كند، و نگذارد ستم او يا ديگرى دامنگير كسى شود بلكه آن را اصلاح ميكند، يا اينكه از او هيچ ستمى بديگرى نرسد تا نياز باصلاحش شود، و در يك نسخه «جنف» آمده با جيم و نون و آن با حركت نون بمعنى جور است.
امين است و مردم او را بر مال و آبروى خود امين سازند.
پرهيزكار است از گناهان و پاك از اخلاق بد يا برگزيده در بر ديگران.
پاكيزه است از عيبها، و يا كمالات او تمام است يا خوب است (لغت از قاموس آورده) و در يك نسخه با ذال آمده يعنى با هوش كه مطالب عاليه را از مقدمات نهان دريابد.
رضى پسنديده نزد خدا و خشنود از مردم يا پسنديده نزد هر دو كه خدا فرمود (74- مريم) و بسا او را پسنديده در بر خود در گفتار و كردار.
و بخوبى ياد كند ديگران را و خود را تهمت زند ببدى، و در نسخهاى خود را در نهان از مردم تهمت زند نه اينكه در بر آنها خودنمائى كند يا اينكه خود را متهم سازد به عيبهائى كه از مردم نهانند.
دوست دارد در راه خدا و براى خدا از روى دانش هر كه را داند محبوب خدا است و بدان پابند باشد نه چون نادانها كه دشمن خدا را دوست دارند بگمان اينكه اولياء اللَّه هستند مانند مخالفان.
و ببرد در راه خدا با دور انديشى و تصميم از دشمنان خدا زيرا بسا در ظاهر به آنها پيوندد از روى تقيه.
شادى او را از جا بدر نبرد و كم خرد نسازد، در مصباح گفته فرح در چند معنا بكار رود:
1- خوشى و سر مستى كه خدا فرموده (76- القصص) راستى خدا دوست ندارد شادمانها را.
2- رضا و خشنودى كه خدا فرموده (32- الروم) هر گروهى بدان چه نزد آنها
است شادند.
3- سرور كه خدا فرموده (170- آل عمران) مسرور بدان چه خدا از فضل خود بآنها داده.
شادمانى او را سبك سر و بىعقل نسازد يا او را از حق بدر نبرد و بباطل نكشاند (نقل لغت از قاموس و مصباح).
يادآور دانشمند است آخر ترا يا مسائل دين را و شرى از او توقع نرود.
هر كوششى نزد او از كوشش خودش پاكتر است چون بمردم خوشبين است و خود را تهمت زند به تنبلى و اينكه گويد دانا است بعيب خود دليل آنست.
در غم آخرت خود گرفتار است و از عيوب مردم بركنار، و از دنيا و كامجوئىهايش بيزار.
قريب: در اكثر نسخهها بقاف است يعنى نزديك بخدا يا بمردم كه تكبر ندارد يا نزديك است بفهم مسائل و اطلاع بر اسرار، در نهايه است كه در حديث آمده: به پرهيزيد از قراب مؤمنى كه بنور خدا مينگرد، يعنى از فراست مؤمن بپرهيزيد كه نزديك بواقع است چون حدس او درست است.
و گويم: دور نيست كه از آن معنى باشد ولى روشنتر غريب باغين است چنانچه در برخى نسخهها است زيرا مانند خود را كم يابد، و ميان مردم تنها است، و زندگى كند تنها و همدمى ندارد.
در نهايه است كه: اسلام آغاز شد غريب و خواهد بازگشت چنانى كه آغاز شد و خوشا بحال غريبان، يعنى در آغاز تنها بود و اهلى نداشت زيرا مسلمانان اندك بودند در آن روز، و خواهد بازگشت بغربت چنانچه در آغاز بود، يعنى در آخر الزمان مسلمانان كم شوند و چون غريبان باشند و طوبى از آن غريبانست يعنى بهشت از آن مسلمانها است كه در آغاز اسلام بودند و در آخر آن ميباشند، و آن را ويژه آنان دانسته براى صبرشان بر آزار كفار در آغاز و انجام و چسبيدن آنها بدين اسلام. پايان.
تنها است و بىيار و بيمانند و غمناك براى گمراهى مردم و كمى اهل حق.
