است؛ علاوه بر اينكه سليم بن قيس و كتابش مورد اعتماد است.
روزى سليم از حضرت امير (ع) سؤال جالبى مىپرسد كه حضرت در پاسخ راههاى گوناگونى را باز مىكند. سليم مىگويد: از حضرت سؤال كردم: چرا وقتى ما از سلمان و ابوذر و مقداد روايات يا مطالبى در مورد تفسير قرآن مىشنويم و بعد به
وَصَفَهُمْ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ: (وَ إِذا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ) ثُمَّ بَقُوا بَعْدَهُ فَتَقَرَّبُوا إِلَى أَئِمَّهِ الضَّلَالَهِ وَ الدُّعَاهِ إِلَى النَّارِ بِالزُّورِ وَ الْكَذِبِ وَ الْبُهْتَانِ فَوَلَّوْهُمُ الْأَعْمَالَ وَ حَمَلُوهُمْ عَلَى رِقَابِ النَّاسِ وَ أَكَلُوا بِهِمُ الدُّنْيَا وَ إِنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوكِ وَ الدُّنْيَا إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ. فَهَذَا أَحَدُ الْأَرْبَعَهِ. وَ رَجُلٍ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ شَيْئاً لَمْ يَحْمِلْهُ عَلَى وَجْهِهِ وَ وَهِمَ فِيهِ وَ لَمْ يَتَعَمَّدْ كَذِباً فَهُوَ فِى يَدِهِ يَقُولُ بِهِ وَ يَعْمَلُ بِهِ وَ يَرْوِيهِ فَيَقُولُ: أَنَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ فَلَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُ وَهَمٌ لَمْ يَقْبَلُوهُ وَ لَوْ عَلِمَ هُوَ أَنَّهُ وَهَمٌ لَرَفَضَهُ. وَ رَجُلٍ ثَالِثٍ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ شَيْئاً أَمَرَ بِهِ ثُمَّ نَهَى عَنْهُ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ أَوْ سَمِعَهُ يَنْهَى عَنْ شَىْءٍ ثُمَّ أَمَرَ بِهِ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ فَحَفِظَ مَنْسُوخَهُ وَ لَمْ يَحْفَظِ النَّاسِخَ وَ لَوْ عَلِمَ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضَهُ وَ لَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ إِذْ سَمِعُوهُ مِنْهُ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضُوهُ- وَ آخَرَ رَابِعٍ لَمْ يَكْذِبْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ مُبْغِضٍ لِلْكَذِبِ خَوْفاً مِنَ اللَّهِ وَ تَعْظِيماً لِرَسُولِ اللَّهِ لَمْ يَنْسَهُ بَلْ حَفِظَ مَا سَمِعَ عَلَى وَجْهِهِ فَجَاءَ بِهِ كَمَا سَمِعَ- لَمْ يَزِدْ فِيهِ وَ لَمْ يَنْقُصْ مِنْهُ وَ عَلِمَ النَّاسِخَ مِنَ الْمَنْسُوخِ فَعَمِلَ بِالنَّاسِخِ وَ رَفَضَ الْمَنْسُوخَ فَإِنَّ أَمْرَ النَّبِى مِثْلُ الْقُرْآنِ نَاسِخٌ وَ مَنْسُوخٌ وَ خَاصٌّ وَ عَامٌّ وَ مُحْكَمٌ وَ مُتَشَابِهٌ قَدْ كَانَ يَكُونُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ الْكَلَامُ لَهُ وَجْهَانِ: كَلَامٌ عَامٌّ وَ كَلَامٌ خَاصٌّ مِثْلُ الْقُرْآنِ وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِى كِتَابِهِ: (ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا) فَيَشْتَبِهُ عَلَى مَنْ لَمْ يَعْرِفْ وَ لَمْ يَدْرِ مَا عَنَى اللَّهُ بِهِ وَ رَسُولُهُ وَ لَيْسَ كُلُّ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ كَانَ يَسْأَلُهُ عَنِ الشَّىْءِ فَيَفْهَمُ وَ كَانَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْأَلُهُ وَ لَا يَسْتَفْهِمُهُ حَتَّى إِنْ كَانُوا لَيُحِبُّونَ أَنْ يَجِىءَ الْأَعْرَابِى وَ الطَّارِئُ فَيَسْأَلَ رَسُولَ اللَّهِ حَتَّى يَسْمَعُوا وَ قَدْ كُنْتُ أَدْخُلُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ كُلَّ يَوْمٍ دَخْلَهً وَ كُلَّ لَيْلَهٍ دَخْلَهً فَيُخْلِينِى فِيهَا أَدُورُ مَعَهُ حَيْثُ دَارَ وَ قَدْ عَلِمَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ أَنَّهُ لَمْ يَصْنَعْ ذَلِكَ بِأَحَدٍ مِنَ النَّاسِ غَيْرِى فَرُبَّمَا كَانَ فِى بَيْتِى يَأْتِينِى- رَسُولُ اللَّهِ أَكْثَرُ ذَلِكَ فِى بَيْتِى وَ كُنْتُ إِذَا دَخَلْتُ عَلَيْهِ بَعْضَ مَنَازِلِهِ أَخْلَانِى وَ أَقَامَ عَنِّى نِسَاءَهُ فَلَا يَبْقَى عِنْدَهُ غَيْرِى وَ إِذَا أَتَانِى لِلْخَلْوَهِ مَعِى فِى مَنْزِلِى لَمْ تَقُمْ عَنِّى فَاطِمَهُ وَ لَا أَحَدٌ مِنْ بَنِى وَ كُنْتُ إِذَا سَأَلْتُهُ أَجَابَنِى وَ إِذَا سَكَتُّ عَنْهُ وَ فَنِيَتْ مَسَائِلِى ابْتَدَأَنِى فَمَا نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ آيَهٌ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا أَقْرَأَنِيهَا وَ أَمْلَاهَا عَلَى فَكَتَبْتُهَا بِخَطِّى وَ عَلَّمَنِى تَأْوِيلَهَا وَ تَفْسِيرَهَا وَ نَاسِخَهَا وَ مَنْسُوخَهَا وَ مُحْكَمَهَا وَ مُتَشَابِهَهَا وَ خَاصَّهَا وَ عَامَّهَا وَ دَعَا اللَّهَ أَنْ يُعْطِيَنِى فَهْمَهَا وَ حِفْظَهَا فَمَا نَسِيتُ آيَهً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَ لَا عِلْماً أَمْلَاهُ عَلَى وَ كَتَبْتُهُ مُنْذُ دَعَا اللَّهَ لِى بِمَا دَعَا وَ مَا تَرَكَ شَيْئاً عَلَّمَهُ اللَّهُ مِنْ حَلَالٍ وَ لَا حَرَامٍ وَ لَا أَمْرٍ وَ لَا نَهْى كَانَ أَوْ يَكُونُ وَ لَا كِتَابٍ مُنْزَلٍ عَلَى أَحَدٍ قَبْلَهُ مِنْ طَاعَهٍ أَوْ مَعْصِيَهٍ إِلَّا عَلَّمَنِيهِ وَ حَفِظْتُهُ فَلَمْ أَنْسَ حَرْفاً وَاحِداً ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ عَلَى صَدْرِى وَ دَعَا اللَّهَ لِى أَنْ يَمْلَأَ قَلْبِى عِلْماً وَ فَهْماً وَ حُكْماً وَ نُوراً فَقُلْتُ: يَا نَبِى اللَّهِ! بِأَبِى أَنْتَ وَ أُمِّى مُنْذُ دَعَوْتَ اللَّهَ لِى بِمَا دَعَوْتَ لَمْ أَنْسَ شَيْئاً وَ لَمْ يَفُتْنِى شَىْءٌ لَمْ أَكْتُبْهُ أَفَتَتَخَوَّفُ عَلَى النِّسْيَانَ فِيمَا بَعْدُ؟ فَقَالَ: لَا لَسْتُ أَتَخَوَّفُ عَلَيْكَ النِّسْيَانَ وَ الْجَهْل. (الكافى، ج 1، باب اختلاف الحديث، ص 62)
شما مراجعه مىكنيم، مىبينيم همه اخبارِ آنان رواياتى است كه شما از رسول اكرم (ص) نقل كرده ايد و مطالب تفسيرىشان همان مطالب تفسيرى شما است؛ ولى وقتى به مردم مراجعه مىكنيم مىبينيم كه مردم روايات بسيارى را از رسول اكرم (ص) و مطالبى را در مورد تفسير قرآن نقل مىكنند كه با آن مطالبى كه سلمان و مقداد و ابوذر و شما نقل مىكنيد مخالف است؟! سرّ اين اختلاف چيست؟
در حقيقت سؤال ايشان اين است كه آيا مردم در اين كار تعمّد دارند و با توجه و التفات، به رسول خدا (ص) افترا و دروغ مىببندند؟!
