کتاب احکام و مناسک حج

فصل سوم - وقوف به مشعر

(مسأله 517)شخص حاج پس از انجام وقوف به عرفات، در مغرب شب عيد بايد به طرف مشعرالحرام كوچ كند، به نحوي كه نماز مغرب و عشا را در مشعر بخواند; و آن را "مزدلفه" نيز مي‌نامند. و آن بياباني است كه بين "مأزمين" (تنگه اي است بين عرفات و مشعر) و "حياض" و "وادي محسر" واقع شده است . و اين حدود سه گانه خارج از مشعراست و وقوف در آنها كافي نيست ; مگر در صورت ازدحام و كثرت جمعيت كه در اين صورت وقوف در "مأزمين" مانعي ندارد.(مسأله 518)وقوف در مشعر نيز از اركان حج است كه اگر عمدا آن را به طور كلي ترك كند حج او باطل است ; و وقت آن از طلوع فجر شب دهم است تا طلوع آفتاب . و هر چند وقوف در همه اين وقت واجب است، ولي آنچه ركن است وقوف در جزئي از اين وقت مي‌باشد; هر چند يك دقيقه باشد.(مسأله 519)وقوف در مشعر نيز مانند وقوف در عرفات از عبادات است و بايد با نيت و قصد قربت و اخلاص آن را بجا آورد; و اگر براي ريا يا مقاصد ديگر انجام شود باطل است .(مسأله 520)بنابر احتياط واجب در مشعر ذكر خدا را ترك نكند; هر چند مختصر باشد. و بر پيامبر6و آل او نيز صلوات بفرستد.(مسأله 521)بنابر احتياط واجب بايد شب دهم را نيز تا طلوع فجر در مشعر به سر برد و آن را "بيتوته در مشعر" مي‌نامند. و آن هم بايد با نيت و قصد قربت واقع شود; هر چند ترك آن

موجب بطلان حج نيست در صورتي كه وقوف بعد از طلوع فجر را انجام دهد.(مسأله 522)جايز است كمي پيش از طلوع آفتاب از مشعر به طرف مني حركت كند; ولي بنابر احتياط به نحوي حركت كند كه پيش از طلوع آفتاب وارد وادي محسر كه متصل به مشعر است نشود.(مسأله 523)جايز است براي اشخاص ضعيف و معذور - مانند زنان و بچه ها و پيرمردان و بيماران و كساني كه براي پرستاري و راهنمايي آنان لازم است و همچنين كساني كه ترسانند - وقوف در مشعر را در شب انجام دهند و شبانه به طرف مني كوچ كنند; ولي بنابر احتياط واجب پيش از نصف شب حركت نكنند; و اگر بتوانند تا جايي كه ممكن است بمانند و مانند ديگران وقوف را پس از طلوع فجر انجام دهند بهتر است . و مخفي نماند كساني كه حجشان نيابتي است و موظفند فرائض و واجبات حج را به نحو كامل انجام دهند، مشكل است به عنوان راهنمايي و پرستاري زنان و ضعيفان شب كوچ كنند و به وقوف اضطراري اكتفا كنند; بلكه اين اشكال نسبت به خود ضعيفان نيز اگر حجشان نيابتي باشد جاري است .(مسأله 524)اگر در اثر فراموشي يا عذري ديگر وقوف از طلوع فجر تا طلوع آفتاب را به طور كلي ترك كند، كافي است از طلوع آفتاب تا ظهر روز عيد - هر چند مدت كمي باشد - در مشعر وقوف كند. و اين وقوف اضطراري مشعر است ; و اگر اين را عمدا ترك كرد، حجش باطل است .(مسأله 525)از آنچه گذشت معلوم شد براي وقوف در مشعر سه وقت است : يك وقت اختياري ودو وقت اضطراري . وقت اختياري آن از طلوع فجر روز عيد است تا طلوع آفتاب ; و

وقت اضطراري اول، شب عيد است براي زنان و كودكان و ضعيفان ; و وقت اضطراري دوم از اول آفتاب روز عيد است تا ظهر، براي كسي كه در اثر عذر هيچ يك از دو وقت اول را درك نكرده است .(مسأله 526)چون وقوف به عرفات دو وقت دارد: اختياري و اضطراري، و وقوف به مشعر سه وقت دارد: يك اختياري و دو اضطراري شبانه و روزانه، پس جمع آنها پنج مي‌شود; و براي شخص حاج به ملاحظه درك و عدم درك آنها دوازده صورت فرض مي‌شود: يك صورت اينكه هيچ كدام را به هيچ نحو درك نكند. و شش صورت اينكه هر دو وقوف را به نحوي درك كند; زيرا با ضرب دو وقت عرفات در سه وقت مشعر شش صورت مركب به دست مي‌آيد. و پنج صورت اينكه فقط يكي از وقتهاي پنجگانه را درك كند. اينك احكام صورتهاي دوازده گانه را به نحو اجمال بيان مي‌كنيم :اول :اينكه هيچ يك از دو وقوف را به هيچ نحو درك نكند; در اين صورت بدون اشكال حج او باطل است ; و بايد با همان احرام عمره مفرده بجا آورد و بنابراحتياط نيت خود را به عمره مفرده برگرداند; و اگر گوسفند يا شتر همراه داشته آن را نيز احتياطا قرباني كند. و مي‌تواند بلكه مستحب است با حجاج در مني به حال احرام بماند و بعد اعمال عمره مفرده را بجا آورد و از احرام خارج شود. پس اگر ترك دو وقوف از روي عمد بوده، بايد در سال بعد حج را بجا آورد; همچنين است اگر عمدي نبوده ولي استطاعت او باقي ماند يا از سالهاي گذشته حج بر او ثابت شده است . و

