کتاب احکام و مناسک حج

اتمام حج عذر او برطرف شد - چه قبل از احرام باشد يا بعد از آن - بايد خودش حج را بجا آورد.(مسأله 103)اگر از ميت مالي نزد كسي به قرض يا امانت يا عاريه يا به نحوي ديگر وجود داشته باشد و مي‌داند كه حجة الاسلام به عهده ميت مي‌باشد و ورثه او از نايب گرفتن براي او استنكاف دارند، در اين صورت مي‌تواند از آن مال يك حج ميقاتي، و اگر ممكن نيست يك حج بلدي به كمترين اجرت براي ميت استيجار نمايد و يا خودش انجام دهد; ولي با دسترسي به حاكم شرع بنابر احتياط واجب از او اذن بگيرد و بقيه پول ميت را به ورثه او برساند.(مسأله 104)ذمه منوب عنه فارغ نمي شود مگر به اينكه نايب اعمال را به طور صحيح انجام دهد; پس مجرد نايب گرفتن كافي نيست . و اگر نايب در راه حج از دنيا برود بايد ديگري را نايب بگيرند; بلي اگر نايب بعد از احرام عمره تمتع و داخل شدن در حرم[1]، در حرم از دنيا برود عمره و حج او صحيح و از منوب عنه كفايت مي‌كند; هر چند اجراي اين حكم در نايب مجاني و نيز در غير عمره تمتع و حجة الاسلام خالي از اشكال نيست . و اگر نايب بعد از احرام و قبل از داخل شدن در حرم و يا پس از احرام و داخل شدن در حرم، در غير حرم از دنيا برود كافي بودن آن محل اشكال است .(مسأله 105)"نايب" يا اجير مي‌شود بر فارغ كردن ذمه ميت، يا اجير مي‌شود بر اعمال و مناسك حج كه از جمله آنها احرام است، يا اجير مي‌شود بر مجموع رفتن و برگشتن و همه اعمال، و يا اجير مي‌شود بر انجام حج صحيح . پس در فرض اول از چهار فرض مذكور اگر اجير پيش از
[1]حد حرم در پاورقي مسأله «76» بيان شده است .نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :55

««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»

فرمت PDF

شناسنامهفهرست

احرام و دخول حرم از دنيا برود، از مال الاجاره چيزي را مالك نشده است ; و اگر بعد از احرام و دخول حرم از دنيا برود همه مال الاجاره را مالك شده است . و در فرض دوم اگر پيش از احرام از دنيا برود چيزي را مالك نشده ; و اگر بعد از احرام از دنيا برود به نسبت آنچه از اعمال و مناسك انجام داده مالك شده است . و چون در اين صورت مستأجر خيار تبعض صفقه[2]دارد، پس اگر اجاره را فسخ كند، اجير اجرة المثل[1]اعمال انجام شده را طلبكار است . و در فرض سوم هر جا اجير از دنيا برود به نسبت آنچه از پيمودن راه و اعمال انجام شده از اجرة المسمي[3]طلبكار است . و در فرض چهارم اگر اركان حج را بجا آورد و از دنيا برود به طوري كه شرعا حكم به صحت حج شود، همه مال الاجاره را مالك شده ; هر چند بعضي از اعمال جزئي كه مضر به صحت حج نيست ترك شده باشد. و اگر بعضي از اركان حج ترك شده باشد از مال الاجاره چيزي را مالك نشده است، هر چند ميت برئ الذمه شده باشد. و ظاهرا آنچه متعارف است در نايب گرفتن براي حج، فرض چهارم است ; ولي چون در استيجار از بلد معمولا پيمودن راه را نيز مورد توجه قرار مي‌دهند و بسا خصوصيات آن را تعيين مي‌كنند و حج هم هر چند عنوان واحدي است ولي منطبق بر اعمال و مناسك خاصه است، پس بنابر احتياط در استيجار از بلد
[1]"خيار" يعني اختيار، و "تبعض" يعني ناقص بودن، و "صفقه" يعني چيز مورد معامله . در معامله اي كه چيز مورد معامله يا عوض آن ناقص تحويل طرف داده شود، آن طرف حق فسخ دارد; و در اينجا چيز مورد اجاره، تمام اعمال و مناسك حج بوده و چون اجير آن را تمام نكرده، مستأجر اختيار فسخ دارد.
[2]"اجرة المثل" يعني قيمت و اجرت معمولي امثال و نظاير عمل مورد نظر.
[3]"اجرة المسمي" اجرتي است كه طرفين در عقد اجاره تعيين كرده اند.نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :56

««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»

فرمت PDF

شناسنامهفهرست

نسبت به مقدار راه طي شده و اعمال انجام شده مصالحه نمايند.(مسأله 106)كسي كه براي حج تمتع اجير شده مي‌تواند اجير ديگري شود براي طواف يا سعي يا ذبح يا عمره مفرده بعد از عمل حج ; چنانكه مي‌تواند براي خودش عمره مفرده و يا طواف بجا آورد. همچنين مي‌تواند به نيابت ديگران به طور مجاني طواف يا عمره مفرده بجا آورد.(مسأله 107)كسي كه مستطيع نيست و از راه دور به نيابت ديگري به حج مي‌رود بنابر احتياط پس از انجام نيابت، در صورت تمكن يك عمره مفرده براي خودش بجا آورد; و خوب است در حد توان اين احتياط رعايت شود، ولي بنابر اقوي واجب نيست .(مسأله 108)يك نفر نمي تواند در يك سال براي دو نفر يا چند نفر نايب شود; ولي مي‌تواند از طرف دو نفر براي دو سال مختلف نايب شود، و يا از طرف يك نفر نايب شود كه خودش حج او را بجا آورد و از طرف ديگري نايب شود كه برايش يك حج بجا آورده شود هر چند به وسيله نايب گرفتن باشد.(مسأله 109)اگر كسي اجير شود كه در سال معيني براي ميت حج بجا آورد جايز نيست تأخير بيندازد; و اگر تأخير انداخت و در سالهاي بعد حج را بجا آورد ذمه ميت از حج بري شده است ولي اجير مستحق اجرت نيست، مگر اينكه مستأجر به تأخير رضايت دهد.(مسأله 110)اگر اجير شود تا براي كسي حج بجا آورد و تصادفا مريض و ناتوان گردد يا راه بسته شود، پس اگر اجاره او مقيد به همان سال اول بوده اجاره باطل مي‌شود و بايد اجرت را پس دهد; و اگر مقيد به همان سال نبوده حج به عهده اوست و بايد در سالهاي بعد انجام دهد.

(مسأله 111)اگر كسي براي حج به مبلغ معيني اجير شود و آن مبلغ كفاف حج را ندهد، كمبود آن به عهده خود اجير است ; چنانكه اگر زياد آيد باقيمانده مال خود اجير مي‌باشد.(مسأله 112)اگر كسي اجير شود خودش به نيابت ديگري حج بجا آورد، نمي تواند ديگري را نايب بگيرد، مگر با اجازه مستأجر.(مسأله 113)اگر كسي اجير شود براي ديگري در سال معيني حج بجا آورد و پيش از انجام آن خودش مستطيع شود، پس اگر استطاعت او از ناحيه اجرت حج باشد حكم آن در مسأله «29» گذشت ; ولي اگر از راه ديگري از هر جهت مستطيع شود بنابر احتياط با تراضي با طرف اجاره را به هم بزند و حج خودش را انجام دهد.(مسأله 114)اجير بايد اعمال حج را مطابق وظيفه خودش كه از راه اجتهاد يا تقليد صحيح احراز كرده انجام دهد. ولي اگر علاوه بر واجبات و شرايطي كه احراز كرده اعمال مخصوصي را كه مطابق با احتياط يا مطابق نظر منوب عنه است در ضمن عقد اجاره به عهده او گذاشته اند بايد آنها را نيز انجام دهد.(مسأله 115)در حج مستحب جايز است چند نفر در يك سال به نيابت يك نفر حج بجا آورند; چه به نحو اجاره باشد يا جعاله[1]يا شرط در ضمن عقد لازم و يا به طور مجاني . همچنين است در حج واجب و مستحب ; مثلا يك نفر نايب او شود در حجة الاسلام و ديگري در حج مستحب . حتي در حج واجب اگر متعدد باشد، مثل حجة الاسلام و حج نذري . بلكه در حجة الاسلام نيز اجير كردن چند نفر براي يك نفر در يك سال، اگر به منظور احتياط باشد مانعي ندارد.
[1]معناي "جعاله" در پاورقي مسأله «97» گذشت .نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :58

««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»

فرمت PDF

شناسنامهفهرست

فصل پنجم - حج استحبابي

(مسأله 116)مستحب است كساني كه شرايط وجوب حج را ندارند در صورت امكان به حج بروند. همچنين كساني كه حج واجب خودشان را بجا آورده اند مستحب است دوباره به حج بروند. و مستحب است شخص متمكن هر ساله به حج بروند; بلكه مكروه است كه پنج سال متوالي آن را ترك نمايد. از رسول خدا6نقل شده كه فرمودند: "حج و عمره، فقر و گناهان را برطرف مي‌كنند همان گونه كه كوره آتش، زنگار را از آهن مي‌زدايد." و فرمودند: "اگر به وزن كوه ابي قبيس طلاي قرمز در راه خدا بدهي، ثواب حج را نخواهي يافت ; و ثواب يك درهم در راه حج معادل ثواب دو هزار هزار (دو ميليون) درهم در راه خدا مي‌باشد." و از حضرت امام صادق (ع) نقل شده كه فرمودند: "كسي كه پنج بار به حج برود، خداوند هيچ گاه او را عذاب نمي كند." و فرمودند: "اگر بر شخص متمكن پنج سال بگذرد و او بر پروردگار خود وارد نشود او قطعا محروم خواهد بود."(مسأله 117)مستحب است انسان هنگام خارج شدن از مكه معظمه نيت برگشتن كند; و مكروه است كه قصد برگشتن به مكه را نداشته باشد.(مسأله 118)مستحب است كسي كه هزينه سفر حج را ندارد قرض كند و به حج برود، در صورتي كه در آينده بتواند قرض خود را بپردازد.(مسأله 119)كسي كه تمكن ندارد از مال خودش به حج برود، مستحب است گر چه به نيابت ديگري باشد به حج برود.(مسأله 120)مستحب است انسان كسي را كه تمكن از حج ندارد به حج بفرستد.

(مسأله 121)مستحب است انسان به نيابت از ائمه معصومين (ع)و همچنين به نيابت پدر و مادر و خويشان و برادران ديني خود در صورتي كه غائب يا معذور باشند حج بجا آورد يا طواف كند، و يا پس از انجام عمل، ثواب آنها را به آنان اهدا نمايد.(مسأله 122)زن شوهردار يا زني كه در عده رجعي[1]است جايز نيست به حج مستحبي برود، مگر به اذن شوهر; ولي در زني كه در عده بائن[3]يا عده وفات[2]است اذن شرط نيست .

فصل ششم - اقسام عمره

(مسأله 123)عمره نيز مانند حج گاهي واجب است و گاهي مستحب ; و بر دو قسم مي‌باشد: يا "عمره مفرده" است و يا "عمره تمتع" كه پيش از حج تمتع و متصل به آن مي‌باشد.(مسأله 124)عمره نيز مانند حج بر كسي كه شرايط وجوب آن و از جمله استطاعت آن را داشته باشد يك مرتبه در عمر واجب مي‌شود; و وجوب آن نيز مانند وجوب حج فوري است ; و در وجوب آن "استطاعت عمره" معتبر است نه "استطاعت حج"، چنانكه در وجوب حج نيز "استطاعت حج" معتبر است نه "استطاعت عمره". و ممكن است كسي استطاعت يك كدام را داشته باشد; ولي چون وظيفه كساني كه از مكه معظمه دور هستند عمره و حج تمتع است و اين دو به يكديگر وابسته و متصل مي‌باشند، پس قهرا استطاعت آنها غالبا از يكديگر جدا نيست . و اگر كسي از آنان استطاعت عمره مفرده را به تنهايي پيدا كند - مانند كساني كه به نيابت ديگران به حج مي‌روند - بنابر اقوي چنانكه در مسأله «107»
[1]"عده رجعي" عده طلاقي است كه شوهر مي‌تواند در آن از طلاق صرف نظر نموده رجوع كند.
[2]"عده بائن" عده طلاقي است كه شوهر در آن حق رجوع ندارد.
[3]"عده وفات" عده زن است پس از مرگ شوهر.نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :60

