى مىتواند نماز را تمامبخواند كه همه ده روز را در يكجا بماند. پس اگر قصد كند كه ده روز در نجف و كربلا بماند، اقامت شرعى تحقّق نمىيابد و بايد درهر دو جا شكسته بخواند ولى اگر يك شهر به وسيله رودخانهاى به دو بخش تقسيم شود، مانند دو طرف رودخانه در شهر بغداد، درصورتيكه عرف هر دو بخش را يك شهر بداند، اقامت ده روز در هر دو بخش صحيح است ونماز تمام خوانده مىشود.
6- اگر شهر به اندازهاى بزرگ باشد كه وحدت عرفى خود را از دست بدهد هر چند كه به يك نام ناميده شود، لازم است درمنطقه معيّنى از مناطق متعدّد آن، نيّت اقامت كند مانند شهر نيويورك زيرا- مثلًا- منطقه «بروكلى» عرفاً از منطقه «لونگ آيلند» يا «نيوجرسى» يا حتّى «منهاتن» تفاوت دارد و اينكه همه آنها نيويورك ناميدهمىشود كفايت نمىكند امّا اگر شهرى مانند تهران و قاهره باشد كه اقامت در شمال و جنوب آن، اقامت در يك شهر به شمار
مىرود، در هر منطقهاى از آن كه اقامت كند كفايت مىكند، و به طور كلّى ملاك قضاوت عرف است كه آيا انتقال از يك محلّه آن شهر بهمحلّه ديگر را سفر مىنامد يا نه؟ اگر سفر صدق نكند، هر دو محلّه، يك شهر محسوب خواهد شد.
7- قصد اقامت شرعى بدين معنى نيست كه در طول ده روز به هيچوجه از حدود عرفى محل اقامت خود خارج نشود، بلكه اگر ازابتدا قصد داشته باشد يا بعداً تصميم بگيرد كه به نواحى نزديك شهر مانند مناطق سياحتى و تفريحى وزيارتى آن برود، چنانچه كمتراز چهار فرسخ باشد و در عرف، همچنان اقامت در آن شهر صدق كند و در همان روز به محلّ اقامت خود برگردد مثل اينكه صبح برودو عصر بازگردد، اقامت او اشكال پيدا نمىكند و نمازش را بايد تمام بخواند.
8- براى كسى كه در سفر تابع ديگرى است مثل فرزند، يا همسر و يا رفقاى همسفر، قصد اجمالى اقامت به مقدارى كه پدر، ياشوهر و يا دوستانش قصد كردهاند، بى آن كه دقيقاً بداند كه ده روز را قصد كردهاند يا نه كفايت نمىكند، بلكه بايد از لحظهاى كهدانست آنان ده روز قصد كردهاند، او هم قصد اقامت كند.
9- اگر به عنوان مثال قصد كند كه تا آخر ماه در جايى بماند و تا آخر ماه هم ده روز باشد، نمازش را تمام بخواند امّا اگر روز تركمحل اقامت او روز آخر ماه باشد ولى او نمىداند كه از روز آمدن او تا روز ترك محل اقامت (آخر ماه) ده روز خواهد شديا نه بايد شكسته بخواند مثل اينكه نمىداند آيا ماه قمرى كامل است تا مدّت اقامت ده روز شود و او بايد نماز را تمام بخواند يا ناقصاست كه او بايد او شكسته بخواند، دراين صورت او بايد شكسته بخواند حتّى اگر ماه بعداً كامل شود واو ده روز بماند زيرا در روز اوّلنمىدانسته كه ماه كامل است واو دهروز درآنجا خواهد ماند.
10- اگر قصد كند كه ده روز در جايى بماند ولى بعد تصميم خود را عوض نمايد يا ترديد پيدا كند، چنانچه اين تغيير يا ترديد، بعداز آن باشد كه يك نماز چهار ركعتى (ظهر يا عصر يا عشا) را تمام خوانده باشد، بايد تا زمانى كه در آنجاستهمچنان تمام بخواند، امّا اگر قبلاز آنكه يك نماز چهار ركعتى را تمام خوانده باشد، تغيير قصد دهد يا ترديد پيدا نمايد، حكممسافر را داشته و بايد نمازش را شكسته بخواند، امّا نسبت به روزه اگر تغيير تصميم يا ترديد او قبلاز زوال (ظهر شرعى) باشد، روزه او درست نيست و اگر بعداز زوال باشد، روزه آن روز صحيح است و از باب احتياط قضاى آن را نيز بجا آورد.
