اجتهادى كه سالها به ضعف و ناتوانى گراييده بود حيات نوين يافت .
اخباريان در اين عصر به زانو درآمدند . بخصوص پس از فوت بزرگ مرجع آنان شيخ يوسف بحرانى ( صاحب حدائق ) كه اعتبار اخباريان بكلى از ميان رفت و انديشه هاى اجتهادى و اصولى با سرعت هر چه تمام گسترش يافت . اين عصر را مى توان سرآغاز تحولى نوين در تاريخ فقه شيعه دانست .
عوامل بازگشت اجتهاد در صحنه فقه
پديده هاى اجتماعى و تاريخى همواره در ارتباط با شرايط و ويژگيهاى زمانى و مكانى خاص هستند كه آن شرايط و خصوصيات در پيدايش آنها مؤثرند .
ظهور و پيشرفت دوباره اجتهاد در صحنه فقاهت شيعى نيز يك پديده اجتماعى بود كه نمى توانست از عوامل اجتماعى و تاريخى بريده باشد . بلكه بى ترديد عواملى در رشد و گسترش و زمينه هاى تكامل آن مؤثر بوده است كه به برخى از آنها اشاره مى كنيم :
1 ـ موضعگيرى تند اخباريان عليه مجتهدان
استفاده اخباريان از شگردهاى غير اخلاقى و شيوه هاى تند و افراطى عليه مجتهدان بزرگ , خود يكى از عواملى است كه زوال حاكميت آن را به دنبال داشت .
تاريخ نشان داده است كه اقوام و گروههايى كه براى پيشبرد اهداف خويش از شگردهاى ناصحيح و شيوه هاى باطل و جائرانه استفاده كرده اند , دير يا زود به زوال كشيده شده اند و بازتاب كرده هاشان گريبانگير خود آنان شده است . چه آنان كه در زمينه حاكميت ظاهرى به زور و تعبدى تكيه كرده و چه كسانى كه در صحنه حاكميت فكرى به تعصب و تندروى گرفتار شده اند .
البته ممكن است كه در ابتداى كار قدرى پيشرفت كنند , ولى با گذشت زمان و هشيارى نسلها و فروكش كردن بحرانهاى خاص اجتماعى و تبليغاتى , خورشيد واقعيت سرانجام آشكار مى شود .
اخباريان , براى پيشبرد اهداف خويش , از شيوه تهمت و افترا عليه بزرگان دين استفاده مى كردند . تا بدانجا كه درباره شيخ جعفر كاشف الغطاء شايع كردند كه او از اولاد بنى اميه است ! و نيز درباره سيد محسن اعرجى كاظمى و ميرزاى قمى ( صاحب
قوانين ) و سيد على ( صاحب رياض المسائل ) مطالبى را نشر دادند و شايع كردند كه نمى توان آنها را بازگو كرد .
با گذشت زمان و فروكش كردن هيجانها , مردم خود را اندك اندك به ماهيت اخباريگرى پى بردند و آمادگى پذيرش استدلالهاى مجتهدان را پيدا كردند .
2 ـ پيدايش مجموعه هاى حديثى
عامل دوم براى پيدايش دوباره اجتهاد در صحنه هاى فقهى , تأليف مجموعه هاى عظيم روايى در دوره رواج اخباريگرى بود كه خود يكى از عوامل شكوفايى مباحث اجتهادى در دوره هاى بعد به شمار مىآيد . زيرا از يكسو جمع آن همه احاديث و قرار گرفتن آنها در كنار هم و به وجود آمدن ابواب مختلف فقهى به دانشمندان ژرف نگر نشان داد كه روايات و عناصر خاصه با همه عظمت و گستردگى اش باز هم نياز به اجتهاد و تفريع فروع و تطبيق بر مصاديق دارد .
و از سوى ديگر فراهم آمدن اين كتب روايى بزرگ , زمينه را براى كاوش گسترده تر و عميق تر در مباحث فقهى و اجتهادى بيش از پيش آماده ساخت و سبب نشاط افكار و انديشه ها گرديد .
