کتاب آداب معاشرت از دیدگاه معصومان

3-[1]سيّد رضى (در نهج البلاغه) گويد: پيشواى مؤمنان على (ع) فرمود: اى فرزندم از دوستى با نادان بپرهيز، زيرا او مى‌خواهد به تو سود برساند ولى زيان مى‌رساند، از دوستى با بخيل اجتناب كن زيرا هنگام شديدترين حاجت تو را رها مى‌سازد، و از دوستى با بد كار بر حذر باش زيرا تو را به چيز كمى مى‌فروشد، و از دوستى با دروغگو بپرهيز زيرا او مانند سراب است، دور را به تو نزديك و نزديك را به تو دور مى‌نماياند.

4-[2]امام محمّد باقر (ع) فرمود: به چهار شخص نزديك مشو و دوستى مكن:

نادان، بخيل، ترسو و دروغگو، امّا نادان مى‌خواهد به تو سود برساند ولى ضرر مى‌زند، امّا بخيل چيزى از تو مى‌گيرد ولى چيزى به تو نمى‌دهد، امّا ترسو از تو و از پدر و مادر خويش مى‌گريزد، امّا دروغگو راست مى‌گويد ولى كسى سخن او را تصديق نمى‌كند.

5-[3]امام جعفر صادق (ع) از پدر بزرگوارش نقل مى‌كند كه امام باقر (ع) فرمود:

خواستم به سفر بروم، پدرم علىّ بن الحسين (ع) به من سفارش كرد: اى پسرم از دوستى و معاشرت با احمق بپرهيز و با او معاشرت نكن زيرا احمق در حضور و غياب به دنبال عيبجويى است.

اگر سخن بگويد نادانى‌اش او را رسوا گرداند، و اگر سكوت كند ناتوانى در گفتار او را كوچك مى‌كند و اگر كارى انجام دهد آن را تباه سازد، و اگر مسئوليتى به عهده گيرد آن را ضايع مى‌كند، دانش او باعث بى‌نيازى او نيست و دانش ديگران هم به وى سود نمى‌رساند، نصيحت ناصحان را نمى‌پذيرد، دوستش از او آسايشى نمى‌يابد، مادرش دوست دارد در عزايش بنشيند، و همسرش مى‌خواهد او را از دست بدهد، همسايه‌اش مى‌خواهد از او دور باشد، و دوست‌

[1]- نهج البلاغه، قسمت دوّم، ص 152.

[2]- خصال صدوق ص 116.

[3]- مجالس صدوق، ص 35.

وى تنهايى را بر مجالسش ترجيح مى‌دهد، اگر در مجلسى از ديگران كوچكتر باشد آنها از دست او در رنج و عذابند، و اگر بزرگتر از ديگران باشد آنان را به فساد مى‌كشاند.

18- باب كراهت همنشينى با فرومايگان و ثروتمندان و گفتگو با زنان‌

1-[1]امام جعفر صادق (ع) از اجدادش نقل مى‌كند كه: رسول خدا6فرمود: همنشينى با سه گروه دل را مى‌ميراند: 1- همنشينى با فرومايگان.

2- گفتگو با زنان. 3- همنشينى با ثروتمندان.

2-[2]امام محمد باقر (ع) به شخصى فرمود: با ثروتمندان معاشرت نكن زيرا انسان وقتى كه با آنها معاشرت مى‌كند از نعمتى كه خدا به خودش داده است قدردانى نمى‌كند و به مرحله‌اى مى‌رسد كه تصوّر مى‌كند خدا به وى نعمتى نداده است.

19- باب كراهت وارد شدن به مكانهاى تهمت آميز

1-[3]امام جعفر صادق (ع) گويد: امير مؤمنان علىّ (ع) فرمود: اگر كسى خود را در معرض تهمت قرار دهد كسانى كه به او بد گمان مى‌شوند نبايد ملامت كند، و كسى كه رازش را پنهان دارد اختيار در دست خودش مى‌باشد [و رازش‌

[1]-( باب 18:) اصول كافى، ص 611( من تكره مجالسته و مرافقته).

[2]- مجالس صدوق، ص 153،( م 44).

[3]-( باب 19:) روضه كافى، ص 152.

آشكار نمى‌شود].