اگر حج او حج تمتع بوده، عمره تمتع را نيز در سال بعد بايد اعاده نمايد. و درهمه صورتهاي آينده كه حكم به بطلان حج مي‌شود اين دستور جاري است . و اعمال عمره مفرده - چنانكه سابقا گفته شد - علاوه بر احرام عبارت است از "طواف"، "نماز طواف"، "سعي بين صفا و مروه"، "تقصير يا حلق" و "طواف نساء و نماز آن".دوم :اينكه وقوف اختياري عرفات و وقوف اختياري مشعر را درك كند; در اين صورت حج او بدون اشكال صحيح است .سوم :اينكه وقوف اختياري عرفات و اضطراري مشعر را در روز عيد درك كند; پس اگر وقوف اختياري مشعر را عمدا ترك كرده است حج او باطل است، وگرنه صحيح است .چهارم :اينكه وقوف اختياري مشعر را با اضطراري عرفات درك كند; پس اگر وقوف اختياري عرفات را عمدا ترك كرده است حج او باطل است، والا صحيح است .پنجم :اينكه وقوف اختياري عرفات را با اضطراري مشعر در شب عيد درك كند; پس اگر ترك وقوف اختياري مشعر در اثر يكي از عذرها بوده حج او صحيح است . و سابقا در مسأله «523» گفته شد كه زنان و پيرمردان و كودكان و مريضها از معذورين محسوبند كه مي‌توانند در شب وقوف كنند و پس از نيمه شب رهسپار مني شوند. و اگر ترك وقوف اختياري مشعر از روي علم و عمد و بدون عذر بوده، هر چند بنابر مشهور حج او صحيح است، ولي بنابر احتياط واجب اعمال حج تمتع و عمره مفرده را به قصد ما في الذمه (از حج تمتع و عمره) انجام دهد و در سال بعد نيز حج را اعاده نمايد. و لازم نيست طواف و نماز و سعي و طواف نساء را تكرار كند; بلكه مي‌تواند آنها را يكبار به قصد

ما في الذمه بجاآورد.ششم :اينكه وقوف اضطراري عرفات را با اضطراري مشعر در روز عيد درك كند. پس اگر وقوف اختياري آن دو يا يكي از آنها را عمدا ترك كرده است حج او باطل است . و اگر از روي عمد نبوده بنابر اقوي حج او صحيح است ; هر چند احوط اعاده حج است در سال بعد اگر شرايط آن باقي بماند يا از سالهاي سابق حج بر او ثابت شده است .هفتم :اينكه وقوف اضطراري عرفات و اضطراري مشعر را در شب عيد درك كند; پس اگر از قبيل معذورين عمومي يعني زنان و كودكان و پيرمردان و بيماران باشد و وقوف اختياري عرفات راعمدا ترك نكرده باشد ظاهرا حج او صحيح است ; و اگر وقوف اختياري عرفات را عمدا ترك كرده است حجش باطل است . و اگر از معذورين عمومي نباشد، پس اگر وقوف اختياري عرفات را عمدا ترك كرده است بدون اشكال حج او باطل است ; و اگر وقوف اختياري مشعر راعمدا ترك كرده باشد يا ترك هيچ كدام از روي عمد نبوده، به احتياط واجب ياد شده در صورت پنجم عمل نمايد.هشتم :اينكه فقط وقوف اختياري عرفات را درك كند. پس اگر وقوف در مشعر را عمدا ترك كرده است حج او باطل است ; و گرنه احوط تمام كردن حج و اعاده حج است در سال بعد.نهم :اينكه فقط وقوف اضطراري عرفات را درك كند; در اين صورت ظاهرا حج او باطل است .دهم :اينكه فقط وقوف اختياري مشعر رادرك كند; پس اگر وقوف به عرفات را عمدا ترك كرده است حج او باطل است، و گرنه صحيح است .