3 ـ تأسيس مدرسه اصولى در كربلا
تأسيس مدرسه وحيد بهبهانى در كنار مدرسه اخباريان , از ديگر عوامل پيشرفت سريع مباحث اصولى و برترى مدرسه اجتهاد بر مدرسه اخباريت شد . زيرا نزديكى اين دو مدرسه با يكديگر , سبب گرديد تا مباحث بين دو طرف به سرعت ردو بدل شود و بدون هيچ واسطه و مانع نظريات هر گروه در معرض قضاوت گروه ديگر قرار گيرد .
و در چنين شرايطى بود كه مقايسه و داورى براى ذهنهاى بى غرض به آسانى ميسر گشت و حتى شاگردان مبرز صاحب حدائق به شيوه اجتهاد و مباحث اصولى روى آوردند و از اخباريت گريزان گشتند .
4 ـ نزديك بودن دو مدرسه اصولى
عامل چهارم براى ظهور دوباره اجتهاد در صحنه هاى فقهى , نزديك بودن حوزه
علمى اجتهادى و اصولى نجف به مدرسه استاد كل وحيد بهبهانى در كربلا بود كه خود از عوامل پيشرفت مدرسه وحيد بهبهانى به شمار مىآيد .
در آن روزگار , نجف اشرف مركز حوزه اصولى و اجتهادى بود و نزديكى اين مركز با حوزه درسى استاد كل مى توانست در زايندگى و شكوفايى آن دو حوزه تأثير متقابل و متزايد داشته باشد .
5 ـ تكامل انديشه فلسفى
رشد و گسترش انديشه هاى فلسفى , از عواملى است كه گرايش به اصول را تقويت كرده است .
علامه بزرگ و محقق معروف , سيد حسين خوانسارى ( م 1191 ) از كسانى است كه بذرهاى اساسى تفكر فلسفى را افشانده و باعث تقويت انديشه هاى علمى شد . و همچنين زمينه هاى جديدى را براى ابداعها و نوآوريهاى مجتهدان و فرزانگان فراهم آورد , كه مدرسه استاد كل وحيد بهبهانى ميراث بر اين زمينه ها و خوشه چين اين خرمن بود .
6 ـ زمينه سازى صاحب حدائق
ششمين عامل از جمله عوامل مؤثر در بازگشت مباحث اصولى و گسترش شيوه اجتهاد در صحنه هاى فقه اسلامى را مى توان , تأييدهاى فراوان شيخ يوسف بحرانى ( صاحب حدائق الناضرة ) از استاد كل وحيد بهبهانى به شمار آورد , كه نمونه آن در مورد سفارش او به شركت در نماز جماعت وحيد بهبهانى است .
به نظر نگارنده عامل اساسى و مهم در پيروزى اجتهاد بر اخباريگرى , تأييدهاى فراوان صاحب حدائق از استاد كل وحيد بهبهانى بوده است , زيرا شيخ يوسف بحرانى اگر چه در ابتدا اخبارى صرف بود , ولى بعد به طريقه معتدلى كه حد وسط بين اخبارى و اصولى بود گراييد و از تندروى اخبارى عليه فقيه بزرگ شيخ جعفر كبير كاشف الغطاء و سيد محسن اعرجى كاظمى و سيد على ( صاحب رياض ) و ميرزاى قمى و ساير مجتهدان ناراحت بود و همواره در صدد بود تا جلو اين شيوه ناصحيح اخباريان را بگيرد و به اختلاف ميان علماى شيعه پايان دهد .
از اين رو , از انديشه و افكار بلند وحيد بهبهانى غير مستقيم به گونه كامل تأييد
مى كرد , تا زمانى كه برايش قطعى شد كه او در نظريه اش پيروز است . بجاست به عنوان نمونه بعضى از تأييدهاى او را از وحيد در اينجا يادآور شويم .
مرحوم علامه شيخ عبدالله در تنقيح المقال مى نويسد : (( وحيد بهبهانى از بهبهان به نجف اشرف هجرت كرد و به درس اساتيد نجف حاضر شد , چون خود را از درس آنان بى نياز ديد , به كربلا كه در آن زمان مركز اخباريان بود رفت , چند روزى به درس صاحب حدائق حاضر شد . روزى در صحن مطهر ايستاد و در جمع علما و فضلا اظهار داشت كه من حجت خدايم بر شما ( يعنى داراى حجت و برهانى هستم كه شما بدان نيازمنديد و فاقد آن هستيد . (
علما و فضلا گفتند , سخن و پيشنهاد تو چيست ؟
وى گفت , اگر شيخ يوسف بحرانى چند روز كرسى درس خود را در اختيار من قرار دهد , حجتم را بيان خواهم داشت .