11- اگر مسافر يكى از نمازهاى چهارركعتى را به قصد قصر شروع كند و در بين نماز تصميم بگيرد كه ده روز در آنجا بماند، نمازش را بصورت تمام تكميل كند وصحيح است.
12- اگر قصد كند ده روز بماند و به نماز چهارركعتى به نيّت تمام شروع كرده باشد ولى در بين نماز، تصميم به سفر بگيرد واقامتش را بهم بزند، چنانچه اين تصميم، قبلاز وارد شدن در
ركعتسوم باشد، نماز را شكسته به پايان رساند و اگر بعداز ورود در ركعت سوم و قبلاز ركوع باشد بنابر احوط شكسته به پايان رسانديعنى بنشيند و سلام دهد و دو سجده سهو بجا آورد و سپس بصورت شكسته اعاده نمايد امّا اگر بعداز ورود در ركوع ركعت سوم باشد، نماز باطل شده و بايد شكسته اعاده كند.
13- در تحقّق آقامت معتبر شرعى، شرط نيست كه شخص در طول ده روز، مكلّف به نماز باشد:
الف- پس اگر در هنگام قصد اقامت، نابالغ بوده و بعداز چند روز به بلوغ برسد، نماز را تمام بخواند و روزه بگيرد هر چندروزهاى باقيمانده بعداز بلوغ، كمتر از ده روز باشد.
ب- همچنين است اگر زنى كه در روزهاى قاعدگى خود به سر مىبرد قصد ده روز اقامت كند وبعداز چند روز پاك شود، بايد درروزهاى باقيمانده هر چند كمتر از ده روز باشد، تمام بخواند.
ج- همين حكم نسبت به ديوانه اگر هوشيار شود نيز جارى است.
14- اگر قصد كند كه ده روز در جايى بماند و بعداز اتمام ده روز باز هم بخواهد چند روز ديگرى هم در آنجا بماند، نمازش راهمچنان تمام بخواند و نياز به قصد مجدّد ندارد زيرا اقامت معتبر شرعى ماندن ده روز يا بيشتر در يك محل است نه اينكه هر ده روزاحتياج به قصد مستقل داشته باشد. پس حكم اقامت همچنان استمرار پيدا مىكند تا زمانى كه با مسافرت جديد، اقامت خود را بههم بزند.
15- با قصد اقامت در جايى، همه احكام شخص حاضر در وطن بر او جارى مىشود مثل تمام خواندن نماز، روزه گرفتن، استحباب نافلههاى روزانه، وجوب نماز جمعه و عيدين در حالت فراهم شدن شرايط وجوب.
16- اگر كسى در جايى قصد اقامت شرعى كند سپس در هنگام اقامت هر چند بعداز تمام خواندن يك نماز چهار ركعتى يا بعدازانقضاى ده روز، تصميم بگيرد كه از آنجا تا كمتر از چهار فرسخ خارج شود، دراينجا چند صورت دارد كه بيان مىشود:
الف- اگر تصميم داشته باشد كه دوباره به جاى اوّل بازگردد و بعداز بازگشت، ده روز ديگر نيز در آنجا بماند، نمازش را درهنگام رفتن و در مقصد و در محلّ اقامت اوّل خود تمام بخواند.
ب- همين حكم را دارد اگر تصميم داشته باشد كه در مكان ديگرى كه با مكان اوّل او، هشت فرسخ فاصله ندارد، ده روز اقامتكند.
ج- امّا اگر تصميم بازگشت به محلّ اقامت خود نداشته و راه بين محل اقامت تا مقصد يابه اضافه بازگشت به وطنش، هشت فرسخ باشد، بايد نماز را شكسته بخواند.
د- اگر از اقامت در محل اوّل اعراض كند و سفر جديدى در پيش گيرد ولى در هنگام
بازگشت، از همين محل اوّل اقامت خود عبورمىكند، دراين صورت هم در زمان رفتن و هم در مقصد وهنگام بازگشت و عبور از محلّ اوّل اقامت خود، نماز را شكسته بخواند.
ه- امّا اگر از محل اقامت خود اعراض نكرده و تصميم داشته باشد كه به آنجا به عنوان محل اقامت خود بازگردد و سپس از آنجا بهسفر جديدى برود، بنابر اقوى دراين صورت، بايد در موقع، در رفتن و در مقصد و هنگام بازگشت و در محل اقامت خود- تا زمانىكه به سفر جديد نرفته باشد- نماز را تمام بخواند اگرچه احوط جمع بين تمام و شكسته است.
