کتاب اخلاق اسلامی مبانی و مفاهیم

پرسش -------------------------------------------------- 36

برای تامل و پژوهش -------------------------------------36

فصل دوم :مقصد رشد اخلاقی

(50 – 37)

اهداف ---------------------------------------------------39

انسان دارای دو بعد فردی و اجتماعی ----------------------40

1.مقصد رشد و ارزش انسان در حیات فردی --------------- 41

قرب به خدا -----------------------------------------------41

2. مقصد رشد و ارزش انسان در حیات اجتماعی ----------- 45

پرسش ---------------------------------------------------- 50

برای تامل و پژوهش --------------------------------------- 50

فصل سوم : موانع رشد

(62-51)

اهداف ----------------------------------------------------- 53

الف) موانع درونی -----------------------------------------55

1.هوای نفس ----------------------------------------------- 55

2.جهل ----------------------------------------------------- 57

3.عجز----------------------------------------------------- 57

4.عادت های ناپسند ----------------------------------------58

ب)موانع بیرونی -------------------------------------------58

1.دنیا------------------------------------------------------58

2.شیطان --------------------------------------------------59

3.طاغوت ------------------------------------------------60

پرسش ----------------------------------------------------61

برای تامل و پژوهش --------------------------------------61

فصل چهارم:امکانات رشد

(76-63)

اهداف -----------------------------------------------------65

الف) علم ---------------------------------------------------66

علم و عمل -------------------------------------------------66

ب) توان --------------------------------------------------70

ج)توجه ---------------------------------------------------71

عوامل توجه و یادآوری ------------------------------------72

پرسش ----------------------------------------------------75

برای تامل و پژوهش --------------------------------------75

فصل پنجم: برخورداری‌های شخصیت کامل اخلاقی

(92-77)

اهداف -----------------------------------------------------79

الف)آرامش ------------------------------------------------81

ب)موقعیت ------------------------------------------------83

ج)امیدواری و ایمنی از احساس پوچی---------------------- 84

د)شادمانی ------------------------------------------------85

ه) زیبایی -------------------------------------------------86

و)لذت --------------------------------------------------- 87

ز)خلاقیت ------------------------------------------------88

ح)محبوبیت ----------------------------------------------89

ط) نیرومندی ---------------------------------------------90

پرسش ----------------------------------------------------91

برای تامل و پژوهش --------------------------------------91

فصل ششم:اخلاق در شکل‌گیری جامعه مطلوب

(110-93)

اهداف -------------------------------------------------95

الف)امنیت اجتماعی ------------------------------------96

1.امنیت جانی ----------------------------------------- 96

2.امنیت مالی ------------------------------------------97

3.امنیت حیثیتی ----------------------------------------98

ب)فقرزدایی و گسترش رفاه عادلانه ---------------------99

ج) توسعه دانایی و شکوفایی علمی ---------------------- 104

موانع توسعه دانایی -------------------------------------105

1.رذایل فردی ------------------------------------------105

2.رذایل اجتماعی ---------------------------------------107

پرسش --------------------------------------------------110

برای تامل و پژوهش -----------------------------------110

فصل هفتم: آسیب‌شناسی رابطه با خود

(125- 111)

اهداف --------------------------------------------- 113

الف) خود فراموشی و خودفریبی -------------------- 113

ب) وسوسه فریبی و خودفریبی ---------------------- 118

ج) زیاده‌خواهی ------------------------------------- 121

پرسش ---------------------------------------------- 125

برای تامل و پژوهش -------------------------------- 125

فصل هشتم: بهبود رابطه با خود( اخلاق فردی حداقلی)

(142 – 127)

اهداف ----------------------------------------------- 129

الف) خودآگاهی -------------------------------------- 129

ب) انضباط روحی و مدیریت نفس -------------------- 132

ج) قناعت -------------------------------------------- 138

پرسش ------------------------------------------------ 142

برای تامل و پژوهش ----------------------------------- 156

فصل نهم: رابطه ایده‌آل با خود(اخلاف فردی حداکثری)

(156-143)