چون اين خبر به شيخ يوسف بحرانى رسيد ( از آنجا كه وى به مرام اصولى و شيوه اجتهادى تمايل داشت و به عقيده برخى , او در آن زمان به شيوه اجتهاد عدول كرده بود , اما از ترس نادانان , عقيده خود را اظهار نمى داشت ) پيشنهاد وحيد بهبهانى را پذيرفت .
سه روز وحيد بهبهانى به درس ادامه داد , كه در نتيجه آن دو سوم شاگردان شيخ يوسف بحرانى از اخباريت رويگردان شده و به شيوه اجتهاد و اصول روى آوردند . وى صاحب حدائق در باطن از اين رخداد خرسند بود . ))
بنابراين , جا دارد كه ما شيوه نيكوى صاحب حدائق را يكى از عوامل پيشرفت اجتهاد در آن دوره بشمار آوريم و به سهم بسزاى او را در از بين بردن مسلك اخباريت مورد توجه قرار دهيم , زيرا اگر شخصيتى ممتاز و سرشناس و موجهى چون او در برابر وحيد بهبهانى جبهه گيرى مى كرد و شاگردانش را از رفتن به درس او منع مى نمود , بى ترديد موفقيت چندانى نصيب وحيد بهبهانى نمى گرديد . و لااقل نزاع شديدى ميان دو جناح اخبارى و اصولى پديد مىآمد .
اينها و علل و عواملى بود كه در پيشرفت وحيد بهبهانى درآوردن اجتهاد به صحنه هاى فقهى نقش بسزايى داشته است .
كدام اجتهاد مورد انكار اخباريهاست ؟
همان گونه كه در مقالات پيشين تبيين گرديد , اجتهاد در مذهب شيعه با اجتهاد در مذهب اهل سنت داراى شيوه متفاوت و شرايط و ضوابط مختلفى است .
زيرا اجتهاد , در مذهب اهل سنت , به معناى عمل بر طبق رأى و تفكر شخصيتى و منابع ظنى از قبيل قياس و استحسان و بقيه امارات ظنيه است , ولى در فقه شيعهبه معناى شناخت احكام شرعى و قواعد كلى آن براى شناخت حكم شرعى موضوعات و مسائل مستحدث است .
به عبارت ديگر اجتهاد در فقه اماميه به معناى بازگشت دادن فروع تازه به اصول پايه و تطبيق عام كتاب و سنت بر مصاديق آن است .
جمع بين نظر علماى اصولى و اخبارى
برخى در مقام جمع بين نظر علماى اصولى و اخبارى گفته اند كه منظور علماى اخبارى از باطل بودن اجتهاد , اجتهاد به معناى رأى و تفكر شخصى و قياس است . و اما اجتهاد بدان معنا كه مورد قبول فقهاى اماميه است از نظر اخباريان مردود نبوده و نيست .
اين گروه خواسته اند بگويند كه اختلاف ميان اخبارى و اصولى لفظى است نه ذاتى و جوهرى , زيرا آنان معتقدند كه اجتهاد مستند به حجت و اصول احكام و عمومات كتاب و سنت يكى از مسائل ضرورى جهان اسلام است و هر كسى كه اعتراف به شريعت دارد بايد آن را بپذيرد .
البته اتفاق اخبارى و اصولى در اصل ضرورت چنين اجتهادى منافات ندارد با اختلاف نظرهايى در مصاديق و صغريات اين اصل . كما اينكه خود اصوليها در حجيت اجماع منقول و خبر واحد و شهرت فتوايى و برخى از مسائل ديگر با هم تفاوت نظر دارند و اين تفاوت نظر , ضررى به وحدت عقيده آنان نسبت به جواز اجتهاد نمى زند .
محدث بزرگ , شيخ محمد حر عاملى , در كتاب وسائل الشيعه ( ج 18 , ص 95 ) در ذيل روايت امام عسكرى ( ع )[1]به مناسبت فرق ميان تقليد عوام يهود با تقليد عوام
[1]ـ در رابطه با اين حديث از نظر سند و دلالت , مطالبى وجود دارد كه بيان آن در اينجا ضرورتى ندارد .
ما , بيانى دارد كه تا اندازه اى مطلب فوق را تأييد مى كند .
او مى گويد : (( تقليدى كه اسلام پذيرفته و به عوام اجازه داده , عبارت است از پذيرفتن روايت , نه پذيرفتن راى و اجتهاد و ظن مجتهد , و اين امرى است واضح و آشكار و خلافى در آن نيست . (( . . .
از اين كلام مى توان استفاده كرد كه اجتهاد مردود در نظر ايشان همان اجتهاد اهل سنت است كه بر منابع و شيوه هاى ظنى غير معتبر تكيه دارد و از نظر علماى اصول اماميه نيز باطل است .
و اما اجتهاد مورد قبول اماميه كه در حقيقت عمل بر طبق روايت و استنباط احكام شرعى از راه منابع و پايه هاى معتبر است , از نظر ايشان صحيح و مورد قبول مى باشد .
تفاوت اخباريگرى با اجتهاد در نظر اخباريان
با اينكه گروهى تلاش كرده اند تا به ظاهر تفاهمى ميان اين دو طايفه بوجود آورند و اختلاف آنها را عارضى و ظاهرى نمايش دهند , ولى خود اخباريها , ميان اين دو شيوه تمايز و تفاوت زيادى قايل شده اند .
علامه متتبع ملا محمد باقر خوانسارى در روضات الجنات ( ج 1 , ص 147 ) مى گويد : (( شيخ عبدالله بن حاج صالح بحرينى در كتاب منية الممارسين فى جواب اسئلة الشيخ ياسين چهل فرق ذكر كرده است )) .
ميرزا محمد اخبارى , در كتاب (( الطهر الفاصل )) پنجاه و نه فرق قائل شده است .
سيد محمد دزفولى در (( فاروق الحق )) هشتاد و شش فرق بيان داشته است .
و محدث جليل سيد نعمت الله جزائرى , در كتاب (( منبع الحياة )) و ملارضى قزوينى , در كتاب (( لسان الخواص )) و علامه متتبع خبير شيخ جعفر كبير , در كتاب (( الحق المبين (( فرقهايى را نقل كرده اند كه البته برخى از آنها به يك چيز بازگشت دارد .
فرقهاى ساختگى توسط اخباريها
در ميان تفاوتهايى كه خود اخباريها براى شيوه خود با اجتهاد ياآور شده اند , برخى از فرقها غير واقعى و ساختگى است و منظورشان از بيان آن تفاوتها , تقويت و تعريف شيوه خويش بوده است . مثلا :
ميرزا محمد اخبارى در كتاب الطهرالفاصل مى گويد : اخباريها داراى ويژگيهاى زيادى هستند , از آن جمله اعتقاد به اين كه (( اول الدين معرفته و كمال معرفته التصديق به و كمال التصديق به توحيده (( . . .
اين كلام از اميرالمؤمنين على ( عليه السلام ) است كه در خطبه اول نهج البلاغه آمده و معلوم نيست كه ميرزا محمد اخبارى با چه توهم و تصورى اعتقاد به اين كلام را از اختصاصات اخباريان به شمار آورده است . با اينكه هر مسلمانى بدين كلام نورانى و ژرف معتقد است .
در جاى ديگر ميرزا محمد اخبارى گفته است : از خصايص اخباريها اين است كه آنها معتقدند , نخستين تكليفى كه متوجه آدمى است اقرار به توحيد است به دليل اين كه پيامبر در ابتداى دعوتش فرمود : (( قولوا لا اله الا الله تفلحوا . ((
سيد محمود دزفولى از قول شيخ عبدالله بحرينى نويسنده كتاب (( منية الممارسين )) نقل كرده است كه : (( علماى اصول پيروى از مجتهد را مانند امام واجب مى دانند , در صورتى كه آنها امام را معصوم مى دانند ولى مجتهد را معصوم نمى شناسند . ((
البته اين حرف درست است , ولى اخباريها توجه نكرده اند كه وجوب اطاعت و پيروى از امام معصوم يك حكم واقعى است ولى لزوم پيروى از مجتهد يك حكم اضطرارى است و اختصاص دارد به زمان غيبت و جايى كه به امام معصوم دسترسى نباشد .