و- اگر تصميم به بازگشتن به محل اقامت خود داشته باشد ولى مردّد باشد كه بعداز بازگشت در آنجا بماند يا نه يا بكلى از مسألهاقامت كردن و نكردن غفلت كند، در هر دو حالت بايد تمام بخواند و احوط جمع بين قصر و تمام است.
ز- اگر محل اقامت خود را ترك كند در حاليكه مردّد باشد بين بازگشت و عدم بازگشت و يا بكلّى از اين امر غافل باشد، احتياطآن است كه در موقع رفتن و در مقصد و هنگام بازگشت و در محلّ اقامت خود بين قصر و تمام جمع كند تا اينكه وضعيّت خود را روشنكند كه اگر تصميم ماندن گرفت، تمام بخواند و اگر تصميم به سفر جديدى گرفت، شكسته بخواند، اگرچه اقوى اين است كه تمامبخواند تا زمانى كه تصميم به سفر نگرفته است.
همه آنچه گفته شد در صورتى است كه در همان روز يا شب بازگردد امّا اگر در نظر داشته باشد كه بيش از اين در خارج از محلاقامت خود بماند، احوط جمع بين قصر و تمام در تمام صورتهاى يادشده است.
17- اگر قصد كرده باشد كه ده روز در جايى بماند ولى بعد منصرف شود و نظرش را تغيير دهد امّا شك كند كه آيا اين تغيير نيّتبعداز تمام خواندن يك نماز چهارركعتى بوده تا بر تمام خواندن باقى بماند يا قبلاز آن بوده تا وظيفه او قصر باشد؟ بنا بگذارد براينكه عوض شدن تصميم او قبلاز تمام خواندن نماز بوده پس به وظيفه قصر برگردد و نمازش را شكسته بخواند.
18- اگر مسافر تصوّر كند كه دوستان همسفر او ده روز قصد اقامت كردهاند و او هم ده روز قصد كند امّا بعداز آنكه يك نمازچهارركعتى را تمام خوانده روشن شود كه آنان چنين قصدى نكردهاند، اينجا دو صورت دارد:
الف- اگر قصد او مشروط به اقامت دوستانش باشد بگونهاى كه قصد او منوط به قصد آنان باشد، دراين صورت، اظهر قصر استحتّى اگر او قبلًا قطع داشته باشد به اينكه آنان ده روز مىمانند.
ب- امّا گاهى ممكن است داعى و انگيزه او در قصد اقامت، گمانش به اقامت دوستانش باشد، ظاهر ايناست كه وظيفه او تمامخواندن است هر چند با پىبردن بهاشتباهش، قصدش عوض شود.
احكام مردّد بودن
1- اگر كسى مسافرت كند و هشت فرسخ را هم بپيمايد ولى با رسيدن به مقصد، مردّد باشد كه آيا ده روز در آنجا بماند يا نه، تازمانى كه در ترديد است بايد شكسته بخواند هر چند سىروز هم در آنجا بماند امّا بعداز گذشتن سىروز بايد نماز را تمام بخوانداگرچه قصد اقامت ده روز هم نداشته باشد، بلكه حتّى اگر در همان روز هم قصد سفر داشته باشد.
2- حكم ياد شده براى كسى است كه به مدّت سىروز در يك مكان به حالت ترديد به سر ببرد امّا اگر در مكانهاى متعدّد جدا ازهم يا در طول مسير مسافرت خود، مردّد باشد بايد شكسته بخواند هر چند بعداز گذشت سىروز هم باشد.
3- اگر در يكجا به مدّت 29 روز بين ماندن و رفتن مردّد باشد، سپس به جاى ديگرى مسافرت كند و در آنجا نيز 29 روز را درحال ترديد باشد، بايد همچنان شكسته بخواند تا زمانى كه قصد اقامت ده روز در يك مكان نمايد يا سىروز را در يك مكان به حالترديد بماند.
4- اگر قبلاز رسيدن به چهار فرسخ ترديد پيدا كند، از حين پيدا شدن ترديد بايد تمام بخواند زيرا اين حالت به معناى ترديد دراصل سفر است و چون به چهار فرسخ هم نرسيده، تا زمانى كه قصد پيمودن مسافت را نكند مسافر محسوب نمىشود امّا اگر در بين راهو قبلاز چهار فرسخى تنها در اقامت در برخى از منازل ترديد داشته باشد ولى قصد او براى پيمودن مسافت معتبر شرعى يعنى هشتفرسخ همچنان باقى است، بايد شكسته بخواند.
