چيست؟ در پاسخ گوييم چنين كارى دو علّت مهم و اساسى داشته است:
الف- تأكيد بر حفظ نمازهاى واجب نمازهاى مستحبى، نمازهاى واجب را در برابر گردبادهاى اهمال و سهلانگارى محافظت مىكنند وقصد وسوسه و دستبرد شيطان به وسيله آنها شكسته و دفع مىگردد.
به عبارت ديگر، نمازهاى مستحبى سبب تقويت نمازهاى واجب در برابر آسيبها و حوادث احتمالى است. حمّاد بن عبداللّه گويد: علّت تشريع نمازهاى نافله را از امام صادق عليه السلام جويا شدم.
ايشان پاسخ داد:
علّت چنين كارى تأكيد بر نمازهاى واجب بوده است؛ زيرا اگر نماز مردم جز همين چهار ركعت نماز ظهر نبود، به آن اهميت چندانى نمىدادند و احتمال داشت كه توفيق انجام آن را از دست بدهند، ولى وقتى نافله هم به آن اضافه شده، به خاطر زياد بودنش در انجام آن تعجيل مىكنند، همچنين است نماز عصر ... «1» نكته ديگر اينكه وضع نمازهاى مستحبى، لطف و عنايتى است از جانب خدا براى بندگان، به اين بيان كه بيشتر مردم در بجاى آوردن نمازهاى واجب، از نظر آداب و شرايط پذيرش و گزاردن نمازى خداپسند، كوتاهى مىورزند، از اين رو، خداوند، نمازهاى نافله را راه جبران اين نقيصه قرار داده است: شخصى به نام «ابوبكر» گويد:
«حضرت امام باقر عليه السلام از من پرسيد: آيا مىدانى نمازهاى مستحب براى چه وضع شده است؟
عرض كردم: فدايت شوم نمىدانم. فرمود:
«لِأَنَّهُ إِنْ ك اخلاق عبادى(ج2) 129 درس پانزدهم: دعا و مناجات انَ فِى الْفَريضَةِ نُقْصانٌ قُضِيَتِ النَّافِلَةُ عَلَى الْفَريضَةِ حَتَّى تَتُمَّ» «2» براى اينكه اگر در نماز واجب كمبودى باشد، نافله آن را جبران كند تا كامل شود.
امام كاظم عليه السلام نيز فرمود:
«إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالى أَتَمَّ صَلاةَ الْفَريضَةِ بِصَلاةِ النَّافِلَةِ وَ أَتَمَّ صِيامَ الْفَريضَةِ بِصِيامِ النَّافِلَةِ» «1» خداوند بزرگ، نماز واجب را با نماز نافله و روزه واجب را با روزه مستحب كامل كرده است.
ب- باز بودن مسير تكامل تشريع انواع عبادتها در اديان الهى براى تكامل و تقرّب انسان به خدا صورت گرفته است كه عبادتهاى واجب، حدّ ضرورى و لازم آن است و هر كس مكلّف است با انجام آن خود را به چنين مرزى برساند.
از طرف ديگر، براى آنكه مؤمن توقّف نكند و راه تقرّب بيشتر به رويش باز باشد، عبادتهاى اختيارىِ فراوانى فرا روى او قرار گرفته تا بتواند بدين وسيله سير تكاملى خويش را ادامه دهد. پس هر كه عبادتش بيشتر باشد، تقربش بيشتر است. شاهد اين گفتار، سخن امام كاظم عليه السلام درباره قرآن است:
«... دَرَجاتُ الْجَنَّةِ عَلى قَدْرِ اياتِ الْقُرآنِ يُقالُ لَهُ اقْرَأْ وَارْقَ فَيَقْرَا ثُمَّ يَرْقى ...» «2» درجات بهشت به تعداد آيههاى قرآن است. به او (مؤمن) گفته مىشود (آيههاى قرآن را) بخوان و بالا برو، او هم مىخواند و بالا مىرود.