اميرمؤمنان على (ع) در پاسخ فرمودند: سليم! سؤال نيكويى كردى پس جواب را پذيرا باش.
اوّلًا؛ بدان كه در زمان حيات رسول اكرم (ص) عدّه زيادى بر حضرت دروغ مىبستند و كثرت آن دروغها در حدّى بود كه عنوان «كذّابه» پيدا كردند؛ يعنى كسانى كه زياد به حضرت دروغ مىبندند.
به همين جهت روزى رسولخدا (ص) بر منبر رفتند و فرمودند: افرادى كه بر من دروغ مىبندند فراوان شدهاند. هر كسى بر من دروغ ببندد، جايگاه خودش را از آتش انتخاب مىكند و هيچ راه فرارى ندارد و جايش حتماً در آتش است.
ولى اين بيان رسول خدا (ص) موجب نشد اين باب مسدود شود. حتى بعد از آن نيز افرادى بودند كه دروغ گفته و مسائلى را به ايشان نسبت مىدادند. پس از ايشان افرادى كه در مقام نقل حديث برآمدند، چهار طايفه بودند كه پنجمى هم ندارند:
طايفه اوّل: منافقانِ نفوذى
آنهايى كه اظهار ايمان مىكردند و خود را مسلمان جلوه مىدادند و از اينكه به رسول خدا دروغ ببندند هيچ باكى نداشتند؛ ولى مردم نمىدانستند و مىگفتند: اينان صحابه رسول الله (ص) هستند و محضر آن بزرگوار را درك كردهاند؛ مگر مىشود كسى صحابه رسول خدا (ص) باشد و به او دروغ ببندد؟!
بعد حضرت «آيه چهارم سوره مباركه منافقون»[1]را تلاوت فرمودند؛ يعنى اين
[1]. (وَ إِذا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ). (منافقون: آيه 4) هنگامى كه آنان را مىبينى، جسم و قيافه ايشان تو را در شگفتى فرو مىبرد.
افراد خودشان را به صورتى نشان مىدهند و بهگونهاى صحنه سازى مىكنند كه وقتى حرف مىزنند، شما باور مىكنيد و نمىتوانيد در آن خدشه وارد كنيد.
مهمتر اينكه آنان به علّتِ نفاقشان با زعماى ضلال و پيشوايان دوزخيان، تبانى و زد و بند كردند، و قدرت را به دست گرفته و برگُرده مردم سوار شدند؛ لذا هم قدرت پيدا كردند و هم به خاطر اينكه در هيأت صحابه رسول خدا (ص) بودند، مردم حرفشان را قبول و به رواياتشان اعتماد مىكردند.
البته اگر مردم مىدانستند كه آنان منافقند و به خداوند متعال و رسول او دروغ مىبندند، رواياتشان را باور نمىكردند و حرفهاى آنان را نمىشنيدند؛ امّا مردم از كجا بفهمند كه آنان منافقند.