اهداف ------------------------------------------------- 145

الف)حکمت -------------------------------------------- 145

ب)کرامت و عزت نفس --------------------------------- 149

ج) عفت ------------------------------------------------ 152

پرسش -------------------------------------------------- 156

برای تامل و پژوهش ------------------------------------- 156

فصل دهم :آسیب شناسی رابطه با خدا

(170 – 157)

اهداف --------------------------------------------------- 159

الف) غفلت و خدافراموشی -------------------------------- 159

ب) ناامیدی از رحمت خدا و فریفتگی به رحمت او -------- 163

ج) کفران ----------------------------------------------- 167

پرسش -------------------------------------------------- 169

برای تامل و پژوهش ------------------------------------ 170

فصل یازدهم : بهبود رابطه با خدا (اخلاق بندگی حداقلی)

(183-171)

اهداف -------------------------------------------------- 173

الف)یقظه ---------------------------------------------- 173

ب) خوف و رجا ---------------------------------------- 175

ج) شکر ------------------------------------------------ 180

پرسش -------------------------------------------------- 183

برای تامل و پژوهش ------------------------------------ 183

فصل دوازدهم: رابطه مطلوب با خدا(اخلاق بندگی حداکثری)

(203 -185)

اهداف -------------------------------------------------- 187

الف) توکل ---------------------------------------------- 187

ب)محبت ------------------------------------------------ 192

ج) رضا و تسلیم ----------------------------------------- 195

پرسش --------------------------------------------------- 202

برای تامل و پژوهش ------------------------------------- 202

فصل سیزدهم: آسیب شناسی رابطه با دیگران

(217 -205)

اهداف --------------------------------------------------- 207

الف) ستم ------------------------------------------------ 207

ب) تکبر ------------------------------------------------ 211

ج) بی مبالاتی در آداب معاشرت ------------------------- 214

پرسش -------------------------------------------------- 216

برای تامل و پژوهش ------------------------------------- 217

فصل چهاردهم: بهبود رابطه با دیگران(اخلاق اجتماعی حداقلی)

(232 -219)

اهداف ------------------------------------------------- 221

الف) عدالت -------------------------------------------- 221

ب) تواضع -------------------------------------------- 227

ج) تادب به آداب اجتماعی ------------------------------- 230

پرسش -------------------------------------------231

برای تامل و پژوهش -----------------------------231

فصل پانزدهم: رابطه مطلوب با دیگران(اخلاق اجتماعی حداکثری)

(245-243)

اهداف ------------------------------------------235

الف)برادری(مواخات)---------------------------235

ب)ایثار ----------------------------------------240

ج)استکبارستیزی -------------------------------242

پرسش -----------------------------------------245

برای تامل و پژوهش --------------------------- 245

مقدمه‌

تعالى روحى و نيل به فضايل و كمالات اخلاقى، مهم‌ترين هدف دين مى‌باشد. از اين‌رو يكى از ابعاد و كاركردهاى هر دينى، بُعد اخلاقى آن است. برهمين اساس مى‌توان گفت مقصود اصلى از همه اوامر و نواهى دينى تكامل اخلاقى انسان و درنهايت وصول به قرب ربوبى مى‌باشد و به همين دليل است كه پيامبر اكرم (ص) هدف اصلى بعثت خود و ابلاغ دين مبين اسلام را تتميم مكارم اخلاقى معرفى مى‌فرمايند.

انسان تقريباً تنها موجودى است كه رتبه وجودى‌اش را خودش- براساس اعمال، رفتار، تصميم‌ها و درنهايت فضايل و رذايلى كه كسب مى‌كند- تعيين مى‌نمايد. ارزش هر انسانى در دنيا و آخرت نيز بر همين مبنا و معيار تعريف مى‌شود. از آنجا كه انسان موجودى مختار است و ركن اساسى فعل اختيارى، آگاهى مى‌باشد دست يافتن به قلل رفيع كمالات انسانى بدون شناخت دقيق فضايل اخلاقى و راه‌هاى كسب آنها و نيز آگاهى عميق از رذايل اخلاقى و چگونگى اجتناب از آنها امكان‌پذير نمى‌باشد، كتاب حاضر به همين منظور به رشته تحرير درآمده است.

