سير عنقاى جمالش كه نگنجد در كون
طمع جلوه او بين تو زهر بىجايى
قطره بىسر و پا را ز كجا آن مقدار
كه درون دل خود جاى دهد درياى
سخن دوست درين پرده كسى را زيبد
كه به غير از غم يارش نبود پروايى
شرح درد دل خود كردمى ار يافتمى
در همه عمر دمى روى جهان آرايى
از خط و خال تو هر بيخبرى را چه خبر
به سها ره نبرد ديده نابينايى
لاف عشقش مزن امروز علايى بزبان
چون يقين از پس امروز بود فردايى
[ميان آب حياتى و آب مىجويى- فراز گنجى و از فاقه در تك و پويى] 41[1]
ميان آب حياتى و آب مىجويى
فراز گنجى و از فاقه در تك و پويى
تو كوى دوست همى جويى و نمىدانى
كه گر نظر بحقيقت كنى تو آن كوبى
رخى كه آينه بنموده است نيز از تست
چو نيك درنگرى اصل و فرع آن رويى
ز بوى زلفش از آن غافلى كه مزكومى
وگرنه از خم زلفش تو خود يكى مويى
سرادق جبروتى معطر از دم تست
تو مشك طيبى و از جهل جيفه مىبويى
[1](*) آ: ص 427 مخمس بيست و هشتم، ب برگ 199 الف غزل 40، ت: برگ 448 غزل 26، ن: ص 17 غزل 28.
حظاير ملكوت از تو زيب مىيابد
تو در مزابل طبع و هوا چه مىجويى
گلى ز گلشن وصلى فتاده اندر خاك
ميان گلخن حرص و حسد چه مىپويى
يزم مجلس خاصش علائيا نفسى
رهت دهند اگر دست دل ز خود شويى
رباعيات
1-
عيب است بلند بركشيدن خود را
و ز جمله خلق برگزيدن خود را
از مردمك ديده ببايد آموخت
ديدن همه كس را و نديدن خود را
***2-
نه ديده بود كه جستجويش نكند
نه كام و زبان كه گفتگويش نكند
هردل كه در و مهر الهى نبود
گر پيش سگ افكنند بويش نكند
***3-
گر مهر على و آل بتولت نبود
اميد شفاعت ز رسولت نبود
گر طاعت حق جمله برآوردى تو
بىمهر على هيچ قبولت نبود
***4-
برسيد عزيزى كه على اهل كجائى
گفتم بولايت على، كز همدانم
نى زان همدانم كه ندانند على را
من زان همدانم كه على را همه دانم
***5-
غمناكم و از در تو باغم نروم
جز شاد و اميدوار و خرم نروم
از درگه همچو تو كريمى هرگز
نوميد كسى نرفت من هم نروم
***6-
حاشا كه ز زخم تيغ و خنجر ترسيم
وز بستن پاى و رفتن سر ترسيم
ما گرم روان دوزخ آشامانيم
از گفت و شنيد خلق كمتر ترسيم
7-
گر بدر منيرى و سما منزل تو
وز كوثر اگر سرشته باشد گل تو
گر مهر على نباشد اندر دل تو
مسكين تو و سعيهاى بيحاصل تو
***8-
شاها ز كرم بر من درويش نگر
بر جان من خسته دلريش نگر[1]
هرچند نيم لايق بخشايش تو
بر من منگر بر كرم خويش نگر[2]
***9-
دل تنگم و ديدار تو درمان منست
بىرنگ رخت زمانه زندان منست[3]
برهيچ دلى مباد و برهيچ تنى
آنچه از غم هجران تو برجان منست[4]
*** بيت
داروى درد جانان سوز و گداز و زارى است
منشور ملك عشقش اندوه و ذلّ و خوارى است[5]
[1]- هفت رباعى اول در تذكرهها موجود است.
[2]- اين رباعى در بالاى منبر« مسجد شاه همدان» در كشمير منقوش و منسوب به على همدانى است. ر- ك: نقش پارسى بر احجار هند( على اصغر حكمت) ص 66.
[3]- منقول در« مجالس العشاق» ص 16 ولى با سبك على همدانى چندان مطابقت ندارد.
