کتاب آداب معاشرت از دیدگاه معصومان

بلند شد و عرض كرد: در باره [اقسام‌] دوستان ما را خبر ده؟

حضرت فرمود: دوستان دو دسته‌اند: دوستان مورد اعتماد و دوستان خنده‌رو. دوستان مورد اعتماد به منزله كف دست و بازو و افراد خانواده، و دارايى انسان هستند، وقتى كه برادرت مورد اعتماد توست از كمك مالى و جانى به او مضايقه نكن، و با دوستان او در دوستى خالص باش، و دشمنان او را دشمن بدار، و راز او را پنهان كن، و او را يارى ده، و خوبيهاى او را آشكار ساز. و بدان كه اينها از كبريت احمر كمياب‌ترند.

امّا دوستان خنده‌رو، تو از معاشرت با آنان لذّت مى‌برى و با قطع رابطه از ايشان خود را از اين لذت محروم مكن و بيشتر از آنان انتظار نداشته باش و مانند آنها با خوشرويى و خوشزبانى رفتار كن.

4- باب استحباب الف- فاصله هر دو نفر (در مجالس) بويژه به اندازه يك ذراع در تابستان. ب- كمك به نيازمندان و ضعيفان.

1-[1]امام صادق (ع) در توضيح آيه شريفه «ما تو را از نيكوكاران مى‌بينيم»[2]فرمود: (حضرت يوسف) براى ديگران جا را در مجلس وسعت مى‌داد و به نيازمند قرض مى‌داد و به ضعيف كمك مى‌كرد.

2-[3]از امام جعفر صادق (ع) نقل شده است كه رسول خدا فرمود: براى كسانى كه در يك مجلس گرد مى‌آيند شايسته است كه در تابستان بين هر دو نفر به اندازه يك ذراع (تقريبا نيم متر) فاصله باشد تا مزاحم يك ديگر نباشند.

[1]-( باب 4) اصول كافى، ص 609( حسن المعاشرة).

[2]-« إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ»، يوسف/ 78.

[3]- اصول كافى، ص 621( باب الجلوس).

5- باب استحباب گراميداشت دوستان و نصيحت كردن آنان‌

1-[1]ابو الحسن امام موسى كاظم (ع) فرمود: وقتى كه شخص حاضر است با كنيه و اگر غايب است با نام او را ياد كن.

2-[2]علاء بن فضيل از امام صادق (ع) نقل كرده است كه امام باقر (ع) فرمود:

دوستانتان را بزرگ داريد و احترام كنيد و به يك ديگر پرخاش نكنيد، و به هم ضرر نرسانيد و حسد نورزيد و از بخل بپرهيزيد و بندگان خالص خدا باشيد.

6- باب كراهت اخم كردن بر مردم‌

1-[3]امام باقر يا امام صادق (ع) فرمودند: اخم كردن بر مردم باعث دشمنى است.

7- باب دوست‌يابى و خو گرفتن با دوستان و پذيرفتن اعتراض آنان‌

1-[4]محمّد بن يزيد گويد: از امام رضا (ع) شنيدم كه فرمود: هر كس در راه خدا يك دوست به دست آورد، خانه‌اى در بهشت به دست آورده است.

2-[5]شيخ صدوق در كتاب مجالس نقل كرده است كه لقمان به پسرش‌

[1]-( باب 5:) اصول كافى، ص 626( باب النوادر في آخر الكتاب).

[2]- اصول كافى، ص 609( باب حسن المعاشرة).

[3]-( باب 6:) اصول كافى،( باب حسن المعاشرة).

[4]-( باب 7:) ثواب الاعمال، ص 83؛ اصول كافى، ص 18.

[5]- مجالس صدوق، ص 397« م 95».

گفت: پسر عزيزم هزار دوست انتخاب كن و هزار دوست هم كم است و يك دشمن نگير زيرا يك دشمن هم زياد است.

3-[1]حضرت على (ع) فرمود: بر تو باد به انتخاب دوستان خالص، زيرا هر گاه از آنها كمك بخواهى تكيه‌گاه و پشتيبان تو هستند.

هزار دوست و همدم زياد نيست ولى يك دشمن زياد است. در كتاب «الاخوان» اين حديث از امام صادق (ع) نقل شده است.