خودش براى خود كين نكشد، بلكه صبر كند تا خدا براى او كين كشد در دنيا يا در آخرت.
دوستى نكند در خشم خدا، و با گنهكاران يار و مددكار نشود (لغت از قاموس آورده).
كمك آواره دور از وطن است يا غريبان از اهل حق كه آمده: مؤمن غريب است.
پدر يتيم پدر مرده است و در باره او مهرورزى پدرى كند، و بهمين معنا شوهر بيوه زنست كه مستمند است مهربانست با مستمندان خاكنشين، راغب گفته: حفى نيكوكار با لطف است در قول خدا تعالى عز ذكره (47- مريم) راستى كه او مهربان بود.
براى هر بد آمد باو اميد دارند كه از آن جلو گيرد و اگر يارى نتواند دعا كند (لغت از قاموس).
هشاش بشاش: جوهرى گفته: هشاشه خرمى و سبكى در كار خوب و احسانست تا گويد- گويد مرد هشبش، و گفته بشاشه خوشروئى است.
بسيار عبوس نيست و گره در جبين ندارد و ترشرو نباشد.
و نه جساس است: و در جستجوى عيب ديگران.
صليب است و سخت در امور دين.
كظام است: بسيار خشمش را فرو خورد و در خورد نمايد و بسيار لبخند زند و باريك بين باشد در كارها.
و پر حذر كند از دنيا و محاكمههايش و فتنههايش.
دريغ نكند از پرداخت حقوق مردم واجب باشد يا مستحب گرچه بر او دريغ ورزند و حقش را ندهند.
خردمند است و زشتى گناهان را فهميده و شرم دارد از انجام آنان يا دانسته كه خدا در همه حال بر او آگاه است و شرم دارد كه دست بگناه بزند.
قانع است بدان چه خدا باو داده و بىنياز است از درخواست از آفريدهها.
شرمش از خدا و از خلق بالاتر از شهوت او است و او را باز دارد از پيروى هوسهاى نفسانى.
دوستيش براى مؤمنان بر فراز حسد او است و جلو او را ميگيرد از اينكه در باره آنچه خدا بآنها داده حسد ورزد.
و گذشت او از لغزشهاى برادرانش و آزارها كه از آنها بدو رسد برتر از كينه او است بر آنها كه در سينهاش جا دهد.
نپوشد جز ميانهرو، بتن نكند جامه مسرفان و خوشپوشان را و نه جامه گدايان و زبونان را زيرا خدا دوست دارد نمودهاى نعمت خود را بر خلقش در آنها بيند، و جامهاى نپوشد كه مايه شهرت و انگشت نمائى او گردد چنانچه شيوه صوفيانست، و بسا مقصود اينست كه ميانه روى در همه چيز شعار و جامه تن او شده.
و راه رفتن او، تواضع است، و در راه رفتن بخود نبالد، و بقولى آن ميانه در دو صفت بد زبونى و تكبر است.
گويم: بسا مقصود اينست كه روش و ديدن او در زندگى تواضع و فروتنى است.
در طاعتش خاضع است و فروتن در برابر پروردگارش.
و پاك است براى خدا و در آن دغلى و دوروئى نيست در باره خدا يا مردم، يا هر دو (لغت از قاموس).
ديدارش از آفريدهها كه عبرت گرفتن است و دليل خواستن بر هستى آفريدگار و دانش و توانش و لطف و حكمت او و نگاهش بدنيا عبرت گرفتن براى نابودى و گذشت آنست.
و خاموشى او انديشه است و بزرگوارى و توانائى خدا، و نابود شدن اين جهان و انجام كارهايش.
اندرزگو و اندرزشنو است از برادر همكيش خود.
باو بخشد و از او بخشش پذيرد در دارائى و دانش و برادرانه رفتار كند با مؤمنان پاكدل در راه خدا.
اندرزگو است در نهان و آشكار اگر صلاح در آن داند، و بسا مقصود از نهان دل است و از آشكار زبان و بيان اينست كه اندرز او پاك است و به فريب آلوده نيست.
نبرد از برادرش كه همكيش او است و از او قهر نكند و او را واننهد.
و افسوس نخورد بر آنچه از دستش رفته.