اين كتاب كه براى آشنايى با اخلاق و تربيت اسلامى و مطابق سرفصل مصوب درس «اخلاق اسلامى؛ مبانى و مفاهيم» نگاشته شده، مشتمل بر كليات و پانزده فصل است. فصل‌هاى اول تا چهارم به مباحث مقدماتى انسان‌شناختى، مقصد تربيت اخلاقى و موانع و امكانات رشد اختصاص دارد. در فصل‌هاى پنجم و ششم برخوردارى‌ها و بهره‌مندى‌هاى دنيوى انسان و جامعه اخلاقى به‌تفصيل بيان شده و از فصل هفتم تا پايان كتاب فهرستى از

فضايل و رذايل در سه حوزه اخلاق فردى، اخلاق بندگى و اخلاق اجتماعى آمده است. در هريك از اين حوزه‌ها ابتدا در يك فصل به آسيب‌شناسى (بيان رذايل) و سپس به بهبود (اخلاق حداقلى) و در فصلى ديگر به رابطه مطلوب (اخلاق حداكثرى) پرداخته شده است.

از آنجا كه غرض اصلى نگارش كتاب آن بوده كه با حركتى درونى و معنوى تحولى روحانى را پديد آورد، از رويكرد ذوقى و موعظه‌اى نيز در مواردى غفلت نشده است. ناگفته نماند استادان ارجمند مى‌توانند هر رذيله‌اى را با فضيلت مقابل آن در يك جلسه بيان كنند، يا سير مباحث كتاب را به تشخيص خود تغيير دهند.

بر خود لازم مى‌دانم پس از خداوند سبحان كه توفيق چنين خدمت بزرگى را به بنده عطا فرمود از تمامى اخلاق‌پژوهان محترم پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى كه در تدوين اين اثر يارى‌رسان بنده بودند به ترتيب ذيل قدرانى و تشكر نمايم. از فاضل ارجمند جناب حجت‌الاسلام و المسلمين محمد عالم‌زاده‌نورى كه نگارش فصل‌هاى دوم، سوم و چهارم را عهده دار بوده‌اند و در تأليف فصل دهم، يازدهم و دوازدهم نيز مشاركت داشته‌اند، بايد تقدير ويژه داشته باشم. ايشان علاوه بر تأليف فصول پيش‌گفته، با مطالعه ساير فصل‌ها نيز نكات سودمندى را يادآور شدند.

از حجج‌اسلام آقايان محمدرضا فلاح- نويسنده فصل اول-، حميدرضا مظاهرى‌سيف- نويسنده فصل‌هاى پنجم، هفتم، هشتم و نهم-، على مهدوى فريد- نويسنده فصل‌هاى دهم، يازدهم و دوازدهم و مهدى احمدپور- نويسنده فصل‌هاى سيزدهم، چهاردهم و پانزدهم- و همچنين از حجج‌اسلام آقايان دليرى و مرادى كه در پاره‌اى از مأخذيابى‌ها همكارى كرده‌اند، سپاسگزارم.

اينجانب نيز تأليف فصل ششم را بر عهده داشتم و از آنجا كه نگارش همه فصول با اشراف و نظارت اينجانب صورت گرفته نقايص اين كار را بر عهده مى‌گيرم و نقاط قوت اثر را از انديشه و قلم همكاران ارجمند مى‌دانم.

در پايان از مساعدت‌هاى بى‌دريغ رياست محترم دانشگاه معارف اسلامى جناب حجت‌الاسلام و المسلمين آقاى دكتر كلانترى و همكاران محترم ايشان در معاونت پژوهشى دانشگاه به‌ويژه جناب آقاى دكتر گرامى و حجت‌الاسلام و المسلمين على مختارى نيز بايد

تشكر و قدردانى نمايم. بدون تشويق‌ها و پيگيرى‌هاى اين عزيزان تأليف و تكميل كتاب حاضر ممكن نبود.

با توجه به اينكه هر اثرى از ضعف و كاستى خالى نيست از تمامى استادان ارجمند و دانشجويان گرامى تقاضا دارم با ارائه نظرات و پيشنهادات خود، در رفع نواقص و بهبود محتواى كتاب ما را يارى رسانند.

مهدى عليزاده‌

تابستان 1389