3- تأكيد بر امانت دارى
بازگردان امانت، خوى نيكوى انسانى است كه از فطرتهاى پاك، سرچشمه مىگيرد و عامل مؤثّرى در برقرارى نظم و امنيت مالى جامعه به حساب مىآيد و اسلام نيز بر آن، تأكيد فراوان دارد و خداوند به هيچ كس اجازه كمترين خيانتى رانداده است؛ امام باقر عليهالسلام مىفرمايد:
«ثَلاثٌ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ عَزَّ وجَلَّ لِاحَدٍ فيهِنَّ رُخْصَةً: اداءُالْامانَةِ الَى الْبَرِّ وَالْفاجِرِ»[1]
در سه چيز خداوند، براى هيچ كس رخصت تخلف نداده است؛ اداى امانت به نيكوكار و بدكار ...
همچنين به شدّت، خيانت رانكوهش كرده، مؤمنان را از آلوده شدن به آن بر حذر داشتهاند؛ اميرمؤمنان صلوات الله عليه مىفرمايد:
«مِنْ افْحَشِ الْخِيانَةِ الْخِيانَةُ بِالْوَدائِعِ»[2]
از زشت ترين خيانتها، خيانت به امانتهاست.
در اين راستا، هرگونه كوتاهى در پرداخت حقوق مردم، مذموم و ممنوع اعلام شده و تحت عنوان «حبس الحقوق» از گناهان كبيره شمرده شده است.^[3]
حضرت صادق عليهالسلام مىفرمايد:
«ايُّما مُؤْمِنٍ حَبِسَ مُؤْمِناً عَنْ مالِهِ وَهُوَ يَحْتاجُ الَيْهِ لَمْ يَذُقْ وَاللَّهِ مِنْ طَعامِ الْجَنَّةِ وَلا يَشْرَبُ مِنَ الرُّصيقِ الْمَخْتُومِ»[4]
[1]- همان مدرك، ج 74، ص 176
[2]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 6، ص 20
[3]^- ر. ك. گناهان كبيره. شهيد دستغيب، ج 2، ص 1
[4]- بحارالانوار، ج 75، ص 214
هر مؤمنى كه مؤمنى را از مال خودش باز دارد، در حالى كه به آن مال نياز دارد، به خدا سوگند، غذاى بهشت را نمىچشد و از شراب سربسته بهشت نمىنوشد.
4- نگهدارى از مال يتيم:
كودكانى كه گرد يتيمى بر چهره دارند و به سبب بى سرپرستى، اموالشان درمعرض تهديد قرار مىگيرد، از سوى اسلام، مورد حمايت ويژه قرار گرفتهاند؛ قرآن مجيد به كسانى كه به عنوان قيّم يا ولىّ اين كودكان، دراموالشان تصرف مى كنند، گوشزد مىكند كه:
«وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ ...»[1]
به ثروت يتيم- جز به نيكوترين وجه- نزديك نشويد تا به سن رشد برسد.
واز سويى، كسانى كه مال يتيم را به ناحق مصرف كنند به آتش دوزخ تهديد كرده مىفرمايد:
«إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً»[2]
كسانى كه ثروت يتيمان را به ستم مىخورند، همانا شكم خويش را از آتش آكندهاند.
و حضرت كاظم عليهالسلام با استناد به همين آيه، خوردن مال يتيم را از گناهان كبيره شمرده است.[3]
5- حفظ مال قاصر
اموال افراد نابالغ يا سفيه و مجنون نيز بايستى به نحو احسن محافظت شود و تا وقتى كه صاحبانش از رشد عقلى كامل برخوردار نيستند بايد با تعيين قيّم از حيف و ميل
[1]- انعام، آيه 152
[2]- نساء، آيه 10
[3]- وسائل الشيعه، ج 15، ص 318، آل البيت
اموالشان جلوگيرى كرد.