و اندوه نخورد بر آنچه بدو رسيد از آسيب و بلا.
و اميدوار نشود بدان چه اميد بدان نشايد چون اميد بزيست جاويد در اين جهان، يا اميد برسيدن بپايه پيغمبران و امامان يا اميد برسيدن بپايههاى نارواى حكومتى.
در سختى شل نشود و از انجام كار عبادت تنبل نگردد، يا اينكه پريشان و ترسان نباشد بلكه شكيبا باشد در جلوگيرى از آن گام پيش نهد در كارزار و مانند آن كه در راه خدا باشد (لغت از قاموس).
آميزد دانش را با بردبارى و گذشت و در خورد و يا خرد و نخست روشنتر است زيرا دانش بيشرمانه سر بزرگى و جاه خواهى و تندى است و خرد را با شكيبائى آميزد در برابر نادانيهاى ديگران و بد آمدهاى دوران.
بينى او را كه تنبلى ازش دور است در عبادت و پيوسته در نشاط است و شوق بطاعت و بدان خوشدل است.
و آرزويش كوتاه است و آرمانى ندارد بدان چه دور بدست آيد از امور دنيا، يا اينكه آرزو ندارد بچيزى كه عمرى دراز خواهد بلكه مرگ خود را نزديك شمارد، و خلاصه آرزوى دراز ندارد يا اينكه طاعتى كه خواهد پس نيندازد و در باره آن امروز و فردا نكند.
كم است لغزش او، چون بيدار است و خود نگهدار و پاسبان دين خويش.
چشم براه مرگ است و آن را نزديك شمارد و براى كوچ از اين جهان آماده شود.
دلش خاشع و ترسانست و در زير بار فرمان خدا است و در ياد او است و از او ترسانست.
قانع است بدان چه خدايش بدو داده و آزمند نيست و براى فزونى دوندگى ندارد.
نابود است نادانى او كه دانش فراوان دارد و كارش آسانست و هزينهاش سبك يا اينكه از كمخردان گذشت دارد و پىگير كينستانى از آنان نيست، و بقولى زور از كسى نكشد و بكسى زور نگويد.
مرده است شهوت او و پارسا است و دنبال هرزگى نرود.
پاك است خلق او از سختى و تندى و زبرى در گفتار و كردار.
محكم كار است در دين خود و يا در هر كار كه باو پيوست دارد و انجام دهد.
خموش باشد تا سالم ماند از بد آوردهاى زبان كه سرش بر باد نرود.
و بازرگانى كند تا بهره برد و سود بدست آورد نه براى فخر كردن و آز بر گردآوردن دارائى و پسانداز يا مقصود بهره بردن براى ديگر سرا است كه از در آمدش هزينه نهد در راه خدا و بهرههاى ديگر سرا جويد، چنانچه پدرم رحمه اللَّه آن را تفسير كرده.
يا مقصود از بازرگانى تجارت اخرويه است چنانچه خدا تعالى فرموده است (11- الصف) أيا آنان كه گرويديد آيا رهنمائى كنم شما را بر يك بازرگانى كه رهاندتان از عذاب دردناك 12- بگرويد بخدا و رسولش و پيكار كنيد در راه خدا با دارائى خود و جانهاى خود آنست كه بهتر است براى شما اگر باشيد كه بدانيد.
گوش ندارد بسخن خوب تا مايه فخر او باشد و آن را ياد گيرد و در جاى ديگر بگويد و بدان افتخار كند (لغت از قاموس) و در نسخهايست (لا ينصب) كه مقصود اينست كه منصب و مقام شرعى نپذيرد تا مايه فخر او باشد بر ديگران، و داورى ناروا كند و رشوه گيرد و حكم بباطل كند.
و سخن خوب نگويد تا آن را وسيله زورگوئى بر ديگرى سازد.
خودش را رنج دهد در طاعت خدا و مردم از او در آسايش باشند و آزار او نبينند و آن را تفسير كرد و فرمود برنج اندازد خود را براى ديگر سرايش و آسوده كند مردم را از خودش، زيرا پرداختن او بكار خود بازش ميدارد از پرداختن بديگران، و بسا ميان اين تعبيرها جدائى اندازند باينكه منظور دو فقره نخست اينست كه نفس اماره و سركش او از او در رنج است و سختى زيرا بازش دارد از هوس خود و جلوگير آنست از آنچه خواهش دارد، و مردم از او آسوده باشند زيرا پيوستگى در طاعت و رياضت نفس او را سازگار و بردبار سازد و از مبارزه و در افتادن با ديگران كناره كند.