حضرت رضا عليه السلام در اين باره فرموده است:
بدانيد كه نمازهاى نافله بهخاطر تفاوت مردم در توانشان تشريع شده است؛ زيرا برخى از برخى قوىترند. نمازهاى واجب براى پايينترين سطح وضع شده، سپس مستحبات در پى آن آمدهاست تا قوى و ضعيف در حد توانشان عمل نمايند، بنابراين هيچ كس فراتر از توانش مكلّف نشده است ... همچنين است روزه و حج و براى هر واجبى، مستحبى بدين معنا وجود دارد. «3»
تجلّى عشق به معبود پس از آنكه مؤمن طعم شيرين عشق الهى را در نمازهاى واجب چشيد در پى ارتباط بيشتر با معبود خويش به دامن مستحبات چنگ مىزند و براى جلب توجّه معشوق بىهمتا، هديه گرانقدر و زيبايى به نام «نماز مستحبى» را پيش كش مىآورد. حضرت رضا عليه السلام فرمود:
«حَسِّنُوا نَوافِلَكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّها هَدِيَّةٌ إِلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ» «1» نمازهاى نافله را زيبا ادا كنيد و آگاه باشيد كه آنها هديهاى به پيشگاه خداى بزرگ است.
نماز شب در ميان نوافل روزانه، ماهانه و سالانه، نماز شب از فضيلت بيشترى برخوردار است كه قرآن و روايات بر آن تأكيد فراوان دارند. قرآن مجيد با لحن بسيار شوقآور از شب بيداران زندهدل ياد كرده مىفرمايد:
«تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ» «2» از بستر خواب پهلو تهى كنند، پروردگارشان را با بيم و اميد بخوانند و از آنچه روزىشان كردهايم انفاق كنند.
مرحوم طبرسى از امام باقر و امام صادق عليهما السلام نقل مىكند كه:
«منظور از مؤمنان در اين آيه شب زندهدارانى هستند كه براى اقامه نماز شب از بستر گرم خويش برمىخيزند. «3» آنگاه در ادامه آيه، قرآن مجيد از پاداش بزرگ و نفيسى كه خداوند به زاهدان شب عنايت مىكند خبر داده مىفرمايد:
«فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِىَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ» «1» هيچ كس نمىداند كه در ازاى كارى كه انجام دادهاند، چه (پاداش مهم و) چشم روشنىاى براى آنها نهفته شده است! حضرت امام صادق عليه السلام در تفسير اين آيه شريفه فرمود:
«ما مِنْ حَسَنَةٍ إِلَّا وَ لَها ثَوابٌ مُبَيَّنٌ فِى الْقُرانِ إِلَّا صَلاةُ اللَّيْلِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ اسْمُهُ لَمْ يُبَيِّنْ ثَوابَها لِعِظَمِ خَطَرِها قالَ: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ» «2» هيچ كار نيكى نيست جز آنكه پاداشش در قرآن بيان شده است مگر نماز شب كه خداوند به خاطر عظمت شأن آن ثوابش را برملا نكرده و فرموده است: «فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ».
ممكن است در اينجا اين سؤال پيش آيد كه چرا پاداش عظيم نماز شب مخفى نگاه داشته شده است؟ اين سؤال را به سه شكل مىتوان پاسخ داد:
1- كارهاى ارزشمند و عظيم چنان است كه حقيقت آنها به سادگى قابل درك نيست، در عين حال پنهان داشتن پاداش آنها نشاط انگيزتر است.
2- قرّةالعين و چشم روشنى، آن قدر بزرگ و گسترده است كه دانش انسان از رسيدن به تمام خصوصيات آن ناتوان است.
3- چون «نماز شب» مخفيانه و دور از چشم ديگران انجام مىگيرد، پاداش آن نيز پنهان و دور از چشم مردمان است. «3» رهبران بزرگوار اسلام نيز با تعبيرهاى گوناگونى مردم را به انجام اين عمل بزرگ تشويق مىكردند كه در اينجا به يك نمونه آن بسنده مىكنيم؛ معاذ بن جبل گويد:
«روزى رسول اكرم صلى الله عليه و آله به من فرمود: اگر مايلى راههاى خير را به تو نشان بدهم. سپس فرمود: «... قِيامُ الرَّجُلِ فى جَوْفِ اللَّيْلِ يَبْتَغى وَجْهَ اللَّهِ» «4» (يكى از راهها) برخاستن مرد در دل شب در پى يافتن رضاى خداست.