طايفه دوّم: اشتباه كاران
عدّهاى قصدشان دروغ بستن به رسول خدا (ص) نبود و از اين كار اجتناب مىورزيدند؛ امّا اشكالشان اين بود كه نمىتوانستند بيان حضرت را حفظ و به طور صحيح نقل كنند. مطالبى دست و پا شكسته در ذهن آنان باقى مىماند، علاوه بر عدم تحفّظ، وهم و خيالِ خودشان، به اشتباه فكر مىكردند كه رسول خدا (ص) مسأله را آنگونه كه خودشان تصور كردهاند بيان مىفرمود و همان را به صورت روايت در اختيار مردم مىگذاشتند؛ در حالى كه رسول خدا (ص) طور ديگرى فرموده بود. مردم بيچاره هم ندانسته قبول مىكردند.
البته اين عدّه چون انسانهاى بدى نبودند اگر مىفهميدند كه اشتباه كردهاند و بيان رسول خدا (ص) چيز ديگرى بوده است به روايات خود ترتيب اثر نداده و آن را رها مىكردند.
طايفه سوم: ناآگاهان حديث ناشناس
عدّهاى كه دروغگو و منافق نبودند و حافظه خوبى هم داشتند ولى از طرفى به دليل اينكه كلام رسول خدا (ص) همانند قرآن داراى عموم و خصوص، ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه بود، اينان رواياتِ منسوخِ رسول اكرم (ص) را مىشنيدند و ضبط مىكردند؛ امّا ناسخش را كه مثلًا شش ماه بعد توسطِ حضرت، در جلسهاى بيان مىشد نمىشنيدند؛ چون در آن جلسه حضور نداشتند؛ به همين دليل در مقام
روايت، همان منسوخ را بيان مىكردند.
يا اينكه مثلًا دليل عامّى را از نبى اكرم (ص) مىشنيدند، خوب هم حفظ مىكردند؛ ولى بدون اينكه بدانند اين عامّ مخصّصاتى داشته بدون كم و زياد آنرا نقل مىكنند؛ چرا كه آنان مخصّصات را از رسول اكرم (ص) نشنيده بودند تا آنرا نقل كنند.
اشكال اين گروه اين بود كه در تمامى اوقات كه رسول خدا (ص) معارف و احكام را بيان مىفرمود، در محضر ايشان حاضر نبودند.
طايفه چهارم: حافظان راست گفتار
اميرمؤمنان على (ع) عنوان اين گروه را به صورت عام نقل مىكند؛ ولى از قسمت آخر روايت معلوم مىشود كه مصداق منحصر به فرد آن عنوان، خودِ حضرت است.
حافظ راستگفتار كسى است كه تحفّظ كامل دارد، منافق نيست، تمامى احكام و ناسخ و منسوخ، محكم و متشابه، عام و خاصّ را به همان كيفيّتى كه از رسول اكرم (ص) شنيده، بيان كرده است.
سپس اميرالمؤمنين (ع) مىفرمايد: برنامه اى كه من در تمامى ايّام با رسول خدا (ص) داشتم اين بود كه روز و شب با حضرت ملاقات خصوصى داشتم. تمام اصحاب از اين مطلب خبر داشتند و مىدانستند كه ايشان اين امتياز را فقط براى من قرار داده و احدى از آنان داراى چنين مزيّتى نبود. ترتيب ملاقات ما هم به اين كيفيت بود كه اكثراً من به خانه رسول خدا (ص) مىرفتم و وقتى وارد مىشدم ديگر هيچ يك از همسران پيامبر (ص) حق نشستن در آن جلسه را نداشت و مىبايست از جلسه خارج مىشد و گاهى از اوقات هم اين ملاقات در منزل ما واقع مىشد و رسول اكرم (ص) به منزل ما تشريف مىآوردند؛ در حالى كه زهراى مرضيهسلام الله تعالى عليها و حسنين (ع) در مجلس شركت داشتند و هيچ گونه منعى براى شركت در اين جلسه نداشتند.
مطالبى كه در اين جلسات مطرح مىشد اين بود كه حضرت هر آيه اى را كه نازل شده بود براى من قرآن قرائت مىكرد و بعد املا مىكردند و من تمام خصوصيات مربوط به آن آيه را مىنوشتم. علاوه بر آن، سؤالاتى را مطرح مىكردم و ايشان پاسخ مىدادند و اگر سؤالاتم تمام مىشد، خود ايشان مطالبى را طرح مىكردند.
نكته جالبى را كه حضرت امير (ع) مىفرمايد اين است: هر آيهاى را كه رسول اكرم (ص) به من تعليم مىدادند و من يادداشت مىكردم، دعا مىفرمود كه: خداوند اين آيه را به من تفهيم كند و علاوه بر آن در حافظهام باقى بماند و بر اثر دعاى ايشان جميع آيات از آن زمان تاكنون در حافظهام باقى مانده و هيچ نكتهاى از آنها فراموش نشده و همه نزد من حاضر است.
در اينجا اميرالمؤمنين (ع) قضيه را به صورت كلّى مطرح كرده و مىفرمايد: رسول خدا (ص) در اين ملاقاتها آنچه را كه خداوند متعال از حلال و حرامش تا روز قيامت به او تعليم كرده، ايشان نيز به من تعليم كرد و من همه آنها را حفظ كردم و مورد توجّه من است.
آنچه در بحث «جمع قرآن» به آن رسيديم اين است كه قرآنِ مكتوب اميرالمؤمنين (ع) امتياز خاصّ و مهمى دارد كه احدى از صحابه در اين امتياز با ايشان شريك نيستند. در قرآن أميرالمؤمنين (ع) جميع خصوصّياتِ مربوط به هر آيهاى از آغاز تا پايان و از «باء» «بسم الله» سوره فاتحه تا آخر قرآن ثبت و ضبط بوده است.
سؤالى كه اينجا مطرح مىشود آن است كه آنچه اميرالمؤمنين (ع) مىنوشتهاند، آيا صحيفهاى جداى از قرآنِ مكتوب ايشان است و يا اينكه مطالب در ذيل همين آيات بوده است؟
در پاسخ بايد گفت: هر دو احتمال وجود دارد.
بعضى از صحابه مانند ابن مسعود و ... قسمتى از اين خصوصيّات را در ذيل قرآن ثبت كردهاند؛ ولى تنها كسى كه تمامى اين خصوصيات را يادداشت كرده، اميرالمؤمنين (ع) بوده است.
در عين حال، اصل قرآن و آنچه به عنوان وحى نازل شده است بدون اينكه كم و كاست يا اضافهاى نسبت به اين قرآن موجود داشته باشد همين قرآنى است كه الآن مىبينيم و در دست ما است و با آن سر و كار داريم.[1]
[1]. (إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ). (حجر: آيه 9) ما قرآن را نازل كرديم و ما به طور قطع نگهدار آن هستيم.
براى توضيح بيشتر نسبت به بحث تحريف قرآن به فرمايشات محققان بزرگوار حضرات آيات مرحوم امام، محقق خويى، علامه طباطبايى، علامه امينى و ... مراجعه كنيد. (تهذيب الاصول، ج 2، ص 165؛ البيان، ص 215- 254؛ الميزان، ج 12، ص 106- 137؛ الغدير، ج 3، ص 101)
البته شايد از يك جهت تفاوتى داشته باشد و آن ترتيب در سورهها است؛ مثلًا شايد سوره بقره در قرآن نوشته شده اميرالمؤمنين (ع) سوره پنجم قرار گرفته باشد؛ امّا سوره همين سوره موجود است و سوره آل عمران همين سوره آل عمران است بدون اندكى كم يا زياد حتى يك «واو».
والسلام عليكم ورحمه الله وبركاته
درس سى ام[1]قرآن معجزه جاودانى
قال الله الحكيم فى كتابه الكريم:(قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَن يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهيراً).[2]
اين آيه و امثال آن[3]هنوز هم پشتوانه قرآن است؛ يعنى دعوتى كه از جنّ و انس
[1]. اين درس در جلسه ششصد و هفتاد و پنجم خارج اصول معظم له ايراد گرديده است.
