عقود شرعى.............................................................................. 146
معامله سلف............................................................................. 147
شرط معامله سلف....................................................................... 147
احكام معامله سلف...................................................................... 148
فروش طلا ونقره......................................................................... 149
مواردى كه انسان مىتواند معامله را به هم بزند........................................... 149
احكام مضاربه ........................................................................... 154
احكام شركت............................................................................ 170
احكام صلح............................................................................. 174
احكام اجاره............................................................................. 176
شرائط مالى كه آنرا اجاره مىدهند........................................................ 178
شرائط استفادهاى كه مال را براى آن اجاره مىدهند...................................... 179
مسائل متفرقه اجاره...................................................................... 180
استفتائات شركت........................................................................ 185
تصرف شريك بدون اذن شركاء........................................................... 185
تعريف و تقسيم شركت و هزينههاى شركت............................................... 186
احكام شركت............................................................................ 191
قرعه .................................................................................... 193
متفرقات ................................................................................. 194
احكام جعاله............................................................................. 195
احكام مزارعه............................................................................ 197
احكام مساقات.......................................................................... 200
كسانى كه نمىتوانند در مال خود تصرف كنند............................................ 202
احكام وكالت............................................................................ 203
استفتائات وكالت........................................................................ 206
احكام قرض.............................................................................. 207
استفتائات قرض ......................................................................... 210
مستثنيات دين........................................................................... 210
فروش اموال بدهكار در مقابل دين....................................................... 211
پرداخت دين ............................................................................ 211
خسارت تأخير اداء دين ................................................................. 212
متفرقات دين............................................................................. 213
احكام حواله دادن ...................................................................... 215
احكام رهن............................................................................... 217
احكام ضامن شدن....................................................................... 219
استفتائات ضامن شدن................................................................... 222
ضمان در مال غصب.................................................................... 222
ضمان در مصرف آب و برق............................................................ 222
ضمان اموال غير......................................................................... 223
ضمان يد امانى .......................................................................... 227
ضمان در مالكيت....................................................................... 229
قيمت گذارى مال تلف شده............................................................. 229
ضمان در مورد بيمار..................................................................... 230
متفرقات ضمان.......................................................................... 231
احكام كفالت............................................................................ 234
احكام وديعه(امانت)..................................................................... 235
احكام عاريه............................................................................. 238
احكام اوراق بهادار و سفته............................................................... 241
احكام سرقفلى .......................................................................... 246
استفتائات سرقفلى....................................................................... 249
مسائل مربوط به بانكها ................................................................. 255
اعتبارهاى بانكى.......................................................................... 257
واردات كالا............................................................................. 257
صادرات كالا............................................................................ 258
نگهدارى كالا به وسيله بانك............................................................. 260
ضمانتنامههاى بانكى................................................................... 261
فروش سهام.............................................................................. 262
حوالههاى داخلى و خارج................................................................ ى 263
جايزههاى بانكى ......................................................................... 265
تحصيل و نقد كردن سفتهها به وسيله بانكها.............................................. 266
خريد فروش پولها و ارزهاى خارجى..................................................... 267
حسابهاى جارى........................................................................ 267
خريد و فروش سفتهها.................................................................... 268
حوالههاى بانكى......................................................................... 271
استفتائات مسائل بانكى.................................................................. 273
احكام بيمه .............................................................................. 282
قراردادهاى بيمهاى...................................................................... 283
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
مقدمه
از مهمتريناركان هر نظام و حكومتى مسأله اقتصاد و پرداختهاى مالى است، به طورى كه از جنبه ظاهر، دوام و استقلال حكومت بستگى تامّ به آن دارد.
امروزه قدرتهاى بزرگ دنيا مىكوشند تا از جهت اقتصادى بر اقران خود برترى يابند و لذا با بى شرمى تمام و تا سرحدّ جنون به كشورهاى ضعيف ظلم مىكنند و با تطميع و يا تهديدِ سران كشورهاى مستضعف، دست به چپاول مخازن آنها زده، سرمايههاى ملّى آنان را غارت مىكنند
حكومتهاى ضعيف هم با تعيين عوارض گوناگون و بستن مالياتهاى سنگين و بهرهكشى از مردم بيچاره، جور حاكمان جهانخوار را مىكشند و جيب آنان را پر مىكنند تا مگر از اين حكومت پوشالى و زودگذر دنيا طرفى ببندند و بهرهاى ببرند.
لذا هر روز به اسمى جديد و سازى نو، مردم نگونبخت را سر كيسه مىكنند و با سوء استفاده از غفلت و بى خبرى آنان سرمايههاى آنان را به تاراج مىبرند.
اين وضع حكومتهاى بزرگ و دست نشاندههاى آنان است اما اسلام عزيز كه بهترين نظام را به خود اختصاص داده، با برنامههاى مردمى و متين به دور از هر گونه ظلم و تجاوز، حكومت خود را بر اساس صدق و صفا و محبت، پايه ريزى كرده و افراد را براى برپايى يك نظام اقتصادى ملّى به يك بسيج عمومى دعوت فرموده است.
اساس اين برنامه بر دو محور «وجوب» و «استحباب» استوار است. يعنى: بعضى از پرداختهاى مالى را اجبارى و برخى را اختيارى قرار داده است. ولى نكته قابل
توجه آن است كه اسلام در اين مسأله همه مردم را از فقير و غنى به يك چشم نگاه نمىكند، بلكه پرداختهاى اجبارى را تنها از افراد ثروتمند طلب مىنمايد و پرداختهاى اختيارى را از عموم مردم مىخواهد. لذا بر آن شديم تا با يارى خداوند متعال و عنايات خاصه امام عصر (ارواحنا فداه) مجموعهاى از آداب و احكام خريد و فروش و كسب و كار را جمع آورى نموده؛ باشد كه مورد توجه مؤمنين، اهل كسب و تجار محترم قرار گيرد.
و من الله التوفيق
امير محسن فاطمى مهر
15 شوال 1431
ضرورت آشنايى با آداب معامله
اولين انديشه فرد مسلمان اين بايد باشد كه كارش چگونه مورد رضايت خدا قرار گيرد، و لازمهى چنين هدفى آن است كه احكام و وظايف خود را در زمينه كار خود بشناسد تا بتواند در عمل آنها را اجرا كند. از اين رو، اميرمؤمنان7فرمود:
«يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَر؛[1]
اى جامعه تجار و معاملهگر! اوّل يادگيرى مسائل شرعى تجارت، بعد تجارت»
و اين جمله را سه بار تكرار كرد.
پس اولين وظيفه در تجارت و معامله، آموختن احكام شرعى و بعد تلاش براى عمل به آن است تا داد و ستد به صورت صحيح انجام گيرد و اموالى كه از آن راه به دست مىآيد، حلال باشد و بتوان در آنها تصرف كرد. اما چنانچه فرد دقت كافى در ياد گرفتن احكام شرعى نداشته باشد و معامله به صورت باطل انجام گيرد، اموال به دست آمده نيز حرام خواهد بود و تصرف و استفاده از آن جايز نيست و اگر خود يا خانوادهاش از آن مال حرام استفاده كند، اثر سوء خود را خواهد گذاشت. به علاوه، در قيامت هم مورد بازخواست خواهد بود.
از اين رو، امام راحل و بنيانگذار جمهورى اسلامى در اين زمينه مىفرمايد:
«واجب است بر هر كسى كه تجارت مىكند و ساير معاملات را انجام مىدهد، احكام
[1]. كافى، ج 5، ص 150، ح 1.
شرعى آنها را و مسائل مربوط به آنها را ياد بگيرد تا معاملات و تجارتهاى صحيح و باطل را بشناسد».[1]
آداب و دستورهايى نيز در اين باره بيان شده است كه شايسته است مسلمان آنها را مراعات كند تا رنگ عبادت و بندگى به معامله بدهد و خداوند مهربان از او راضى و خشنود باشد.
امام خمينى قدس سره مىفرمايد:
«تجارت و كسب، آدابى دارد كه بعضى از آنها مستحب است كه بهتر است آنها را انجام دهد و بعضى مكروه است كه بهتر است آنها را ترك كند».
«مستحبات معامله»
مهمترين آداب مستحب تجارت چنين مىباشد:
1. در معامله ميانهرو باشد؛ يعنى از طرفى حريص نباشد و از طرف ديگر، سهلانگار و بىتفاوت و بىحال هم نباشد؛ به طورى كه در تنگنا قرار گيرد.
2. اگر طرف معامله پشيمان شد، معامله را فسخ كند و سختگيرى نكند.
3. از نظر قيمت با همه خريداران يكسان برخورد كند و با يك قيمت بفروشد، نه اينكه به كسى كه چانه مىزند، ارزانتر بفروشد و به كسى كه چانه نمىزند، گرانتر بفروشد. به تعبير ديگر، قيمت مقطوع داشته باشد تا در نتيجه نه خود را اذيت كند، نه ديگران را. امام اضافه مىكند: «آرى، مانعى ندارد كه در مورد كسى كه داراى تقوا و فضيلت اخلاقى است، فرق بگذارد و از او كمتر بگيرد».
4. هنگامى كه جنس را تحويل مىگيرد، كم بگيرد و موقعى كه جنس را به كسى مىدهد، بيشتر تحويل دهد و يا به تعبير ديگر، جنس را كاملتر تحويل دهد.
[1]. تحرير الوسيله، ج 1، ص 500، مسئله 20.