برخى از آثار نماز شب با اينكه همه پاداش اخروى نماز شب براى ما درك كردنى نيست، ولى معصومين عليه السلام از برخى آثار دنيوى و اخروى آن ما را مطلع كردهاند كه توضيح آن در زير مىآيد:
رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«إِنَّ قِيامَ اللَّيْلِ قُرْبَةٌ إِلَى اللَّهِ وَ تَكْفيرُ السَّيِّئاتِ وَ مَنْهاةٌ عَنِ الْإِثْمِ وَ مَطْرَدَةُ الدَّاءِ فِى الْجَسَدِ» «1» همانا نماز شب: نزديكى به خداست. جبران كردن بديها است. بازدارنده از گناه است. دفع كننده درد بدن است.
در سخنى ديگر فرمود:
«مَنْ صَلَّى بِاللَّيْلِ حَسُنَ وَجْهُهُ بِالنَّهارِ» «2» هر كس نماز شب بخواند، چهرهاش در روز نيكو (نورانى) مىشود.
همچنين نماز شب رزق روز را تضمين مىكند؛ چنانكه شخصى خدمت حضرت صادق عليه السلام آمده، بهگونهاى عرض نياز كرد كه گويا به نان شب محتاج است.
امامپرسيد: آيا نماز شب مىخوانى؟ پاسخ داد آرى. حضرت رو به ياران خويش كرده فرمود:
«كَذِبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُصَلّى بِاللَّيْلِ وَ يَجُوعُ بِالنَّهارِ إِنَّ اللَّهَ ضَمَّنَ بِصَلاةِ اللَّيْلِ قُوتَ النَّهارِ» «3» كسى كه ادعا مىكند نماز شب خوانده و در روز گرسنه مانده است دروغگوست، زيرا خداوند به وسيله نماز شب روزى روز را تضمين كرده است.
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله درباره سه اثر ديگر نماز شب فرمود:
«صَلاةُ اللَّيْلِ تُحْسِنُ الْوَجْهَ وَ تَذْهَبُ بِالْهَمِّ وَ تَجْلُوا الْبَصَرَ» «1» نماز شب چهره را نيكو مىكند و غم را مىزدايد و ديده را جلا مىدهد.
علاوه بر آنچه ذكر شد، بهشت، پاداش آن است. رسول اكرم صلى الله عليه و آله هنگام ارتحال به ابوذر فرمود:
«يا اباذرٍّ! احْفَظْ وَصِيَّةَ نَبِيِّكَ تَنْفَعْكَ، مَنْ خُتِمَ لَهُ بِقِيامِ اللَّيْلِ ثُمَّ ماتَ فَلَهُ الْجَنَّةُ» «2» اى ابوذر سفارش پيامبرت را حفظ كن كه برايت سودآور است: هر كس آخر كارش با نماز شب باشد و بميرد، بهشت براى اوست.
پرسش 1- نافله يعنى چه؟
2- فلسفه تشريع نوافل چيست؟
3- قرآن مجيد چه پاداشى براى نماز شب بيان كرده است؟
4- چهار اثر نماز شب را بنويسيد.
درس پانزدهم: دعا و مناجات دعا و لغت بهمعناى طلب، درخواست و تقاضاست «1» و در اصطلاح به اظهار نياز و خواهش بندگان به درگاه خداى قادر متعال گفته مىشود.
ارزش و اهم اخلاق عبادى(ج2) 134 موانع اجابت ص : 133 ّيت دعا در فرهنگ اسلامى از سفارشهاى قرآن و معصومين عليهم السلام معلوم مىشود. اين تأكيد بسيار زياد، نشانگر جايگاه ويژه دعا در اسلام است تا جايى كه رسول گرامى صلى الله عليه و آله فرمود:
«الدُّعاءُ مُخُّ الْعِبادَةِ» «2» دعا مغز عبادت است.
همچنين امام باقر عليه السلام فرمود:
«ما مِنْ شَىْءٍ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنْ يُسْأَلَ وَ يُطْلَبَ مِمَّا عِنْدَهُ» «3» در نزد خدا هيچ چيز بهتر از اين است نيست كه از او سؤال شود و ازآنچه نزد اوست درخواست گردد.
آداب دعا دعا همچون عبادات ديگر، آداب و مقررات ويژهاى دارد كه در صورت انجام آن نتيجه بهتر و مطلوبترى بهدست مىآيد. برخى از آن آداب را بهطور اختصار بيان مىكنيم: