الحسين (ع) به من فرمود: اى پسر عزيزم با پنج گروه دوستى و گفتگو و مسافرت مكن؛ امام باقر (ع) سؤال مىكنند آن پنج گروه را معرّفى فرماييد، امام سجّاد (ع) فرمود: 1- از دوستى با دروغگو بپرهيز زيرا دروغگو مانند سراب است كه دور را نزديك و نزديك را دور مىنماياند. 2- از دوستى با فاسق اجتناب كن زيرا تو را به يك وعده غذا و به كمتر از آن مىفروشد. 3- از دوستى با بخيل بپرهيز زيرا وقتى كه خيلى به كمك او نيازمند باشى (كمك نمىكند) و تو را خوار مىگرداند. 4- از دوستى با كسى كه از بستگان بريده و قطع رحم نموده است بپرهيز، زيرا در سه جا از قرآن نفرين شده است.
الف:[1]«شما (منافقان) اگر (از فرمان خدا و طاعت قرآن) روى بگردانيد يا در زمين فساد و قطع رحم كنيد باز هم اميد (نجات) داريد؟
ب:[2]«آنان كه پس از پيمان بستن (با خدا و رسول) عهد خدا را شكستند و نيز آنچه را خدا به پيوند آن امر كرده بريدند، و در روى زمين فساد و فتنه برانگيختند، براى آنهاست لعنت خدا، و منزلگاهشان دوزخ است».
ج:[3]و در سوره بقره فرموده است: «كسانى كه عهد خدا را پس از پيمان بستن مىشكنند و آنچه را خدا به پيوند آن امر كرده مىبرند، و در روى زمين فساد مىكنند به حقيقت زيانكارند.
2-[4]امام جعفر صادق (ع) فرمود: از دوستى با نادان بپرهيز زيرا هر چه به او نزديكتر شوى به بدى نزديك شدهاى [و از جانب او جز بدى به تو نمىرسد.]
[1]-:فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ، محمّد/ 47.
[2]-:الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِرعد/ 25
[3]-:الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ، بقره/ 27.
[4]- مجالس صدوق، ص 24.
3-[1]سيّد رضى (در نهج البلاغه) گويد: پيشواى مؤمنان على (ع) فرمود: اى فرزندم از دوستى با نادان بپرهيز، زيرا او مىخواهد به تو سود برساند ولى زيان مىرساند، از دوستى با بخيل اجتناب كن زيرا هنگام شديدترين حاجت تو را رها مىسازد، و از دوستى با بد كار بر حذر باش زيرا تو را به چيز كمى مىفروشد، و از دوستى با دروغگو بپرهيز زيرا او مانند سراب است، دور را به تو نزديك و نزديك را به تو دور مىنماياند.
4-[2]امام محمّد باقر (ع) فرمود: به چهار شخص نزديك مشو و دوستى مكن:
نادان، بخيل، ترسو و دروغگو، امّا نادان مىخواهد به تو سود برساند ولى ضرر مىزند، امّا بخيل چيزى از تو مىگيرد ولى چيزى به تو نمىدهد، امّا ترسو از تو و از پدر و مادر خويش مىگريزد، امّا دروغگو راست مىگويد ولى كسى سخن او را تصديق نمىكند.
5-[3]امام جعفر صادق (ع) از پدر بزرگوارش نقل مىكند كه امام باقر (ع) فرمود:
خواستم به سفر بروم، پدرم علىّ بن الحسين (ع) به من سفارش كرد: اى پسرم از دوستى و معاشرت با احمق بپرهيز و با او معاشرت نكن زيرا احمق در حضور و غياب به دنبال عيبجويى است.
اگر سخن بگويد نادانىاش او را رسوا گرداند، و اگر سكوت كند ناتوانى در گفتار او را كوچك مىكند و اگر كارى انجام دهد آن را تباه سازد، و اگر مسئوليتى به عهده گيرد آن را ضايع مىكند، دانش او باعث بىنيازى او نيست و دانش ديگران هم به وى سود نمىرساند، نصيحت ناصحان را نمىپذيرد، دوستش از او آسايشى نمىيابد، مادرش دوست دارد در عزايش بنشيند، و همسرش مىخواهد او را از دست بدهد، همسايهاش مىخواهد از او دور باشد، و دوست
[1]- نهج البلاغه، قسمت دوّم، ص 152.