4-[2]و آن حضرت از رسول اكرم6نقل مى‌كند كه فرمود: كسى كه از پيش توشه‌اى نفرستد وارد بهشت نمى‌شود، گفته شد: اى رسول خدا هر كس بايد از پيش توشه‌اى بفرستد؟ فرمود: آرى، برادر دينى يكى از توشه‌هاى اوست 5-[3]امام جعفر صادق (ع) فرمود: دوستانتان را در دنيا زياد كنيد زيرا در دنيا و آخرت سودمند هستند. در دنيا رفع نيازها به آنان وابسته است. اما در آخرت اهل دوزخ مى‌گويند: «ما شفاعت‌كننده و دوست نزديكى نداريم»[4]6-[5]امام صادق (ع) فرمود: دوستانتان را زياد كنيد، زيرا براى هر مؤمنى دعاى اجابت‌شده‌اى است.

و فرمود: دوست زياد بگيريد زيرا براى هر مؤمنى حقّ شفاعت است.

و نيز فرمود: برادران مؤمن را زياد كنيد، زيرا براى آنان در نزد خدا در روز قيامت دستى است كه به وسيله آن شفاعت مى‌كنند.

7-[6]سيّد رضى در (نهج البلاغه) گويد: امير المؤمنين (ع) فرمود: ناتوانترين مردم كسى است كه از پيدا كردن دوست عاجز باشد، و ناتوانتر از او آن كسى‌

[1]- مجالس صدوق، ص 397« م 95»، در آن آمده: هر چه مى‌توانى دوستانت را زياد كن.

[2]- مصادقة الاخوان، ص 4، در آن آمده، همه ما بايد توشه‌اى پيش بفرستيم.

[3]- مصادقة الاخوان، ص 18.

[4]-« فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَ لا صَدِيقٍ حَمِيمٍ‌»، شعرا/ 26.

[5]- مصادقة الاخوان، ص 18.

[6]- نهج البلاغه، قسمت دوّم، ص 145.

است كه دوستى پيدا كند و از دست بدهد.

8-[1]در كتاب مجالس شيخ طوسى، امام صادق (ع) از على بن ابى طالب (ع) نقل كرده است كه: از رسول خدا6شنيدم كه فرمود: مؤمن ارجمند و بلند نظر، و منافق فريبكار و فرومايه است، و بهترين افراد با ايمان كسانى هستند كه با مؤمنين انس مى‌گيرند، و آن كه با ديگران انس نگيرد و ديگران با او مأنوس نشوند در او خيرى نيست. و نيز حضرت علىّ (ع) فرمود: از رسول خدا شنيدم كه فرمود:

بدترين مردم كسى است كه مؤمنان را دشمن بدارد و آنها هم او را در قلبشان دشمن بدارند. بدترين مردم افراد سخن چين و كسانى هستند كه بين دوستان جدايى مى‌اندازند، و از مردم عيبجويى مى‌كنند، خدا در روز قيامت به آنان به نظر رحمت نمى‌نگرد و مقام آنان را بالا نمى‌برد. سپس حضرت على (ع) اين آيه را تلاوت فرمود:

«اوست كه به نصرت خود و يارى مؤمنان تو را پيروز گردانيد، و دلهاى مؤمنان را به يك ديگر مهربان ساخت.»[2]9-[3]ايّوب بن نوح گويد: امام علىّ النقى (ع) به بعضى از دوستان ما نوشت، فلانى را عتاب كن و به او بگو: وقتى كه خدا براى بنده‌اى خير و خوبى مى‌خواهد اگر او را مورد عتاب قرار دهد وى عتاب را مى‌پذيرد و متنبّه مى‌گردد.

8- باب استحباب همنشينى با خردمند بخشنده و دورى از نادان فرومايه‌

1-[4]از امام صادق (ع) نقل شده كه امير المؤمنين7فرمود: اشكالى‌

[1]- مجالس شيخ طوسى، ص 295، در آن آمده: فاجر پست است. و نيز از رحمت خدا دور باد آن كه سخن چينى مى‌كند.

[2]-«هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَ أَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ‌»، انفال/ 62.

[3]- سرائر، ص 471.

[4]-( باب 8:) اصول كافى، ص 609( ما يجب مصادقته).