6- قواعد فقهى
در فقه اسلامى اصول و قواعد متعددى بر امنيت مالى دلالت دارد و پايههاى آن را تحكيم مىكند مانند:
الف- قاعده يد:
به اين معنا كه هر كس هر مالى را در اختيار دارد از آن اوست مگر اينكه دليل و شاهد خلافش را ثابت كند.[1]
ب- قاعده لاضرر و لاضرار:
يعنى هيچ كس حق ندارد براى نفع شخصى به ديگران زيان برساند. پيرامون اين قاعده آوردهاند كه: شخصى به نام سمرة بن جندب درخت خرمايى درخانه يكى از انصار داشت و سرزده و گاه وبى گاه داخل خانه مىشد و هرگاه مورد اعتراض قرار مىگرفت، مىگفت: اينجا راهِ درخت من است و هر وقت دلم بخواهد بى اجازه وارد مىشوم! مرد انصارى از او نزد پيامبر (ص) شكايت كرد. رسول خدا (ص) به سمره پيشنهاد كرد يا ده درخت در دنيا به جاى درختش بگيرد يا يك درخت در بهشت و از درخت خودش صرف نظر كند يا اينكه هنگام آمد و شد اجازه بگيرد و سرزده وارد خانه انصارى نشود. او هيچ يك از پيشنهادهاى پيامبر را نپذيرفت، آن حضرت نيز فرمود: تو مردى زيان رسانى «ولاضرر و لاضرار على مؤمن» سپس دستور داد درخت را از ريشه در آوردند و جلوى سمره انداخت و فرمود: آن را ببر و هرجا دوست دارى بكار![2]
اصول وقواعد متعدد ديگرى نيز وجود دارد كه اين درس گنجايش آنها را ندارد.
[1]- القواعد الفقيه، بجنوردى، ج 1، ص 108
[2]- فروع كافى، ج 5، ص 294
^ خلاصه درس
اقتضاى فطرت آدمى اين است كه حاصل دسترنج خويش را از تجاوز و دستبرد ديگران محفوظ بدارد اسلام نيز براين خواست فطرت صحه گذارده وبر احترام اموال ديگران تأكيد كرده است.
در اسلام، ثروت مؤمن مانند جانش محترم است و هيچ كس حق ندارد بدون اجازه يا بدون حق به ثروت كسى دست بزند و در پى تضمين چنين اصلى قوانين و مقررات ويژهاى تصويب كرده از جمله:
- هرگونه تصرف عدوانى را ممنوع وحرام اعلام كرده است وحتى دوست، همسر و وكيل هم حق ندارند بيش از حد قانونى خود دراموال مؤمن تصرف كنند.
- بر حفظ و حراست بيت المال تأكيد فراوان كرده است و حيف و ميل يك درهم آن را هم مجاز نمىداند.
- امانتدارى را يك اصل مسلّم اسلامى دانسته است و خيانت را بشدت محكوم وممنوع مىداند.
- نگهدارى از مال يتيم و افراد قاصر را هم فرض و لازم دانسته است.
- قواعد متعددى از جمله قاعده يد و قاعده لاضرر را نيز براى تحكيم امنيت مالى وضع كرده است.
^ پرسش
1- رسول گرامى (ص) درايام حج در سرزمين منا چه فرمود؟
2- امام رضا (ع) درباره غصب چه فرمود؟
3- برخورد اميرمؤمنان (ع) با مسؤول بيت المال چگونه بود؟
4- قرآن مجيد از خوردن مال يتيم، چه تعبير كرده است؟
5- قاعده لاضرر را توضيح دهيد.
درس چهل و پنجم: امانتدارى
از خصلتهاى بسيار زيبا و پسنديده، امانتدارى و بازگرداندن بموقع وهمراه با حفظ سلامت امانت است. معمولًا انسان در زندگى به انسانهاى امين نيازمند مىشود، تا مال، وسيله، راز يا مطلب مهمى را نزد آنها به امانت بسپارد. امانت گذارى ناشى از اعتماد به امانت گيرنده است. حفظ امانت ديگران، مراعات اعتماد آنها و احترام به احساسات پاك انسانى است.
امانتدارى در اسلام
همه اديان مقدس الهى، خصوصاً اسلام در تقويت اين صفت نيك توصيههاى فراوان كردهاند. قرآن مجيد مىفرمايد:
«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها»[1]
[1]- نساء، آيه 58
همانا خداوند به شما فرمان ميدهد كه امانتها را به اهل آن بدهيد.
حضرت امام صادق عليهالسلام فرمود:
«انَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً الَّا بِصِدْقِ الحديثِ وَاداءِ الْامانَةِ الَى الْبِرِّ وَالْفاجِرِ»[1]
خداوند هيچ پيامبرى را بر نيانگيخته، جز براستگويى و اداى امانت به نيكوكار و بدكار.