[2]- خصال صدوق ص 116.
[3]- مجالس صدوق، ص 35.
وى تنهايى را بر مجالسش ترجيح مىدهد، اگر در مجلسى از ديگران كوچكتر باشد آنها از دست او در رنج و عذابند، و اگر بزرگتر از ديگران باشد آنان را به فساد مىكشاند.
18- باب كراهت همنشينى با فرومايگان و ثروتمندان و گفتگو با زنان
1-[1]امام جعفر صادق (ع) از اجدادش نقل مىكند كه: رسول خدا6فرمود: همنشينى با سه گروه دل را مىميراند: 1- همنشينى با فرومايگان.
2- گفتگو با زنان. 3- همنشينى با ثروتمندان.
2-[2]امام محمد باقر (ع) به شخصى فرمود: با ثروتمندان معاشرت نكن زيرا انسان وقتى كه با آنها معاشرت مىكند از نعمتى كه خدا به خودش داده است قدردانى نمىكند و به مرحلهاى مىرسد كه تصوّر مىكند خدا به وى نعمتى نداده است.
19- باب كراهت وارد شدن به مكانهاى تهمت آميز
1-[3]امام جعفر صادق (ع) گويد: امير مؤمنان علىّ (ع) فرمود: اگر كسى خود را در معرض تهمت قرار دهد كسانى كه به او بد گمان مىشوند نبايد ملامت كند، و كسى كه رازش را پنهان دارد اختيار در دست خودش مىباشد [و رازش
[1]-( باب 18:) اصول كافى، ص 611( من تكره مجالسته و مرافقته).
[2]- مجالس صدوق، ص 153،( م 44).
[3]-( باب 19:) روضه كافى، ص 152.
آشكار نمىشود].
2-[1]امام صادق (ع) فرمود: كسى كه به جاهاى تهمت آميز برود و متهم گردد بايد خودش را ملامت كند.
3-[2]امام باقر (ع) از پدر بزرگوارش نقل كرده است كه حضرت امير (ع) فرمود:
شخصى كه خودش را در معرض تهمت قرار دهد نبايد كسانى را كه به او بد گمان مىشوند ملامت كند.
4-[3]حضرت على (ع) در وصيّت به فرزندش امام حسن (ع) فرمود: از مكانهاى تهمت آميز، و جاهايى كه مردم به آن بدگمانند بپرهيز، زيرا همنشين بد انسان را گول مىزند.
5-[4]امام موسى كاظم (ع) گويد: امام صادق (ع) فرمود: از جاهاى مشكوك [و تهمت آميز] بپرهيزيد، و حتّى نبايد كسى با مادرش راه برود زيرا همه مردم نمىدانند كه وى مادر اوست.
6-[5]سيّد رضى (در نهج البلاغه) از امير المؤمنان (ع) نقل مىكند كه آن حضرت فرمود: شخصى كه خود را در معرض تهمت قرار دهد كسانى را كه به او بد گمان مىشوند نبايد ملامت كند.
7-[6]و نيز آن حضرت فرمود: كسى كه شمشير تجاوز و ستم بروى مردم بكشد با آن شمشير كشته مىشود، و كسى كه مكر و حيله ورزد هلاك شود، و هر كه
[1]- مجالس صدوق، ص 297( م 75).
[2]- مجالس صدوق، ص 182؛ در دنباله حديث مطالبى هست كه در وسائل نقل نشده است.
[3]- مجالس، پسر شيخ طوسى، ص 5.
[4]- سرائر، ص 470. در نسخههاى خطى كتاب هداية الامة( شمارههاى: 5703 ص 34 و 94/ 133 ص 37 عمومى آستان قدس و شماره 300 ص 28 از نسخه خطى گوهرشاد) بجاى« لا يقض»« لا يقفنّ» نوشته شده است. م.
[5]- نهج البلاغة قسمت دوّم، ص 184.