ندارد كه با خردمند معاشرت كنى اگر چه بخشنده نباشد، از عقلش بهره‌مند شو، و از اخلاق بدش خود را حفظ كن، و همدمى بخشنده را ترك مكن گرچه از عقلش سود نبرى، ولى با خردمندى خود از كرمش بهره‌مند شو، و حتما از فرومايه نادان بگريز.

9- باب استحباب مشورت با عاقل‌

1-[1]ابو هريره گويد: از رسول خدا6شنيدم كه مى‌فرمود: از خردمند راهنمايى بخواهيد، و از او نافرمانى نكنيد كه پشيمان مى‌شويد.

10- باب استحباب ديدار و گفتگو با دوستان‌

1-[2]در كتاب الاخوان آمده است كه امام صادق (ع) (به يكى از شيعيان) فرمود: آيا (شما دوستان و شيعيان) با يك ديگر همنشينى و گفتگو داريد؟ عرض كردم: بلى، فرمود: اين مجلسها را دوست مى‌دارم، پس فضايل و سخنان ما را (در مورد احكام دين يا مصايب ما) زنده نگه داريد. كسى كه فضايل ما را هر چه بيشتر زنده نگه دارد خداى رحمتش كند. هر كه ما را ياد كند يا نزد او ذكرى از ما بشود و به اندازه پر مگسى اشك از چشمش خارج شود خدا گناهانش را مى‌آمرزد گرچه از كف دريا بيشتر باشد.

2-[3]ميسر گويد: امام محمّد باقر (ع) به من فرمود: آيا با يك ديگر خلوت‌

[1]-( باب 9:) مجالس شيخ طوسى، ص 94.

[2]-( باب 10:) مصادقة الاخوان، ص 6.

[3]- مصادقة الاخوان، ص 4؛ از جلد 2 اصول كافى، ص 186( باب تذاكر الاخوان) نقل نموده است.

مى‌كنيد و به گفتگو مى‌پردازيد؟ عرض كردم: بلى، سوگند به خدا فرمود: به خدا قسم دوست دارم در بعضى از اين جلسات با شما شركت داشته باشم.

3-[1]امام باقر (ع) فرمود: خدا بيامرزد بنده‌اى را كه ياد ما را زنده نگه دارد.

شخص شنونده سؤال مى‌كند زنده نگه داشتن ياد شما چگونه است؟ فرمود: به ملاقات يك ديگر رفتن (مؤمنين) و با هم به گفتگو پرداختن در نزد آنان كه ثابت قدم هستند.

4-[2]امام صادق (ع) نقل مى‌كند كه حضرت على (ع) مى‌فرمود: ديدار دوستان غنيمتى ارزنده است.

5-[3]فضيل بن يسار گويد: امام باقر (ع) فرمود: آيا با يك ديگر مجالست داريد؟ عرض كردم: بلى، فرمود: چه نيكوست اين مجالس.

6-[4]خيثمه گويد: امام صادق (ع) به من فرمود: به دوستان ما سلام برسان، و آنها را به تقواى الهى سفارش كن، ثروتمندشان از فقير، و نيرومندشان از ضعيف ديدار كند، و زنده آنها در تشييع جنازه مردگان حاضر و به خانه‌هاى يك ديگر رفت و آمد نمايند، زيرا ملاقات كردنشان باعث زنده ماندن فضايل ما، و امور دين است. سپس فرمود: خدا رحمت كند بنده‌اى را كه فضايل ما و احكام مربوط به دين را زنده نگه دارد.

7-[5]امام صادق (ع) از پدرانش نقل مى‌كند كه: پيامبر6فرمود: سه چيز آسايش مؤمن است: بيدار بودن آخر شب، ديدار دوستان و افطار كردن روزه.

8-[6]شعيب عقرقوفى گويد: از امام صادق (ع) شنيدم كه به دوستانش‌

[1]- مصادقة الاخوان، ص 6.

[2]- مصادقة الاخوان، ص 6.

[3]- مصادقة الاخوان، ص 6.

[4]-. مصادقة الاخوان، ص 6، به نقل از سرائر در 7/ 1.

[5]- مصادقة الاخوان، ص 6، به نقل از من لا يحضره الفقيه و امالى شيخ طوسى.