[4]- رباعى زير را هم بعضى به على همدانى منسوب كردهاند ولى مسلما از سرودههاى خواجوى كرمانى است:
سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً
و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ
فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى
برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)
[5]- ص.
باب هفتم رساله درويشيه
به قلم مير سيد على همدانى تصحيح از مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
مقدمه مصحّح
در پيرامون شعرگوئى سيد همدانى و آثار شعرى او قبلا توضيحات كافى داده شد (برگرديد به ص 213 تا 225) در اينجا متن چهل و يك غزل او را كه مجموعا «چهل اسرار» نام دارد مىآوريم و به دنبال آن نيز نه رباعى و يك فرد را كه به وى منسوب گرديده است ذكر مىكنيم.
اشعارى كه در اين باب آمده يك بار در سال 1347 ه. ش. به صورت مجموعهاى با تصحيح خانم دكتر سيده اشرف ظفر و دكتر محمد رياض خان به وسيله انتشارات وحيد چاپ و انتشار يافت. در پانويس صفحات مجموعه مزبور، اختلافات نسخههائى كه شعرها از آن برگرفته شده ذكر گرديده كه در اين چاپ از تمام آنها صرفنظر كرديم و به جاى ذكر نسخه بدلهاى متعدد در پاورقى، كوشش شد كه صحيحترين و بهترين شكل هر شعرى انتخاب و در متن گنجانده شود و هيچ يك از اشعارى هم كه در نسخههاى مأخذ هست از قلم نيفتد. در اينجا توضيحاتى پيرامون نشانههاى اختصارى مربوط به مآخذ مىدهيم:
ن: چهل اسرار طبع امرتسر 1333 ه. ق. تدوينكننده نياز على خان داراى 41 غزل.
ب: نسخه خطى متعلق به موزه بريتانيا (شماره 16840.ddA ) داراى 39 غزل.
ت: تذكره علائى تأليف خواجه شهاب الدين عبد اللّه مرواريد موجود در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران.
م: نسخه خطى متعلق به كتابخانه ملى ملك- تهران (شماره 4250) نوشته 907 ه. ق. داراى ده غزل از على همدانى.
- يكى بودن سبك نگارش آن با آثار فارسى سيد و شباهت زياد با آنها از لحاظ اختصار و لحن خطابى و واعظانه. كه با اندك مقايسهاى اين مدعا روشن مىگردد.
- بسيارى از اشعار كه در اين رساله آمده در ديگر آثار سيد ديده مى شود. مثلا پارهاى از اشعارى را كه در صفحات 107 و 113 و 115 و 129 به نقل از ديگر آثار سيد آورديم در اين رساله مىتوانيد بياييد.
- خطاب «اى عزيز» كه در آغاز بسيارى از مطالب اين رساله آمده در پارهاى ديگر از رسائل سيد فراوان است- از جمله در فتوتنامه و مشارب الاذواق- و عبارت «الحمد للّه حق حمده و الصلاة على خير خلقه» را كه اين رساله با آن آغاز مىشود در آغاز رساله سير و سلوك سيد مىتوان ديد (برگرديد به ص 151) همچنين پارهاى از آيات و رواياتى كه در اين رساله بدانها استشهاد شده، در رسايل ديگر سيد مورد استناد قرار گرفته (مثلا روايت «حفت الجنة بالمكاره» كه در ص 6 آمده در يكى از اشعار سيد بدان اشارت رفته است. برگرديد به ص 459).
- بىپروائى در انتقاد از حكام و سلاطين و علماى ظاهر كه در بسيارى از آثار سيد و برخوردهاى او مشهود است (برگرديد به صفحات 36 و 37 و 52 و 53 و 65 و 66 و 123 و 124 و 189) در اين رساله هم به چشم مى خورد.
برخى نيز با يافتن نسخهاى از اين رساله كه گويا در حدود قرن سيزدهم كتابت شده و به سيد محمد نوربخش منسوب گرديده، آن را نسخه منحصر به فرد اثرى از نوربخش پنداشتهاند و بدون توجه به قرائنى كه انتساب آن را به سيد همدانى ثابت مىنمايد دوبار (و شايد هم بيشتر) آن را به صورتى پرغلط به نام نوربخش منتشر كردهاند (با عنوان نفسشناسى).