2-[1]امام صادق (ع) فرمود: كسى كه به جاهاى تهمت آميز برود و متهم گردد بايد خودش را ملامت كند.

3-[2]امام باقر (ع) از پدر بزرگوارش نقل كرده است كه حضرت امير (ع) فرمود:

شخصى كه خودش را در معرض تهمت قرار دهد نبايد كسانى را كه به او بد گمان مى‌شوند ملامت كند.

4-[3]حضرت على (ع) در وصيّت به فرزندش امام حسن (ع) فرمود: از مكانهاى تهمت آميز، و جاهايى كه مردم به آن بدگمانند بپرهيز، زيرا همنشين بد انسان را گول مى‌زند.

5-[4]امام موسى كاظم (ع) گويد: امام صادق (ع) فرمود: از جاهاى مشكوك [و تهمت آميز] بپرهيزيد، و حتّى نبايد كسى با مادرش راه برود زيرا همه مردم نمى‌دانند كه وى مادر اوست.

6-[5]سيّد رضى (در نهج البلاغه) از امير المؤمنان (ع) نقل مى‌كند كه آن حضرت فرمود: شخصى كه خود را در معرض تهمت قرار دهد كسانى را كه به او بد گمان مى‌شوند نبايد ملامت كند.

7-[6]و نيز آن حضرت فرمود: كسى كه شمشير تجاوز و ستم بروى مردم بكشد با آن شمشير كشته مى‌شود، و كسى كه مكر و حيله ورزد هلاك شود، و هر كه‌

[1]- مجالس صدوق، ص 297( م 75).

[2]- مجالس صدوق، ص 182؛ در دنباله حديث مطالبى هست كه در وسائل نقل نشده است.

[3]- مجالس، پسر شيخ طوسى، ص 5.

[4]- سرائر، ص 470. در نسخه‌هاى خطى كتاب هداية الامة( شماره‌هاى: 5703 ص 34 و 94/ 133 ص 37 عمومى آستان قدس و شماره 300 ص 28 از نسخه خطى گوهرشاد) بجاى« لا يقض»« لا يقفنّ» نوشته شده است. م.

[5]- نهج البلاغة قسمت دوّم، ص 184.

[6]- نهج البلاغة، قسمت دوم، ص 227.

بى‌باكى پيشه سازد غرق گردد، و شخصى كه وارد مكانهاى تهمت آميز شود متهم گردد.

20- باب استحباب پرهيز و ترس از زيركى مؤمن‌

1-[1]امام باقر (ع) در تفسير آيه «إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ‌»[2]فرمود: منظور از «متوسّمين» ائمّه هستند (چون) رسول خدا6فرمود: از زيركى مؤمن بپرهيزيد زيرا او در گفتارش از نور الهى استفاده مى‌كند.

2-[3]سليمان جعفرى گويد: عدّه‌اى در نزد امام موسى كاظم (ع) بوديم كه فرمود: از زيركى مؤمن بترسيد زيرا او با نور الهى به امور مى‌نگرد.

3-[4]سيّد رضى (در نهج البلاغه) گويد: علىّ (ع) فرمود: از گمانهايى كه مؤمنان نسبت به شما مى‌برند بر حذر باشيد زيرا خدا حقّ را بر زبان آنها جارى مى‌سازد.

21- باب استحباب مشورت با اشخاص صاحب نظر

1-[5]امام صادق (ع) از پدر بزرگوارش نقل كرده كه به پيامبر اكرم6گفته شد: اى رسول خدا، هوشيارى و دورانديشى در چيست؟ فرمود: مشورت كردن با صاحب‌نظران و پيروى از آنها.

2-[6]امام صادق (ع) فرمود: رسول اكرم6در وصيّت به حضرت على (ع)

[1]-( باب 20): سرائر، ص 470.

[2]-« مسلما در اين‌[ عذاب‌] براى هوشمندان عبرت و بصيرت است» حجر/ 75/ م.

[3]- بصائر الدّرجات.

[4]- نهج البلاغه، قسمت دوم، ص 219.

[5]-( باب 21): بصائر الدّرجات.

[6]- محاسن برقى، ص 601.

فرمود: هيچ كمك و پشتيبانى محكمتر از مشورت، و هيچ خردى بهتر از تدبير و چاره‌انديشى نيست.