[6]- نهج البلاغة، قسمت دوم، ص 227.
بىباكى پيشه سازد غرق گردد، و شخصى كه وارد مكانهاى تهمت آميز شود متهم گردد.
20- باب استحباب پرهيز و ترس از زيركى مؤمن
1-[1]امام باقر (ع) در تفسير آيه «إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ»[2]فرمود: منظور از «متوسّمين» ائمّه هستند (چون) رسول خدا6فرمود: از زيركى مؤمن بپرهيزيد زيرا او در گفتارش از نور الهى استفاده مىكند.
2-[3]سليمان جعفرى گويد: عدّهاى در نزد امام موسى كاظم (ع) بوديم كه فرمود: از زيركى مؤمن بترسيد زيرا او با نور الهى به امور مىنگرد.
3-[4]سيّد رضى (در نهج البلاغه) گويد: علىّ (ع) فرمود: از گمانهايى كه مؤمنان نسبت به شما مىبرند بر حذر باشيد زيرا خدا حقّ را بر زبان آنها جارى مىسازد.
21- باب استحباب مشورت با اشخاص صاحب نظر
1-[5]امام صادق (ع) از پدر بزرگوارش نقل كرده كه به پيامبر اكرم6گفته شد: اى رسول خدا، هوشيارى و دورانديشى در چيست؟ فرمود: مشورت كردن با صاحبنظران و پيروى از آنها.
2-[6]امام صادق (ع) فرمود: رسول اكرم6در وصيّت به حضرت على (ع)
[1]-( باب 20): سرائر، ص 470.
[2]-« مسلما در اين[ عذاب] براى هوشمندان عبرت و بصيرت است» حجر/ 75/ م.
[3]- بصائر الدّرجات.
[4]- نهج البلاغه، قسمت دوم، ص 219.
[5]-( باب 21): بصائر الدّرجات.
[6]- محاسن برقى، ص 601.
فرمود: هيچ كمك و پشتيبانى محكمتر از مشورت، و هيچ خردى بهتر از تدبير و چارهانديشى نيست.
3-[1]امام باقر (ع) فرمود: در تورات چهار عبارت نوشته شده است: 1- كسى كه مشورت نكند پشيمان مىشود. 2- فقر و تنگدستى بزرگترين مرگ است.
3- هر گونه رفتار كنى با تو رفتار مىكنند. 4- كسى كه چيزى را مالك شود منافع خود را بر منافع ديگران ترجيح مىدهد.
4-[2]امام صادق (ع) فرمود: هرگز انسان با مشورت كردن هلاك نمىشود.
5-[3]سيّد رضى (در نهج البلاغه) از حضرت امير (ع) نقل مىكند كه آن حضرت فرمود: هيچ ثروتى مانند عقل، و هيچ فقرى مانند نادانى، و هيچ ميراثى مانند ادب، و هيچ پشتيبانى مانند مشورت كردن نيست.
6-[4]و آن حضرت فرموده است: كسى كه خود رأى باشد نابود مىشود، و هر كه با بزرگان مشورت كند در عقل آنها شريك است.
7-[5]و آن حضرت فرمود: مشورت راهيابى است.
8-[6]و نيز آن حضرت فرمود: كسى كه به رأى و فكر خود اكتفا كند خود را به خطر افكنده است.
22- باب استحباب مشورت با شخص پرهيزگار خردمند و اطاعت از او و كراهت مخالفت با وى
1-[7]امام جعفر صادق (ع) فرمود: كسى كه نصيحتكنندهاى از باطن، و
[1]- محاسن برقى، ص 601.
[2]- محاسن برقى، ص 601.
[3]- نهج البلاغة، قسمت دوم.
[4]- نهج البلاغة، قسمت دوم.
[5]- نهج البلاغة، قسمت دوم.
[6]- نهج البلاغة، قسمت دوم.
[7]-( باب 22:) مجالس صدوق، ص 265( م 68).
بازدارندهاى از درون، و همنشين راهنما نداشته باشد دشمن را بر خود چيره كرده است.