حضرت باقر عليهالسلام فرمود:
«ثَلاثٌ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ عَزَّ وجَلَّ لِاحَدٍ فيهِنَّ رُخْصَةً: اداءُ الْامانَةِ الَى الْبِرِّ وَالْفاجِرِ ...»[2]
خداوند اجازه ترك سه چيز را به هيچ كس نداده: يكى رد امانت (به صاحبش) مىباشد چه نيكوكار باشد چه بدكار ....
پيامبر اسلام، قبل و بعد از بعثت به «محمّد امين» معروف بود و مردم اشياى گرانبهاى خود را نزد آن حضرت به امانت مىسپردند. حتى در شب هجرت (ليلةالمبيت) كه رسول خدا مخفيانه از مكه خارج شد، امانتهاى مردم را كه اغلب از كفّار بودند، نزد «امّ ايمن» نهاد و به اميرمؤمنان (ع) فرمود كه در موقع مناسب به صاحبانش برگرداند.[3]
اميرمؤمنان (ع) فرمود: سوگند مىخورم كه لحظهاى قبل از وفات پيامبر (ص) سه بار از او شنيدم كه فرمود:
«يا ابَاالْحَسَنِ ادِّ الْامانَةَ الَى الْبَرِّوَالْفاجِرِ فيما قَلَّ وَجَلَّ حَتَّى فِى الْخَيْطِ
[1]- اصول كافى، ج 2، ص 85
[2]- بحارالانوار، ج 74، ص 56، اسلاميه
[3]- مستدرك الوسايل، ج 2، ص 504
وَالْمَخيطِ»[1]
اى على! امانت را به نيكوكار وبدكار پس بده، كم باشد يا زياد، حتّى نخ و سوزن.
همچنين آن حضرت در يكى از وصيتهايش فرمود:
«ادُّوا الْاماناتِ وَلَوْ الى قَتَلَةِ الْانْبِياءِ»[2]
امانتها را رد كنيد، گر چه به قاتلان پيامبران باشد.
مطالبى كه بيان شد، اهميت بسيار زياد امانتدارى را مىرساند كه ضامن قوام و بقاى روابط اجتماعى بر پايه اعتماد عمومى است.
ابوحمزه ثمالى مىگويد: از امام سجاد عليهالسلام شنيدم كه به شيعيان مىفرمود:
بر شما باد به اداى امانت، به خدا سوگند اگر قاتل پدرم حسين بن على عليهالسلام شمشيرى را كه با آن پدرم را به قتل رسانده، نزد من امانت گذارد به او بر مىگردانم.[3]
امانتدارى يك نشان مسلمانى
خداوند سبحان در قرآن رعايت امانت را يكى ازصفات مؤمنان دانسته و مىفرمايد:
«وَ الَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ»[4]
مؤمنان كسانى هستند كه امانتها و پيمان خويش را رعايت مىكنند.
اميرمؤمنان (ع) فرمود:
[1]- بحارالانوار، ج 77، ص 275، اسلاميه
[2]- تحف العقول، ص 74
[3]- بحارالانوار، ج 75، ص 114
[4]- مؤمنون، آيه 8
«رَاْسُ الْاسْلامِ الْامانَةُ»[1]
سراسلام، امانتدارى است.
ونيز فرمود:
«اذا احَبَّ اللَّهُ عَبْداً حَبَّبَ الَيْهِ الْامانَةَ»[2]
وقتى خدابندهاى را دوست بدارد، امانتدارى را محبوب اومىگرداند.
امانتدارى، رحمت اجتماعى
امانتدارى اگر درجامعه گسترش يابد، سايه رحمت «ديگر دوستىرا» بر سر مردم مىگستراند و پيوند ميان افراد اجتماع را محكمتر مىكند.
پيامبراكرم (ص) فرمود:
«لا تَزالُ أُمَّتى بِخَيْرٍ مالَمْ يَتَخاوَنُوا وَادُّوا الْامانَةَ»[3]
امّت من هميشه در خير و سلامت است تا زمانى كه به يكديگر خيانت نورزند و اداى امانت كنند.
امام كاظم عليهالسلام فرمود:
«انَّ اهْلَ الْارْضِ لَمَرْحُومُونَ ما تَحابُّوا وَادُّوا الْاماناتِ وَ عَمِلُوا بِالْحَقِّ»[4]
تا وقتى كه زمينيان به يكديگر محبت كنند وامانت دار باشند و به حق عمل نمايند مورد رحمتند.
[1]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 4، ص 47
[2]- همان مدرك، ج 3، ص 140
[3]- بحارالانوار، ج 75، ص 172
[4]- همان مدرك، ص 117