فرقهاى واقعى ميان اخباريگرى و اجتهاد
اگر چه برخى از تفاوتهاى ياد شده توسط اخباريها , فرقهاى ساختگى است و اصالت و واقعيت ندارد , ولى برخى از تفاوتهاى ديگرى كه آنان و ديگران ذكر كرده اند , فرقهاى واقعى است كه به چند مورد از آنها اشاره مى كنيم :
1 ـ اصولى ها اصل برائت را در شبهات تحريمى جارى دانسته اند همانگونه كه در شبهات موضوعيه جارى مى دانند و به مقتضاى آن در هر دو جا عمل مى كنند , ولى اخباريها آن را در هر دو مورد نپذيرفته و حكم به لزوم احتياط در شبهات تحريميه كرده اند . و دليلشان بر لزوم احتياط در شبهات تحريميه (( اخوك دينك فحتط لدينك . (( است .
اين جبهه گيرى فقهى با روح شريعت كه بر پايه آسانگيرى و مسامحه قرار گرفته است
سازگار بنظر نمى رسد و هر كس به مصادر عاليه شريعت و رويه هاى پيشينيان و نظريات انديشمندان و فرزانگان اسلامى مراجعه نمايد , اين مدعا برايش ثابت مى شود .
2 ـ اصولى ها همه اخبار ذكر شده در كتب اربعه ( كافى , من لا يحضره الفقيه , تهذيب و استبصار ) را حجت و معتبر نمى دانند و مى گويند ما نياز كامل به علم رجال داريم , ولى اخبارى ها تمام روايات درج شده در كتاب اربعه را پذيرفته و به مقتضاى آن عمل مى كنند , و معتقدند كه نيازى به علم رجال نيست !
3 ـ اصولى ها عقل را در ادراك حسن و قبح اشياء معتبر مى دانند و بر خلاف اخباريها .
4 ـ اصولى ها عقل را يكى از منابع و پايه هاى شناخت حكم شرعى مى دانند ولى اخباريها اين را قبول ندارند .
5 ـ اصولى ها ـ نوعا ـ استصحاب را در احكام كليه پذيرفته اند ولى محمد امين استرآبادى مؤسس روش اخباريت به عنوان مذهب آن را نپذيرفته است مگر آنكه در نسخ حكمى شك شود كه چنين موردى استصحاب عدم نسخ را جارى مى داند .
6 ـ اكثر قريب به اتفاق اصولى ها تقليد از مجتهد ميت را ابتدائا جايز نمى دانند ولى اخباريها جايز مى دانند .
7 ـ اصولى ها اجتهاد را واجب عينى و يا كفايى مى دانند در حالى كه اخباريها آن را حرام مى شمارند .
8 ـ اصولى ها ظواهر قرآن را حجت و معتبر دانسته اند و استفاده و بهره بردارى از آن را جايز مى دانند , ولى اخبارى ها اين را نپذيرفته و معتقدند كه بايد امامان براى ما معانى قرآن را روشن سازند . زيرا معانى آن بالاتر از انديشه و درك افراد عادى است .
مستند اخبارى ها در اين گفتار , احاديثى است كه تفسير به رأى را منع نموده است , ولى استناد آنها صحيح نيست , زيرا استفاده از ظاهر قرآن , تفسير به رأىنيست , تفسير يعنى كشف قناع ( يعنى پرده بردارى ) , و در استفاده از ظاهر , پرده اى نيست تا برداشته شود . بلى پرده بردارى در مورد بطون قرآن صدق مى كند كه آن امرى سواى ظاهر آن است .
در واقع برگشت نظر اخباريان در رابطه با بهره گيرى از قرآن , به اين است كه , قرآن را بخوانيد و آن را ببوسيد , ولى چيزى از آن نفهميد . !
اين انديشه در مقطعى از زمان كه دويست و اندى سال را در بر مى گرفت , بزرگترين