3-[1]امام باقر (ع) فرمود: در تورات چهار عبارت نوشته شده است: 1- كسى كه مشورت نكند پشيمان مى‌شود. 2- فقر و تنگدستى بزرگترين مرگ است.

3- هر گونه رفتار كنى با تو رفتار مى‌كنند. 4- كسى كه چيزى را مالك شود منافع خود را بر منافع ديگران ترجيح مى‌دهد.

4-[2]امام صادق (ع) فرمود: هرگز انسان با مشورت كردن هلاك نمى‌شود.

5-[3]سيّد رضى (در نهج البلاغه) از حضرت امير (ع) نقل مى‌كند كه آن حضرت فرمود: هيچ ثروتى مانند عقل، و هيچ فقرى مانند نادانى، و هيچ ميراثى مانند ادب، و هيچ پشتيبانى مانند مشورت كردن نيست.

6-[4]و آن حضرت فرموده است: كسى كه خود رأى باشد نابود مى‌شود، و هر كه با بزرگان مشورت كند در عقل آنها شريك است.

7-[5]و آن حضرت فرمود: مشورت راهيابى است.

8-[6]و نيز آن حضرت فرمود: كسى كه به رأى و فكر خود اكتفا كند خود را به خطر افكنده است.

22- باب استحباب مشورت با شخص پرهيزگار خردمند و اطاعت از او و كراهت مخالفت با وى‌

1-[7]امام جعفر صادق (ع) فرمود: كسى كه نصيحت‌كننده‌اى از باطن، و

[1]- محاسن برقى، ص 601.

[2]- محاسن برقى، ص 601.

[3]- نهج البلاغة، قسمت دوم.

[4]- نهج البلاغة، قسمت دوم.

[5]- نهج البلاغة، قسمت دوم.

[6]- نهج البلاغة، قسمت دوم.

[7]-( باب 22:) مجالس صدوق، ص 265( م 68).

بازدارنده‌اى از درون، و همنشين راهنما نداشته باشد دشمن را بر خود چيره كرده است.

2-[1]امام هادى از پدرانش نقل كرده است كه حضرت على (ع) فرمود: كسى كه به رأى و فكر خود اكتفا كند خود را به خطر افكنده است.

3-[2]امام صادق (ع) فرمود: در كار خود با كسانى مشورت كن كه از پروردگارشان مى‌ترسند.

4-[3]امام صادق (ع) نقل كرده است كه حضرت على (ع) فرمود: در كارى كه براى تو پيش مى‌آيد با كسانى كه از خدا مى‌ترسند مشورت كن.

5-[4]سليمان بن خالد گويد: از امام جعفر صادق (ع) شنيدم كه مى‌فرمود:

با مردم خردمند با تقوا مشورت كن زيرا آنها جز به نيكى راهنمايى نمى‌كنند، و بپرهيز از مخالفت با آنان زيرا مخالفت با شخص پرهيزگار خردمند باعث تباهى دين و دنياست.

6-[5]امام صادق (ع) از رسول خدا6نقل فرموده است: مشورت با خردمند اندرزگو باعث پيشرفت و بركت و موفقيّت از جانب خداست، وقتى كه شخص دلسوز عاقل تو را راهنمايى كند از مخالفت با او بپرهيز، زيرا اين مخالفت باعث هلاكت مى‌شود.

7-[6]امام جعفر صادق (ع) فرمود: چرا وقتى كار مهمّى براى شما پيش مى‌آيد و خود قادر به حلّ آن نيستيد با افراد خردمند متديّن و پارسا مشورت نمى‌كنيد؟

سپس امام صادق (ع) فرمود: آگاه باشيد هر كس اين كار را انجام دهد خدا او را خوار نمى‌گرداند بلكه مقام او را بالا مى‌برد و به بهترين كارها و نزديكترين آنها به خداوند هدايتش مى‌كند.

8-[7]امام صادق (ع) فرمود: مشورت داراى حدودى است كه اگر آن حدود

[1]- مجالس صدوق، ص 286( م 68).

[2]- محاسن برقى، ص 601.

[3]- محاسن برقى، ص 601.

[4]- محاسن برقى، ص 601.