يازدهم :اينكه فقط وقوف اضطراري مشعر را در روز عيد درك كند. پس اگر وقوف به عرفات يا وقوف اختياري مشعر را عمدا ترك كرده است حج او باطل است ; وگرنه احوط اتمام حج و اعاده حج است، هر چند صحت آن خالي از وجه نيست .دوازدهم :اينكه فقط وقوف اضطراري مشعر را در شب عيد درك كند. پس اگر وقوف به عرفات را عمدا ترك كرده است حج او باطل است ; و اگر از روي عمد نبوده، پس اگر از قبيل معذورين عمومي باشد ظاهرا حج او صحيح است، هر چند احوط اعاده است ; و اگر از معذورين عمومي نباشد به احتياط ياد شده در صورت پنجم عمل نمايد.(مسأله 527)اگر كسي در بياباني به گمان اينكه از عرفات است وقوف كند و بعد معلوم شود از عرفات نبوده و اشتباه كرده است، پس اگر وقت وقوف اضطراري باقي است، بايد وقوف اضطراري را انجام دهد; و اگر وقت وقوف اضطراري نيز گذشته است حكم او مانند حكم كسي است كه از روي عذر وقوف به عرفات را ترك كرده باشد. همچنين است حكم كسي كه در محلي به گمان اينكه مشعر است وقوف كند و بعد معلوم شود اشتباه كرده است .(مسأله 528)خدمه اي كه حجشان حج نيابتي است و با زنان و معذورين عمومي پيش از طلوع فجر به مني مي‌روند، ولي خود را پيش از طلوع آفتاب به مشعر مي‌رسانند و وقوف به مشعر رابه مقداري كه ركن است درك مي‌كنند، حج آنان صحيح است و ذمه كسي كه حج براي او بجا آورده اند بري مي‌شود; ولي علاوه بر اينكه معصيت كرده اند در صورتي كه اجاره آنان در مقابل همه اعمال بوده است نسبت به مقداري از مال الاجاره كه در مقابل وقوف ترك شده واقع شده است مديون مي‌باشند.

(مسأله 529)اگر كسي غير از معذورين عمومي در اثر ندانستن مسأله به وقوف اضطراري مشعر در شب عيد اكتفا كرد و به مني رفت، پس اگر مي‌تواند به مشعر برگردد و وقوف اختياري مشعر را درك كند بايد برگردد; بلكه اگر درك وقوف اختياري مقدور نيست ولي مي‌تواند وقوف اضطراري مشعر را در روز عيد درك كند، در اين صورت نيز احتياطا برگردد. و اگر به هيچ گونه نمي تواند برگردد، پس اگر وقوف اختياري عرفات را نيز درك كرده است بنابر اقوي حج او صحيح است، و بنابر احتياط واجب يك گوسفند ذبح كند. و اگر با درك وقوف اختياري عرفات و وقوف شب عيد در مشعر از روي فراموشي پيش از طلوع فجر از مشعر كوچ كرده است، اگر مي‌تواند برگردد; و اگر به هيچ گونه نمي تواند برگردد در اين صورت نيز حج او صحيح است و ذبح گوسفند نيز واجب نيست .

مستحبات وقوف به مشعر

(مسأله 530)1 -مستحب است با وقار و آرامش دل و در حال استغفار از عرفات به طرف مشعرالحرام برود و وقتي كه از طرف راست جاده به تل سرخ رسيد بگويد:

2 -در راه رفتن، ميانه رو باشد و از حركت تند يا كند بپرهيزد; و مردم ضعيف و مسلمانان را آزار ندهد; و بگويد:

3 -نماز مغرب و عشا را تا مشعر تأخير اندازد; هر چند از ثلث شب نيز بگذرد. وبين دو نماز جمع كند به يك اذان و دو اقامه ; و

نافله مغرب را بعد از نماز عشا بخواند. ولي اگر تا قبل از نصف شب نتوانست به مشعر برسد نماز مغرب و عشا را بين راه بخواند و تانصف شب تأخير نيندازد.4 -در وسط وادي، طرف راست راه پياده شود; و براي "صروره" يعني كسي كه نخستين بار است به حج آمده مستحب است در مشعر الحرام قدم گذارد.5 -هر چه مي‌تواند شب را به شب زنده داري و دعا به سر برد و بگويد:

6 -بعد از نماز صبح با طهارت حمد و ثناي خدا گويد; و آنچه مي‌تواند نعمتهاي او را به ياد آورد; و بر پيامبراكرم6و آل او صلوات بفرستد; و اين دعا را بخواند:

7 -وقوف در مشعر را با غسل شروع نمايد.8 -در حال وقوف براي خود و پدر و مادر و اولاد و اهل و مال و برادران و خواهران مؤمن خود دعا كند; زيرا مكان، مكان شريفي است . و هنگام طلوع آفتاب هفت مرتبه به گناهان خود