[6]- مصادقة الاخوان، ص 6.

مى‌فرمود: تقواى الهى پيشه كنيد، و براى رضاى خدا برادرانى نيكوكار و دوستدار يك ديگر، و بهم پيوسته و مهربان باشيد، يك ديگر را زيارت و ملاقات كنيد، و فضايل ما را ذكر كنيد و آن را زنده نگه داريد.

9-[1]امام باقر (ع) فرمود: گرد هم آييد، و با يك ديگر (در امر دين) گفتگو كنيد كه (در اين حال) ملائكه دور شما جمع مى‌شوند، خداى بيامرزد كسى را كه فضايل ما (و مسائل مربوط به دين را) زنده نگه دارد.

11- باب استحباب معاشرت با مردم خوب و دوستان قديمى و اجتناب از معاشرت با بدان‌

1-[2]در اصول كافى از حضرت على (ع) نقل شده كه رسول خدا6فرمود:

در باره كسانى كه با آنها به گفتگو مى‌پردازيد (و مجالست مى‌كنيد) دقت كنيد، زيرا هر كس مرگش فرا رسد دوستانش در نزد او حاضر مى‌شوند، اگر آنها نيك باشند او نيك است، و اگر بد باشند [معلوم مى‌شود] او نيز بد است. هيچ كس نمى‌ميرد مگر اين كه در هنگام مردن دوستانش در برابر او مجسّم مى‌شوند.

2-[3]ابو الحسن امام موسى كاظم (ع) فرموده است: حضرت عيسى (ع) گفته است: يار بد به دوستش ستم مى‌كند، و همنشين سوء او را به هلاكت مى‌اندازد، پس نگاه كن با چه كسى همنشينى.

3-[4]امام صادق (ع) به يكى از دوستانش فرمود: بر تو باد به انتخاب دوست‌

[1]- مصادقة الاخوان، ص 10.

[2]-( باب 11): اصول كافى، ص 610( من يجب مصادقته و مصاحبته).

[3]- اصول كافى، ص 611( من تكره مجالسته).

[4]- اصول كافى، ص 610( من يجب مصادقته و مصاحبته).

قديمى، و بپرهيز از هر دوست جديدى كه وفادار، امانتدار، متعهد و پاى‌بند به پيمان نباشد، و حتّى با مطمئن‌ترين دوستانت با احتياط رفتار كن.

4-[1]ابن عبّاس گويد: از رسول خدا6سؤال شد: بهترين همنشين كيست؟ فرمود: كسى كه ديدار او شما را به ياد خدا، و گفتار او عمل شما را زياد، و عمل او شما را به ياد آخرت بيندازد.

5-[2]امام صادق (ع) فرمود: به كسى كه منفعت دينى تو را در نظر نمى‌گيرد نزديك مشو، و علاقه‌اى به همنشينى با او نشان مده، زيرا هر چيزى بجز خداوند از بين رفتنى و پايانش بس خطرناك است.

12- باب استحباب پذيرفتن نصيحت و معاشرت با كسى كه انسان عيب او را مى‌داند به منظور نصيحت كردن او

1-[3]ابو العديس‌[4]گويد امام باقر (ع) فرمود: اى صالح از آن كه دلش براى تو بسوزد و تو را نصيحت كند پيروى كن، و از كسى كه تو را بخنداند ولى با تو حيله و نيرنگ نمايد پيروى مكن. بزودى همه به سوى خداى خويش بازمى‌گرديد. آن وقت آگاه مى‌شويد [كه چه كسى خيرخواه و چه كسى بد خواه شما بوده است.] 2-[5]امام صادق (ع) فرمود: گرامى‌ترين دوستانم كسى است كه عيبهاى مرا به من تذكر دهد.

3-[6]در كتاب (محاسن) برقى از امام جعفر صادق (ع) نقل شده است: از

[1]- مجالس صدوق، ص 97.

[2]- قرب الاسناد، ص 25.

[3]-( باب 12): اصول كافى، ص 610( من يجب مصادقته و مصاحبته).

[4]- ظاهرا اسم ابو العديس صالح بوده« تنقيح المقال ج 3 باب العين».

[5]- اصول كافى، ص 610( من يجب مصادقته و مصاحبته).

[6]- محاسن برقى، ص 604.