احكام جهل، سهو و شك در نماز مسافر
1- اگر مسافرى كه وظيفه او شكسته است، تمام بخواند چنانچه اصل حكم را مىداند امّا از باب سهو تمام خوانده، يا اصل حكمرا مىداند ولى خصوصيات آن را نمىداند، يا اصل حكم را مىداند ولى نسبت به موضوع جهل دارد (يعنى نمىداند كه آيا اينسفرش موجب قصر است يا نه) در همه اين حالات نمازش باطل است، امّا اگر نسبت به اصل حكم جهل داشته باشد، نمازشصحيح است.
برخى از نمونهها و مصداقهاى اين مسأله بشرح ذيل است:
الف- مسافرى كه مىداند وظيفهاش قصر است، اگر نماز چهارركعتى را عمداً تمام بخواند، نمازش باطل است.
ب- امّا اگر نماز را تمام بخواند و نسبت به واجب بودن قصر در سفر، جاهل باشد، اعاده بر او واجب نيست.
ج- ولى اگر نسبت به اصل حكم وجوب قصر در سفر علم داشته امّا جزئيات مربوط به احكام مسافر را نمىدانسته و تمام خواندهاست، واجب است اعاده كند اگر وقت باقى است و قضا كند اگر وقت نماز گذشته است.
د- اگر حكم قصر در سفر را مىداند ولى نمىداند كه آيا اين سفر او موجب قصر است يا نه مثل اينكه خيال كند اين راهى كه اوپيموده به اندازه مسافت شرعى نيست در حاليكه در واقع بوده است، چنانچه تمام بخواند بايد اعاده يا قضاء كند.
ه- اگر فراموش كرده كه مسافر است يا فراموش كرده كه حكم مسافر قصر است ونماز را تمام بخواند، چنانچه وقت نماز باقىباشد بايد به طور شكسته اعاده كند واگر بعداز گذشتن وقت نماز متوجّه شود، چنانچه اصل حكم را فراموش كرده باشد (حكمقصر در سفر) بنابر احتياط واجب قضا كند امّا اگر موضوع را فراموش كرده (يعنى فراموش كرده كه مسافر است) قضإ؛ ففّندارد.
و- اگر حكم قصر را مىداند و همچنين مىداند كه مسافر است ولى به خاطر غفلت، نماز چهارركعتى را تمام بخواند، نمازشباطل است و بايداعاده يا قضا كند.
2- اگر كسى كه وظيفهاش تمام است، شكسته بخواند در همه حالات نمازش باطل است مگر كسى كه ده روز در جايى اقامت كردهولى نمىداند كه حكمش تمام است.
3- كسى كه عقيده دارد سفر او هشت فرسخى است و نماز را شكسته بخواند، بعد روشن شود كه او اشتباه كرده و سفرش كمتر ازمسافت شرعى بوده است، بايد نماز را بصورت تمام اعاده يا قضا كند.
4- اگر عقيده داشته كه سفرش به مسافت شرعى نمىرسد يا دراين مورد شك داشته است سپس در ميان راه برايش آشكار شود كهراهش به اندازه مسافت قصر است، نمازش را قصر بخواند اگرچه راه باقيمانده به اندازه مسافت قصر نباشد و اگر قبلاز آن تمام خواندهاست بايد بصورت قصر اعادهكند.
5- اگر به نيّت تمام به نماز چهارركعتى شروع كند در حاليكه فراموش كرده كه مسافر است يا فراموش كرده كه حكم او قصر استولى در بين نماز متوجّه شود، چنانچه قبلاز ركوع ركعت سوم باشد، نماز را شكسته به پايان رساند و كافى است واگر بعداز ركوعركعت سوم باشد، نمازش باطل است و بايد بصورت قصر اعاده كند.
6- كسى كه وظيفه او تمام است- مانند كسى كه ده روز قصد اقامت كرده است- اگر از روى ندانستن حكم خود، به نيّت قصر شروعبه نماز چهارركعتى كند و در بين نماز متوجّه شود، واجب است از قصر به تمام عدول كند و نمازش صحيح است.
7- اگر وقت نماز فرارسد و او در وطنش يا در محل اقامت شرعىاش باشد، بهتر است كه نماز