««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»

فرمت PDF

شناسنامهفهرست

گذشت لازم نيست براي خودش عمره مفرده بجا آورد; هر چند مطابق احتياط است و خوب است تا جايي كه ممكن است ترك نشود. ولي كسي كه براي خودش عمره و حج تمتع بجا آورد، قطعا عمره مفرده بر او واجب نيست .(مسأله 125)واجب است بر كسي كه مي‌خواهد وارد مكه شود با احرام حج يا احرام عمره وارد شود. و اگر وقت حج نيست و مي‌خواهد وارد شود واجب است با احرام عمره مفرده وارد شود و عمره بجا آورد; مگر كساني كه بر اساس شغلشان زياد خارج و وارد مي‌شوند; مانند چوپانان، مأموران راه، رانندگان و وارد كنندگان مواد غذايي و اشياي مورد نياز مردم كه دائما در رفت و آمد مي‌باشند، و همچنين بيماراني كه قادر به اعمال عمره حتي اضطراري آن نيستند، و يا كساني كه قبلا در همين ماه با احرام به مكه وارد شده و اعمال حج يا عمره را بجا آورده اند. و بر اين اساس مديران كاروانهاي حج و عمره و كارمنداني كه هر سال به مكه مشرف مي‌شوند در صورتي كه حج واجب خود را در سالهاي پيش انجام داده باشند جايز است در وقت حج يك عمره مفرده بجا آورند و پس از آن براي رسيدگي به كار حجاج در آن ماه بدون احرام به مكه و مني و عرفات رفت و آمد كنند.(مسأله 126)عمره و حج همان گونه كه به استطاعت واجب مي‌شوند به نذر و عهد و قسم و اجير شدن و مانند اينها نيز واجب مي‌شوند.(مسأله 127)تكرار عمره نيز مانند حج، مستحب مؤكد است ; و مستحب است در هر ماه يك عمره مفرده بجا آورده شود. و در معتبر بودن فاصله زماني بين دو عمره و مقدار آن بين فقهاي ما رضوان الله عليهم اختلاف است ; و مشهور بين آنان فاصله يك ماه است . و از بعضي اخبار استفاده مي‌شود كه مقصود از "ماه"

در اينجا حلول ماه هلالي است، نه مقدار يك ماه بدين معنا كه در هر ماه از ماههاي دوازده گانه قمري يك عمره بجا آورده شود، هر چند فاصله دو عمره كمتر از سي روز باشد. ولي بجا آوردن زياده بر آن به قصد رجاء و اميدواري مانعي ندارد; مخصوصا اگر ده روز فاصله باشد. و آنچه يقيني است از اعتبار فاصله بين عمره ها - اگر معتبر باشد - فاصله بين دو عمره است براي خود شخص ; پس بجا آوردن چند عمره در يك ماه به قصد اشخاص مختلف كه يكي را به قصد خود و بقيه را به نيابت ديگران يا همه را به نيابت ديگران انجام دهد ظاهرا مانعي ندارد.(مسأله 128)عمره مفرده با عمره تمتع در بيشتر اعمال مساويند; پس واجبات عمره اجمالا عبارت است از:1 -نيت2 -احرام از "ميقات" يا "ادني الحل"[1]به تفصيلي كه مي‌آيد.3 -طواف خانه خدا4 -دو ركعت نماز طواف5 -سعي بين صفا و مروه6 -"تقصير" يعني گرفتن مقداري از مو يا ناخن، يا "حلق" يعني تراشيدن سر; و تفصيل و شرايط اين اعمال بعدا مي‌آيد.(مسأله 129)عمره مفرده با عمره تمتع چند فرق دارد:اول :اينكه در عمره مفرده طواف نساء نيز واجب است و بايد بعد از تقصير يا حلق بجا آورده شود. ولي در عمره تمتع طواف نساء واجب نيست .دوم :عمره تمتع فقط در ماههاي حج - يعني شوال و ذيقعده و ذيحجه - واقع مي‌شود; ولي عمره مفرده در همه ماهها صحيح است، و بهترين وقت آن ماه رجب است .
[1]معناي "ادني الحل" در ذيل مسأله «155» آمده است .نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :62

««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»

فرمت PDF

شناسنامهفهرست