2-[1]امام هادى از پدرانش نقل كرده است كه حضرت على (ع) فرمود: كسى كه به رأى و فكر خود اكتفا كند خود را به خطر افكنده است.
3-[2]امام صادق (ع) فرمود: در كار خود با كسانى مشورت كن كه از پروردگارشان مىترسند.
4-[3]امام صادق (ع) نقل كرده است كه حضرت على (ع) فرمود: در كارى كه براى تو پيش مىآيد با كسانى كه از خدا مىترسند مشورت كن.
5-[4]سليمان بن خالد گويد: از امام جعفر صادق (ع) شنيدم كه مىفرمود:
با مردم خردمند با تقوا مشورت كن زيرا آنها جز به نيكى راهنمايى نمىكنند، و بپرهيز از مخالفت با آنان زيرا مخالفت با شخص پرهيزگار خردمند باعث تباهى دين و دنياست.
6-[5]امام صادق (ع) از رسول خدا6نقل فرموده است: مشورت با خردمند اندرزگو باعث پيشرفت و بركت و موفقيّت از جانب خداست، وقتى كه شخص دلسوز عاقل تو را راهنمايى كند از مخالفت با او بپرهيز، زيرا اين مخالفت باعث هلاكت مىشود.
7-[6]امام جعفر صادق (ع) فرمود: چرا وقتى كار مهمّى براى شما پيش مىآيد و خود قادر به حلّ آن نيستيد با افراد خردمند متديّن و پارسا مشورت نمىكنيد؟
سپس امام صادق (ع) فرمود: آگاه باشيد هر كس اين كار را انجام دهد خدا او را خوار نمىگرداند بلكه مقام او را بالا مىبرد و به بهترين كارها و نزديكترين آنها به خداوند هدايتش مىكند.
8-[7]امام صادق (ع) فرمود: مشورت داراى حدودى است كه اگر آن حدود
[1]- مجالس صدوق، ص 286( م 68).
[2]- محاسن برقى، ص 601.
[3]- محاسن برقى، ص 601.
[4]- محاسن برقى، ص 601.
[5]- محاسن برقى، ص 602.
[6]- محاسن برقى، ص 602.
[7]- محاسن برقى، ص 602.
شناخته و رعايت نشود ضررش براى مشورتكننده از نفعش بيشتر است.
آن حدود عبارتند از: كسى كه با او مشورت مىشود: 1- عاقل باشد. 2- آزاده ديندار باشد. 3- دوست مهربان و مانند برادر باشد. 4- اگر از راز تو آگاه شد مثل اين كه خودت به آن آگاهى و آن را مكتوم و پوشيده مىدارد. زيرا تو زمانى از راهنمايى مشاور سود مىبرى كه او عاقل باشد، و وقتى كه وى آزاد مرد متديّن بود نهايت كوشش را براى نصيحت كردن تو به كار مىبرد، وقتى كه دوست مهربان و مانند برادر باشد و او را از راز خويش آگاه كردى راز تو را پوشيده نگاه مىدارد، و آگاهى او مانند اين است كه خودت به آن آگاهى، [اگر اين شرايط رعايت شود] مشورت جامع و نصيحت كامل مىگردد.
23- باب وجوب راهنمايى كسى كه تقاضاى مشورت مىكند
1-[1]امام جعفر صادق (ع) فرمود: مردى به نزد امير المؤمنين (ع) آمد و عرض كرد براى مشورت به خدمت شما آمدهام.
حسن و حسين [دو فرزند شما] و عبد اللَّه بن جعفر از دخترم خواستگارى كردهاند (كداميك را قبول كنم)؟ حضرت علىّ (ع) فرمود: كسى كه با او مشورت كند مورد اعتماد است، [فرزندم] حسن زنان را طلاق مىدهد، دخترت را به همسرى حسين درآور كه او براى دخترت مناسبتر است.
2-[2]امام صادق (ع) فرمود: كسى كه با برادر مؤمنش مشورت كند و او نظرش را خالصانه بازگو ننمايد خداى عزّ و جلّ قدرت فكر و انديشه را از وى مىگيرد.
[1]-( باب 23:) محاسن برقى، ص 601.
[2]- محاسن برقى، ص 602