[2]. [اى پيامبر!] بگو: اگر همه جن و انس گرد آيند كه همانند اين قرآن را بياورند، همانند آن را نخواهند آورد؛ هر چند يكديگر را كمك كنند. (اسراء: آيه 88)
[3]. سؤال: آيا قرآن به مقابله دعوت كرده است؟
پاسخ: قرآن در چند سوره به مقابله به مثل فراخوانده است از جمله:
(وَ إِنْ كُنْتُمْ فى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَهٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ). (البقره: آيه 23) و اگر درباره آنچه بر بنده خود (پيامبر) نازل كردهايم شك و ترديد داريد، [دست كم] يك سوره همانند آن بياوريد و گواهانتان- از غير خدا- را [براى اين كار] فرا خوانيد؛ اگر راست مىگوييد.
(قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقين). (هود، آيه 13) بگو: «اگر راست مىگوييد، شما هم ده سوره ساختگى همانند اين قرآن بياوريد؛ و تمام كسانى را كه مىتوانيد- از غير خدا- [براى اين كار] دعوت كنيد!»
(أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَهٍ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ). (يونس: آيه 38) مىگويند بر خداوند افترا بسته، بگو سورهاى همانند آن بياوريد و هر كس- از غير از خدا را مىتوانيد [به يارى] بخوانيد، اگر راست مىگوييد.
همانطور كه ملاحظه مىشود قرآن با صراحت و قاطعيت بىنظيرى دعوت به مبارزه كرده است، صراحت و قاطعيتى كه نشانه زنده حقانيت قرآن است. قرآن با بيان بسيار قاطع و صريح تمام جهانيان را كه در پيوند قرآن با مبدأ جهان آفرينش ترديد داشتند نه تنها به مقابله به مثل فراخوانده است، بلكه آنها را به مبارزه تشويق و تحريك نيز كرده است و كلماتى در اين آيات به كار برده كه به اصطلاح به غيرت آنها برخورد كند. اين كلمات عبارتاند از:
(إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ)؛ اگر راست مىگوييد.
(فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ)؛ ده سوره ساختگى مثل آن بياوريد.
(قُلْ فَأْتُوا بِسُورَهٍ من مِثْلِهِ ... إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ)؛ اگر راست مىگوييد يك سوره مانند آن بياوريد.
(وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ)؛ از غير خداوند هر كس را مىتوانيد فرا بخوانيد.
(قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ)؛ اگر همه جهانيان دست به دست هم بدهند ....
(لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ)؛ نمىتوانند مانند آن را بياورند ....
(فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِى وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَهُ)؛ از آتشى بترسيد كه هيزم آن بدنهاى مردم [گنهكار] و سنگها است.
(فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا)؛ اگر مثل آن را نياورديد، و حال آنكه هرگز نخواهيد توانست ....
با اين تحريكها و تشويقها و با اينكه مىدانيم اين مبارزه تنها يك مبارزه ادبى يا مذهبى نبود بلكه يك مبارزه سياسى، اقتصادى و اجتماعى بود، مبارزهاى بود كه همه چيز حتى موجوديت آنان در گرو آن بود و به عبارت ديگر: يك مبارزه حياتى محسوب مىشد كه مسير و سرنوشت زندگى و مرگ آنان را روشن مىساخت اگر پيروز مىشدند همه چيز داشتند و اگر مغلوب مىشدند، بايد از همه چيز خود دست بشويند. با اين حال مىبينيم كه آنان در مقابل قرآن زانو زدهاند و نتوانستند همانند آن را بياورند و اين معجزه بودن قرآن را مىرساند. قابل توجه اينكه اين آيات منحصر به زمان و مكان خاصى نيست و تمام جهانيان و مراكز علمى دنيا را به اين مبارزه فرا مىخواند و هيچگونه استثنايى در آن وجود ندارد و هم اكنون نيز به تحدى خود ادامه مىدهد.
براى آوردنِ مثل قرآن شده است فقط مخصوص زمان نزول آن نبوده، بلكه آن تحدّى قرآنى هماكنون نيز به قوّت خود باقى است و همواره فرياد قرآن بلند است كه اگر مىتوانيد يك سوره مانند آن بياوريد.
آنجا كه مىفرمايد: اگر در مورد حقّانيت و اعجاز اين كتاب شك و ترديد داريد (فَأْتُوا بِسُورَهٍ مِنْ مِثْلِهِ)[1]
[1]. [دست كم] يك سوره همانند آن بياوريد. (بقره: آيه 23)