دوريش از ديگران از دشمنى و پاكدامنى است كه همانا از كافران و بدكاران دورى كند در راه خدا و خود را پاك نگهدارد از كردار و گفتار آنها.
و نزديكى او بنزديكانش هر كه باشد از مؤمنان نرمش و مهربانيست و بزرگى كردن نيست و بقولى مقصود از آن بزرگى راستين است.
بلكه پيروى كند در اين دورى و نزديكى با آنان كه پيش از او بودند.
من گويم: اين اوصاف بسا در يك ديگر درآيند، ولى با تعبير ديگر هم بيان شدند يا تنها ذكر شدند وانگه بار ديگر مركب با وصف ديگر آورده شدند، و اين نوع از تكرار در سخنرانى و پندآموزى مطلوب است براى مزيد يادآورى.
وانگه بيهوش افتاد همام كه خواستار اين توصيف بود، گويا مقصود اينست كه از بيهوشى جا نداد چنانچه آيد در روايت نهج البلاغه (بلكه در شماره 50) گذشت.
همچنين كند پندهاى رسا بأهل آنها كه در او اثر بخشد و آن را بفهمد چنانچه بايد و آنها را بكشد.
چه باشد تو را اى امير مؤمنان و چه حالى دارى كه با دانستن اين اوصاف يا ياد آوريشان يا شنيدن آنها از زبان پيغمبر6با تو همان اثر نكردند كه با همام كردند؟
يا چرا آنها را يادآور كردى و اين پند را آموختى با اينكه بر جان همام نگران بودى؟
بتفسير يكم چند پاسخ توان گفت: 1- آنچه بدان اشاره شده اثر كامل است و اينكه سبب مرگ همام شد سستى نفس و تنگ حوصلهاى او بود، و دارا نبودن همه اين اوصاف و اين بايست نشود كه سبب مرگ هر كس باشد بويژه آن حضرت7كه نفسش در نهايت نيرومندى و درياى بردبارى و داراى همه آن اوصاف.
2- آنچه يك محقق گفته: و آن اينست كه آن حضرت با اشاره بسبب دور مرگ همام پاسخ معترض را داد، و آن مرگ مقدر حتمى و قضاء الهى بود، و آن پاسخ شنونده را قانع كرد با اينكه درست و راست بود، و اما سبب نزديك امتياز آن حضرت بود از همام بقوت قدسيه براى پذيرش پيش آوردهاى الهى و عادت وى بدانها و رسيدن رياضت آن حضرت بحد آرامش دل در برخورد با بيشتر آنها با اينكه نفس همام در برابر خوف از خدا و اميد برحمت او ناتوان و بىتاب بود، و بعلاوه آن حضرت همه آن اوصاف را دارا بود و ندار هيچ كدام نبود تا از افسوس بر آن جان دهد.
بقولى باين صراحت پاسخ نداد زيرا نوعى خودستائى بود يا فهم پرسشكننده بدان نميرسيد، و اين نزديك بپاسخ نخست است ولى آن روشنتر است، زيرا آن حضرت اشاره كرد بطور كلى كه هر مرگى را سببى بايد، و اسباب مرگ موارد گوناگونى دارند و بسا سببى در موردى اثر دارد و در موردى ندارد.
3- اگر مقصود اين باشد كه موعظه رسا مرگ آور است، بطور كلى نيست كه در همه جا و همه كس چنين باشد بلكه گاهى براى كم ظرفى شنونده اين اثر را دارند و علت تامه مردن نيستند براى اهل خود، زيرا هر كسى را مرگى است وابسته باسباب و دواعى و مصالح خاص باو.
و هر سه جواب بهم نزديكند.
و بقولى مىشود «هكذا» اشاره باشد باينكه تو او را كشتى، و خلاصه جواب در اين صورت آگاه كردن بر بطلان اين توهم است و بيمايه بودن آن و اينكه مقصود از