[5]- محاسن برقى، ص 602.

[6]- محاسن برقى، ص 602.

[7]- محاسن برقى، ص 602.

شناخته و رعايت نشود ضررش براى مشورت‌كننده از نفعش بيشتر است.

آن حدود عبارتند از: كسى كه با او مشورت مى‌شود: 1- عاقل باشد. 2- آزاده ديندار باشد. 3- دوست مهربان و مانند برادر باشد. 4- اگر از راز تو آگاه شد مثل اين كه خودت به آن آگاهى و آن را مكتوم و پوشيده مى‌دارد. زيرا تو زمانى از راهنمايى مشاور سود مى‌برى كه او عاقل باشد، و وقتى كه وى آزاد مرد متديّن بود نهايت كوشش را براى نصيحت كردن تو به كار مى‌برد، وقتى كه دوست مهربان و مانند برادر باشد و او را از راز خويش آگاه كردى راز تو را پوشيده نگاه مى‌دارد، و آگاهى او مانند اين است كه خودت به آن آگاهى، [اگر اين شرايط رعايت شود] مشورت جامع و نصيحت كامل مى‌گردد.

23- باب وجوب راهنمايى كسى كه تقاضاى مشورت مى‌كند

1-[1]امام جعفر صادق (ع) فرمود: مردى به نزد امير المؤمنين (ع) آمد و عرض كرد براى مشورت به خدمت شما آمده‌ام.

حسن و حسين [دو فرزند شما] و عبد اللَّه بن جعفر از دخترم خواستگارى كرده‌اند (كداميك را قبول كنم)؟ حضرت علىّ (ع) فرمود: كسى كه با او مشورت كند مورد اعتماد است، [فرزندم‌] حسن زنان را طلاق مى‌دهد، دخترت را به همسرى حسين درآور كه او براى دخترت مناسبتر است.

2-[2]امام صادق (ع) فرمود: كسى كه با برادر مؤمنش مشورت كند و او نظرش را خالصانه بازگو ننمايد خداى عزّ و جلّ قدرت فكر و انديشه را از وى مى‌گيرد.

[1]-( باب 23:) محاسن برقى، ص 601.

[2]- محاسن برقى، ص 602

24- باب جواز مشورت كردن با كسى كه مرتبه او پايين‌تر است‌

1- معمّر بن خلّاد گويد: يكى از غلامان امام رضا (ع) به نام سعد وفات يافت؛ امام به معمّر فرمود: شخصى با فضيلت و امانتدار به من معرّفى كن، در پاسخ گفتم: من كسى را به شما معرّفى كنم؟ حضرت با حالت شبيه شخص غضبناكى فرمود: پيامبر خدا با يارانش مشورت مى‌كرد و بعد در باره آنچه كه مى‌خواست تصميم مى‌گرفت.

[1]فضيل بن يسار گويد: امام صادق (ع) در باره كارى با من مشورت كرد، به امام گفتم: خدا شما را يارى دهد، كسى مانند من مشاور شما باشد؟ امام فرمود: آرى هر زمانى كه با تو مشورت كنم.

3-[2]حسن بن جهم گويد: جمعى در خدمت امام رضا (ع) بوديم. ايشان يادى از پدر بزرگوارش نمود و فرمود: هيچ عقلى با عقل او برابرى نمى‌كرد، در عين حال در بسيارى اوقات با يكى از غلامان سياه پوست خود مشورت مى‌كرد، به آن حضرت گفته شد آيا با چنين كسى مشورت مى‌فرمايى؟ در پاسخ فرمود: چه بسا خداى تبارك و تعالى مشكل را به زبان چنين شخصى برطرف كند، بسيارى اوقات در باره مزرعه يا باغ آن حضرت را راهنمائى مى‌كردند و آن حضرت به آن عمل مى‌فرمود.

4-[3]سيّد رضى (در نهج البلاغه) از حضرت علىّ (ع) نقل كرده است كه عبد اللَّه بن عبّاس نظر خود را به عنوان يك مشاور براى امام على (ع) بيان كرد، امّا

[1]-( باب 24:) محاسن برقى، ص 601.

[2]- محاسن برقى، ص 602.

[3]- نهج البلاغه، قسمت دوم، ص 221.